Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

14 kwietnia 2022

NR 24 (Kwiecień 2022)

Jak działać polisensorycznie, aby odpowiednio stymulować rozwój dziecka z wadą słuchu?

0 76

Aktualnie dzięki możliwości wczesnego wykrywania wady słuchu oraz rozszerzeniu czasu i metod terapii, dzieci z uszkodzonym narządem słuchu mają większe szanse na swobodne funkcjonowanie w środowisku osób słyszących. Poniższy artykuł ma na celu przybliżenie zagadnienia pracy z dzieckiem z uszkodzonym narządem słuchu. Zawiera także praktyczne wskazówki do wdrożenia podczas prowadzenia zajęć z uczniami z wadą słuchu.

W artykule używam sformułowań, takich jak dziecko z uszkodzonym narządem słuchu i dziecko z wadą słuchu, nie różnicując stopnia ubytku. Ma to na celu przekazanie ogólnych informacji o trudnościach, jakie napotyka dziecko z tą niepełnosprawnością w trakcie rozwoju i nauki. Oczywiście inne trudności będzie mieć dziecko z niedosłuchem lekkim, a inne z głębokim.

Od czego zależy zakres funkcjonowania dziecka z niedosłuchem? 

Zakres funkcjonowania dziecka z niedosłuchem jest bardzo szeroki i zależy od wielu czynników. Dzieci z tą samą wadą mogą funkcjonować zupełnie inaczej. Zależy to od:

POLECAMY

  • momentu wykrycia wady;
  • stopnia głębokości ubytku słuchu;
  • czasu założenia protezy słuchowej (np. aparatu, implantu);
  • czasu rozpoczęcia rehabilitacji;
  • występowania dodatkowych sprzężeń.

Jeżeli u dziecka:

  • wada słuchu została wykryta od razu po urodzeniu dzięki badaniom przesiewowym;
  • nie występują dodatkowe niepełnosprawności;
  • zadbano, by otrzymało ono protezę słuchową w ciągu kilku pierwszych miesięcy życia;
  • od razu została wdrożona terapia słuchu;
  • rodzice współpracują ze specjalistami i stosują wychowanie słuchowe w domu, 
  • ma ono szansę na rozwój porównywalny do słyszących rówieśników oraz na naukę w przedszkolu i szkole ogólnodostępnej lub integracyjnej. 

Jeśli jednak:

  • wada słuchu jest głęboka; 
  • wystąpiła w późniejszym czasie po urodzeniu lub nie została od razu wykryta; 
  • u dziecka występują inne zaburzenia;
  • dziecko pochodzi z rodziny niesłyszącej; 
  • nie otrzymuje odpowiedniej liczby bodźców; 
  • proteza słuchowa została wdrożona zbyt późno lub dziecko nie ma z niej korzyści;
    rozwój będzie mocniej zaburzony i niezbędna stanie się intensywna terapia, która obejmować będzie także okres szkolny. Prawdopodobne może okazać się wskazanie do nauki w placówce specjalnej dla dzieci z wadą słuchu. W obu przypadkach niezbędna jest terapia z udziałem specjalistów, m.in. surdopedagoga i surdologopedy. Decyzja o wyborze placówki (ogólnodostępnej, integracyjnej, specjalnej) zależeć będzie od indywidualnych możliwości samego dziecka oraz decyzji rodziców.

W mojej pracy wielokrotnie spotykałam dzieci, u których zdiagnozowano głęboki niedosłuch (powyżej 90 dB), ale u