Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem specjalisty

3 października 2022

Anoreksja – objawy, geneza, charakterystyka pacjenta

0 270

Z punktu widzenia psychotraumatologii tłem i genezą rozwinięcia anoreksji są zwykle doświadczenia traum w relacjach z najbliższymi opiekunami. Mogą to być np. przeżycia nastolatek związane z trudnościami w małżeństwie rodziców, brakiem właściwej i zdrowej miłości rodzicielskiej, brakiem akceptacji w środowisku szkolnym, rówieśniczym, doświadczenia wszelkich form przemocy czy negatywne uwagi ze strony innych ludzi. Na co zwrócić uwagę, pracując z podopiecznym z anoreksją?

Anorexia nervosa, inaczej jadłowstręt psychiczny, jest to bardzo poważne zaburzenie, o którym pewnie każdy z nas coś słyszał – zarówno z internetu, prasy, telewizji, jak i z wielu historii opowiadanych o modelkach czy aktorkach. Sięgając do źródeł i wielu publikacji medycznych, uzyskujemy informację, że anoreksja to najgroźniejsze zaburzenie psychiczne z najwyższymi wskaźnikami chorobowości i śmiertelności. Zdecydowana większość społeczeństwa uważa, że anoreksja to choroba młodych kobiet. Nie jest to prawda, gdyż choroba ta może dotknąć każdego – bez względu na wiek czy płeć. W rzeczywistości większość osób zmagających się z zaburzeniami odżywiania to kobiety, zaś jedynie niewielki odsetek stanowią mężczyźni. Młode osoby, z którymi miałem do tej pory do czynienia, to dziewczyny-nastolatki w wieku od 13 do 19 lat, z którymi pracowałem i nadal pracuję w gabinecie psychotraumatologicznym pod stałą kontrolą superwizora.

Geneza anoreksji

  • Predyspozycje genetyczne (bardzo rzadko).
  • Różnorakie wydarzenia losowe, życiowe, wyzwalające fantazje i pragnienia bycia modelką, aktorką, baletnicą itp.
  • Środowisko rodzinne – alkoholizm, zaniedbanie, degeneracja, zachowania patologiczne – często powtarzane z pokolenia na pokolenie. Walka o uwagę, miłość i zainteresowanie rodziców.
  • Środowisko rodzinne – wysoki status społeczny, kariery rodziców, brak uważności i czasu na wychowywanie dzieci. Brak właściwej komunikacji i relacji zbudowanej na zaufaniu, miłości i szczęściu rodzinnym.

Oddziaływanie biologiczne:

POLECAMY

  • znaczne zaburzenie czynności układu serotoninergicznego, noradrenergicznego – jest to reakcja na długotrwałe głodzenie się;
  • niebezpieczne zaburzenia w poziomach regulacji w odczuwaniu głodu lub sytości, co skutkuje całkowitym brakiem naturalnych odczuć. To znaczy, że w stanie bardzo silnego bólu wynikającego z głodu, organizm odmawia nawet przyjęcia pokarmu i ma to swoje podłoże psychiczne. Anorektyczka panicznie boi się przyjąć najmniejszą nawet porcję jedzenia;
  • zaburzenie osobowościowe – w wyniku choroby następują poważne zmiany w codziennym funkcjonowaniu; można zauważyć np. cechy osobowości histerycznej czy schizoidalno-paranoidalnej.

Oddziaływanie rodzinne:

  • brak normalnych codziennych relacji, rozmowy, spotkań, wspólnych wyjść, wspólnych posiłków itp.;
  • całkowity zanik sposobów na rozwiązywanie problemów, narastających konfliktów;
  • odebranie dziecku możliwości zbudowania autonomii, niezależności, brak uznania dla jego podmiotu, indywidualności, dojrzewania i pragnienia bycia jednostką niezależną;
  • częsty konflikt z matką, brak relacji z ojcem, nadmierna nadopiekuńczość, często zachowania agresywne i przemocowe w rodzinie;
  • codzienne trudności z zapamiętywaniem i uczeniem się, problem z koncentracją bardzo obniżony metabolizm mózgowy;
  • ryzyko trwałego uszkodzenia przewodu pokarmowego, jelit, wątroby, trzustki, dokuczliwe i bolesne skurcze żołądka, często uniemożliwiające sen. Znaczne osłabienie paznokci, wypadanie włosów, codzienna bladość, częste uczucia duszności. W nocy mogą występować liczne i obfite krwotoki z nosa.

Osoby te, zwykle cierpiące na początku choroby, nie jedzą odpowiednio dużo, bardzo często oszukują, nie zasiadają wspólnie z innymi domownikami do stołu, często wynoszą jedzenie do swojego pokoju, skrzętnie je chowają i wyrzucają. Ukradkiem odnoszą puste talerze do kuchni, zachwalając przygotowany posiłek. Spotykam się również z takimi zachowaniami, które polegają na świadomym prowokowaniu wymiotów, częstym zażywaniu środków przeczyszczających, tak aby zjedzony pokarm nie został wchłonięty przez organizm. A wszystko po to, aby absolutnie nie przybrać dodatkowych kilogramów. Zazwyczaj przez długi czas rodzice chorych znajdują się w głębokiej nieświadomości, co tak naprawdę dzieje się z ich dzieckiem. Niestety, ale tak się rzeczywiście dzieje – mieszkając wiele lat pod wspólnym dachem, często nie dostrzegają lub bagatelizują tzw. dietę lub „zdrowe odżywianie się dziecka”. Zdarza się, że podczas tego etapu rodzice doświadczają lęku z prostego powodu – uświadamiają sobie znaczenie choroby oraz zaczynają podejrzewać, że mogą być w jakimś stopniu za nią odpowiedzialni. Czasem jedno z rodziców (lub oboje) uruchamiają specyficzne reakcje. Dzieje się tak np. wtedy, kiedy rodzic ujawnia na zewnątrz zachowanie umniejszające, a nawet ośmieszające swoje dziecko. Inną formą jest złość i gniew rodziców, którzy zaczynają każdego dnia dostrzegać problematyczne zachowania dziecka i ich doświadczać.

Sytuacja, w której ujawnia się anoreksja, jest traumatycznym przeżyciem dla całej rodziny. Zwykle pojawia się lęk rodziców i liczne obawy o to, jak ta choroba może się zakończyć? Często bywają oni wtedy chaotyczni w swoich działaniach. Początkowo zapraszają dziecko do stołu w celu odbycia poważnej rozmowy i wtedy zaczynają się tzw. negocjacje. Zdarza się, że jedno z rodziców – często ojciec – proponuje nagrody, jeśli nastąpi zmiana sposobu odżywiania się. Kiedy takie metody zawodzą, a – niestety – tak się często zdarza, drugi rodzic stawia ultimatum. Po pewnym czasie, kiedy obydwoje rodzice zauważają, że ich metody działania nie przynoszą żadnych efektów, wtedy zaczyna się u nich tworzyć ogromne poczucie winy. Wynika to z przekonania, że nawet najbardziej sprawczy i wydolny rodzic nie jest w stanie zatrzymać choroby, jaką jest anoreksja. W konsekwencji następuje ogromne poczucie smutku i bezradności. Na samym końcu tego procesu, a czasem już w początkowym etapie, następuje jej uznanie, w znaczeniu zobaczenia prawdy o chorobie. Wówczas rodzice robią wszystko, co w ich mocy, aby dziecko wyleczyć, licząc jednak na to, że to ono może efektywnie kreować proces leczenia i mieć wpływ na własne zdrowie. Przy takim założeniu rodzice zaczynają czuć ulgę i zmniejsza się częściowo ich poczucie winy.

Jak „emocjonalna jakość” wpływa na sposób odżywiania się?

W trakcie mojego szkolenia w Fundacji Pomorskie Centrum Psychotraumatologii nauczyłem się, jak ogromne znaczenie i znamienny wpływ na sposób odżywiania się ma „emocjonalna jakość” relacji dziecka z pierwotnym obiektem, opiekunem, którym najczęściej jest matka i jej zdolność do kreowania empatycznej relacji.

Rodziny pacjentek z diagnozą anoreksji, z którymi pracowałem, często cechowały silne więzi, nierzadko trwające od kilku pokoleń. Niektóre z nich były bardzo związane z religijnością i wartościami przekazywanymi przez poszczególne generacje. W takich rodzinach często kształtowane są postawy dotyczące: rezygnacji z dóbr i zaspokojeń, wyrzekania się, ścisłej kontroli impulsów, bardzo wysokich wymagań wobec samych siebie, dużej presji na konieczność odnoszenia sukcesów. Na pierwszym miejscu nierzadko znajduje się forma nacisku, iż należy bardzo intensywnie nad sobą panować, nie okazywać słabości wobec pokus, szczególnie w obszarze jedzenia lub seksualności.

Charakterystyczną cechą niektórych rodzin są niedookreślone cele społeczne (np. wartość życia społecznego jest negowana), co implikuje nadmierną intensywność rodzinnych interakcji. W takiej sytuacji zmiany dotyczące jednej osoby lub relacji dwóch osób odnoszą się niemal natychmiast do całego systemu rodzinnego. W rodzinach, w których rozwinęła się anoreksja, pozornie wszyscy o siebie dbają i troszczą się o siebie, co stwarza trudność w widzeniu bolesnych aspektów wymian w interakcjach. Sprzyja to także przeświadczeniu, że otaczający świat jest niebezpieczny i zagrażający , a choroba zwykle nie jest łączona z dysfunkcją systemu rodzinnego, lecz siłami zewnętrznymi, np. złymi mocami jak szatan. W takiej konstelacji dziecko zaczyna być izolowane i nadmiernie chronione w imię miłości. Zostaje ono wtedy pozbawione jakiejkolwiek możliwości samodzielnej konfrontacji ze środowiskiem zewnętrznym, co utrudnia widzenie prawdziwych źródeł problemu. Taka sytuacja zagraża zatrzymaniem naturalnego rozwoju i ma zdecydowanie negatywny wpływ osobowość.

Członkowie takiej rodziny nie dopuszczają myśli o tym, że w ich życiu mogłoby dojść do jakichkolwiek poważniejszych zmian. Podstawowym celem takiej rodziny jest utrzymanie obecnego status quo, co bywa rozumiane jako spokój i rodzinna harmonia. Z biegiem czasu rodzice przestają z sobą rozmawiać, tak aby nie eskalować kłótni, i w ten sposób unikają ujawniania jakichkolwiek konfliktów. W tym samym czasie anoreksja postępuje i upośledza lub zatrzymuje rozwój dziecka zarówno w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym. Chora czy chory zamiast się rozwijać, znajduje się w szponach popędu śmierci. W pewnym momencie oznaki choroby zaczynają być już widoczne i wówczas stan faktyczny nie może być utrzymywany dłużej w tajemnicy. Rodzice zaczynają współpracować i wspólnie poszukiwać źródeł problemu. Coraz silniejsze objawy anoreksji powodują znaczną zmianę dotychczas panującej atmosfery rodzinnej. Problemy się nasilają, zwłaszcza w związku z wkroczeniem w okres adolescencji. Utrwalona konstelacja rodzinna zwykle sprawia, że nastolatkom trudno jest określać i wyznaczać własne cele, zwłaszcza gdy są one inne, niż te wskazywane przez stabilność rodziny. Nastolatki w tym okresie mierzą się z bolesnymi i sprzecznymi aspektami samych siebie, zazwyczaj z trudnością tolerują ambiwalentne uczucia, mają problem z przejęciem odpowiedzialności za siebie, z separacją i indywidualizacją jako odrębna jednostka.

W większości przypadków rodzin, w których nastolatkowie zachorowali na anoreksję, rodzice stosunkowo późno zdecydowali się na związek i posiadanie dzieci. W takich parach jako priorytetowe traktowane są wymogi, aby być superwydolnym rodzicem, co staje się ważniejsze od dbałości i uważności na własną parę, jakość związku, namiętność czy więź partnerską. Na co dzień obowiązki rodziców są traktowane bardzo surowo i poważnie. Nierzadko matki są zdolne do ogromnych poświęceń w zakresie własnych potrzeb, jak np. rozwój kariery zawodowej itp. Otwarcie deklarują swoją gotowość, aby w pełni oddać się swojej rodzinie.

Charakterystyka pacjenta z anoreksją – na co warto zwrócić uwagę?

Anoreksja charakteryzuje m.in. posiadaniem zaburzonego obrazu własnego ciała. Kiedyś poprosiłem jedną z moich pacjentek, aby na następną sesję przyniosła z sobą dwa 2-metrowe sznurki, a podczas naszej kolejnej sesji powiedziałem, aby z jednego sznurka zrobiła okrąg wielkości obwodu swojego ciała i ułożyła go na podłodze. Drugi sznurek posłużył do zmierzenia właściwego obwodu jej talii. W wyniku tego ćwiczenia na podłodze w gabinecie leżały dwa ukształtowane okręgi – pierwszy z nich przypominał średnicę dużego talerza obiadowego czy nawet tacy, natomiast drugi sznurek miał średnicę talerzyka deserowego lub talerzyka do kawy.

Nastolatki chore na anoreksję organizują cały system zachowań, mających na celu ukrycie swojego wyglądu i sylwetki. Ubierają wtedy duże, luźne bluzy, szerokie spodnie, a przede wszystkim doskonale udają, że jedzą znacznie więcej od innych osób, a tym samym kilka razy dziennie monitorują swoją wagę. Zdarza się, że niektórzy rodzice bagatelizują chorobę, jaką jest anoreksja, tłumacząc ją trudnym okresem dojrzewania i wciąż zmieniającymi się trendami w modzie czy awangardowym stylem życia. Niektórzy liczą, że choroba minie samoistnie i wszystko wróci do normy. Ten punkt widzenia pomija fakt, że anoreksja jest bardzo poważną chorobą, zagrażającą życiu. Nastolatki, które zachorują na anoreksję, powinny być jak najszybciej otoczone opieką medyczną w formie psychoterapii i być równolegle objęte leczeniem psychiatrycznym, przy wsparciu dietetyka. Spełnienie powyższych warunków jest niezbędne do ustanowienia profesjonalnego wzorca leczenia. Niestety, próby przeczekania choroby niosą ze sobą ogromne ryzyko. Anoreksja z czasem całkowicie opanowuje umysł i ciało chorej, jest bardzo blisko związana z jej sposobem przeżywania procesu odżywiania się, a przede wszystkim implikuje rozwój całego systemu kompulsywnych zachowań, jak np. odmowa przyjmowania pokarmów, kontrola obrazu ciała, obsesyjne sprawdzanie wagi, natrętne przeglądanie się w lustrze. Czasem w procesie terapii zaleca się, aby w domu pacjentki nie było dużych ściennych luster oraz wagi. Anoreksja przybiera różne stadia i w pewnym momencie całkowicie opanowuje chorą osobę – bywały nawet przypadki, kiedy pacjentka zaczynała się bać picia wody, aby nie przytyć.

Warto dodać, ze istnieją grupy społeczne, w których normą jest kultura FIT, smukła sylwetka i obraz idealnego ciała, który możemy oglądać na co dzień w reklamach, podczas programów typu „reality show”, gdzie niemal kanonem jest posiadanie pięknego ciała i nienagannej sylwetki, jak np. podczas pokazów mody. Takie czynniki mają duży wpływ na mentalność młodego pokolenia, wyznaczają obowiązujące trendy i czasem wa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy