Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z rodzicami , Otwarty dostęp

2 grudnia 2019

NR 10 (Grudzień 2019)

ZAwodowe ZAprzyjaźnianie  – innowacyjny program wsparcia niepracujących kobiet z zespołem Aspergera

0 16

Praca zawodowa to jeden z najtrudniejszych, a zarazem najważniejszych obszarów życia dla osób w spektrum autyzmu. Osoby z zespołem Aspergera (ZA) są grupą niezwykle zaangażowanych, produktywnych i kompetentnych pracowników, jednak ze względu na stereotypy, brak wiedzy wśród pracodawców oraz niedostosowane stanowiska pracy borykają się z ogromnymi trudnościami na rynku pracy. Przejście z etapu edukacji na rynek pracy jest szczególnie trudnym momentem dla osób z ZA, a poszukiwanie pierwszej pracy często wiąże się z silnym stresem. 
 

Zgodnie z Ogólnopolskim Spisem Autyzmu w Polsce pracuje jedynie 12% osób w spektrum autyzmu bez współwystępującej niepełnosprawności intelektualnej w wieku 18–24 lat i 38% w wieku 25–30 lat (Płatos 2016, s. 67). Każdy z głównych obszarów funkcjonowania, w jakich diagnozuje się zespół Aspergera, czyli wąskie zainteresowania i zrytualizowane zachowania, problemy w relacjach społecznych i w komunikacji społecznej, ma wpływ na funkcjonowanie w miejscu pracy, podobnie jak nadwrażliwości lub niedowrażliwości sensoryczne, które zazwyczaj mają osoby z ZA. Osoby w spektrum autyzmu najczęściej mają trudność ze znalezieniem i utrzymaniem pracy. Jeśli pracują, często wykonują pracę poniżej swoich kwalifikacji. Tymczasem posiadają wiele mocnych stron w kontekście zawodowym: wysokie umiejętności analityczne, nieszablonowy sposób myślenia, wysoką etykę pracy, umiejętność długotrwałego skupienia się i koncentrację na szczegółach. Jeśli wykonują pracę zgodną ze swoimi szczególnymi zainteresowaniami, często są znakomitymi specjalistami. Warto podkreślić, że osoby z zespołem Aspergera są w stanie wykonywać każdy rodzaj pracy i są uzdolnione w różnych kierunkach, a nie tylko w stereotypowo przypisywanych im informatycznym i technicznym. Wbrew powszechnemu przekonaniu kobiety z ZA często lubią i wybierają pracę z ludźmi i są nauczycielkami, lekarkami czy psycholożkami. Kluczem do sukcesu okazuje się wybór zawodu zgodnego z pasją oraz wspierające środowisko pracy.


Dlaczego potrzebujemy ZAwodowego ZAprzyjaźniania?


Dziewczęta i kobiety z zespołem Aspergera to grupa, która doświadcza systemowej dyskryminacji, m.in. w dostępie do edukacji i rynku pracy ze względu na płeć i niepełnosprawność. W grupie osób w spektrum autyzmu dziewczęta i kobiety doświadczają podwójnych standardów. Ze względu na fakt, że spektrum autyzmu jest diagnozowane na podstawie kryteriów opracowanych dla chłopców, dziewczęta są masowo nieprawidłowo lub dużo później od chłopców diagnozowane. Nie otrzymują w ten sposób należytego wsparcia, a ich potrzeby są niewidoczne. W wieku dojrzewania, wskutek odrzucenia przez grupę rówieśniczą, często mają depresję i inne zaburzenia psychiczne. Towarzyszy im poczucie odmienności, które skutkuje olbrzymim lękiem społecznym. Zgodnie z Ogólnopolskim Spisem Autyzmu 66% dorosłych w spektrum autyzmu ma zaburzenia psychiczne. Znacząco częściej występują one u kobiet w spektrum (89%) niż u mężczyzn (55%), przy czym różnice te dotyczą przede wszystkich zaburzeń depresyjnych oraz lękowych (Płatos 2016, s. 39). Na etapie edukacji aż 90% osób w spektrum autyzmu doświadcza nękania w szkole. Świadomość niespełniania restrykcyjnych oczekiwań społecznych i izolacja społeczna owocują niskim poczuciem własnej wartości i niskim poczuciem sprawczości. Tak więc dziewczyny w spektrum autyzmu często kończą etap edukacji ze zdiagnozowaną depresją i trudnymi doświadczeniami dotyczącymi funkcjonowania w grupie. Tym pilniejsza jest więc potrzeba nie tylko merytorycznego, ale przede wszystkim osobistego wsparcia młodych kobiet w spektrum autyzmu wkraczających na rynek pracy. 

Rynek pracy nie jest dostosowany do potrzeb kobiet w spektrum autyzmu. Niektóre praktyki obowiązujące na rynku pracy, takie jak rozmowa kwalifikacyjna, znacznie zmniejszają szanse na zatrudnienie kobiet z ZA, wymagają bowiem umiejętności autoprezentacji, płynnego wypowiadania się, utrzymywania kontaktu wzrokowego i formalnego ubioru, co stanowi często przeszkody nie do pokonania przez kobiety z ZA. Szczególnie społeczne normy płci dotyczące wyglądu zewnętrznego, w tym ubioru, są trudne do spełnienia dla kobiet w spektrum autyzmu, m.in. ze względu na nadwrażliwości sensoryczne i często inne podejście do ubioru i wyglądu niż u kobiet neurotypowych. 

Również miejsca pracy nie są dostosowane do specyficznych potrzeb osób z ZA, m.in. potrzeby wyciszenia się czy samodzielnej pracy bez częstego kontaktu z innymi osobami. Przede wszystkim jednak już na końcowym etapie edukacji kobiety z ZA mają tak niskie poczucie własnej wartości, że potrzebują osobistego wzmocnienia, aby być w stanie w ogóle starać się o pracę. Potrzebują oprócz tego odpowiedniego merytorycznego i psychologicznego przygotowania do zmierzenia się z barierami występującymi na rynku pracy.

Istniejące mechanizmy wsparcia dla osób w spektrum autyzmu w obszarze podejmowania zatrudnienia obejmują przedsiębiorczość społeczną lub zakłady pracy chronionej i są przeznaczone głównie dla osób z orzeczeniem o niepełnosprawności. W przypadku kobiet z ZA wsparcie powinno ułatwiać podejmowanie i utrzymanie pracy zgodnej z kwalifikacjami i zainteresowaniami. Taki rodzaj wsparcia nie jest dostępny w Polsce. Oprócz ZAwodowego ZAprzyjaźniania nie ma też żadnych innych programów dedykowanych kobietom z ZA, które oprócz spektrum autyzmu uwzględniałyby bariery związane z płcią w dostępie do rynku pracy.
Skutki społeczne tej sytuacji są ogromne: oprócz depresji i innych problemów zdrowotnych występują znaczące koszty psychologiczne dla dziewczyn i kobiet z ZA oraz ich rodzin, dziewczyny z ZA wycofują się z życia zawodowego i społecznego, marnują swoje olbrzymie talenty, pracodawcy nie dowiadują się o ich potrzebach, jeśli nie szukają one pracy, natomiast praktyki społeczne na rynku pracy, takie jak obciążająca szczególnie dla kobiet z ZA rozmowa kwalifikacyjna, się nie zmieniają. 

Dziewczyny i kobiety z ZA są często uzdolnione w kierunkach programistycznym i matematycznym (ale też artystycznie), a więc w obszarach rynku pracy zdominowanych przez mężczyzn. Aby skutecznie wesprzeć je w wejściu na rynek pracy, należy brać pod uwagę nie tylko bariery związane z ZA, ale również z ich płcią i wiekiem. Kluczowe jest wzmocnienie dziewcząt z ZA przez wsparcie ze strony kobiet z ZA, które borykają się z podobnymi barierami i mają podobne doświadczenia, ale z sukcesem funkcjonują na rynku pracy. Empowerment jest niezbędnym elementem w pracy z osobami doświadczającymi wykluczenia społecznego. Mentoring to rozwiązanie rekomendowane przez National Autistic Society. O skuteczności mentoringu w pracy z osobami w spektrum autyzmu zaświadcza Temple Grandin w książce Myślenie obrazami oraz inne relacje z życia z autyzmem (Grandin 2006) oraz we wspólnej z Kate Duffy pracy Rozwijanie talentów. Ścieżki kariery dla osób z Zespołem Aspergera i autyzmem wysokofunkcjonującym (Grandin, Duffy 2013). Mentoring wymieniany jest wśród dobrych praktyk w poradniku Zatrudnianie osób z Zespołem Aspergera (Fundacja Synapsis, 2008). Autism Women’s Network rekomenduje uwypuklanie mocnych stron osób z ZA w kontekście zawodowym.

Potrzeby kobiet z zespołem Aspergera w miejscu pracy


Projektując ZAwodowe ZAprzyjaźnianie, zbierałam doświadczenia zawodowe kobiet z zespołem Aspergera, zarówno z miejsc pracy, jak i dotyczące starań o pracę. Aby dowiedzieć się więcej o barierach i potrzebach dziewczyn i kobiet z ZA w miejscu pracy, opracowałam ankietę „Aspergirls w pracy”. Wypełniły ją 43 dziewczyny i kobiety z ZA, zarówno niepracujące, jak i pracujące, w wieku od 17 do 49 lat. Na pytanie „Jak myślisz, dlaczego nie zostałaś przyjęta do pracy, o którą się starałaś?”, aż 23,3% wskazało odpowiedź: „Nie wypadłam dobrze na rozmowie kwalifikacyjnej”, a następne 4,7% odpowiedziało: „Osoba prowadząca rozmowę kwalifikacyjną potraktowała mnie niesprawiedliwie”. Potwierdziło to moją obserwację, że rozmowy kwalifikacyjne stanowią szczególny problem dla dziewczyn i kobiet z ZA. Rozmowa o pracę wymaga dobrych umiejętności autoprezentacji, zarówno tych dotyczących zawodowych kompetencji, jak i tych związanych z wyglądem zewnętrznym. Ze względu na niskie poczucie własnej wartości, problemy w kontaktach społecznych i wyzwania sensoryczne dziewczyny z ZA często na tym etapie odpadają. Istnieje więc duża potrzeba odpowiedniego, merytorycznego i psychologicznego przygotowania się do tego trudnego wyzwania. Stosunek kobiet z ZA do pracy jest następujący: aż 58,1% odpowiedziało „Chcę pracować, ale nie wyobrażam sobie, że będę w pracy robić coś, czego nie lubię”, natomiast 20,9% – „Chcę pracować, ale bardzo się boję, że nie będę akceptowana w pracy”. Praca jest szczególnie ważnym obszarem w życiu osób z ZA i wobec braku lub śladowych relacji społecznych stanowi często sens życia. Na pytanie: „Jak powinno wyglądać komfortowe dla ciebie miejsce pracy?”, aż 48,8% osób odpowiedziało: „Chcę pracować zdalnie (z domu)”, 34,9% wybrało odpowiedź: „Mogę pracować z innymi osobami, ale sama w pomieszczeniu”, a 30,2% – „Mogę pracować z innymi osobami, ale nie codziennie”. Na pytanie: „Co przeszkadza lub przeszkadzałoby ci w pracy?”, aż 81,4% wskazało brak jasno określonych obowiązków, a 76,7% – hałas, sztuczne światło i klimatyzację. Dla 72,1% niekomfortowa jest wspólna przestrzeń biurowa, a dla 69,8% konieczność utrzymywania relacji w pracy. Dziewczynom z ZA przeszkadzają również rozmowy innych osób (60,5%), nieuporządkowana przestrzeń (58,1%), hierarchia (51,2%) i bycie w kontakcie z innymi osobami (46,5%). Z kolei na pytanie: „Co pomaga lub co pomagałoby ci w pracy?”, 79,1% wskazało samodzielne stanowisko, 72,1% wybrało informację zwrotną na temat swojej pracy, natomiast 69,8% osób – wyznaczoną osobę, do której można się zwrócić w razie potrzeby. Dziewczynom z ZA pomagają też: jasny opis stanowiska pracy (67,4%), jasno wyznaczone terminy wykonywania zadań (67,4%) oraz brak konieczności pracy w zespole (60,5%). Na pytanie: „Jak myślisz, co mogłoby ci pomóc zdobyć wymarzoną pracę?”, 37,5% odpowiedziało: „Wystarczyłoby, gdybym miała więcej pewności siebie”, 30,2% wybrało odpowiedź: „Zdobyłabym ją bez problemu, gdyby rekrutacja nie odbywała się w oparciu o rozmowę kwalifikacyjną”, 22,7% chciałoby się dowiedzieć, jak innym dziewczynom z zespołem Aspergera się to udało, natomiast 18,6% uważa, że pomogłoby przeszkolenie pracodawców odnośnie stereotypów nt. osób z zespołem Aspergera. Pracujące kobiety z ZA zostały też zapytane o wskazówki i rady dla dziewczyn, które jeszcze nie pracują. Pojawiły się m.in. takie wypowiedzi: „Polecam starać się o zdalne stanowiska pracy”, „Wiedzieć, jaką chce się pracę”, „Kształcić swoją samodzielność, dużo pytać, mówić o swoich słabościach”, „Więcej wiary w siebie”, „Traktować siebie jako wartościowego człowieka”, „Mówić o swoich zaletach”, „Nie bierzcie byle czego. Skończcie kierunek nauki, jaki was naprawdę interesuje”. Kobietom z ZA bardzo zależy więc na pracy zgodnej z ich zainteresowaniami i kwalifikacjami. Oczekują warunków w miejscu pracy uwzględniających ich specyficzne potrzeby oraz wsparcia w codziennych wyzwaniach.
 

 

Wyniki ankiety zgodne są z wnioskami i rekomendacjami The National Autistic Society. Organizacja zwraca pracodawcom uwagę, że pracownicy z ZA mogą potrzebować wsparcia w: organizacji i planowaniu zadań, rozumieniu nieformalnych zasad w miejscu pracy, orientacji i strukturze w miejscu pracy czy w pracy grupowej. Rekomendowane metody wsparcia to: wyznaczenie osoby, do której można się zwrócić, jasne wskazówki, instrukcje i procedury, konstruktyw...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy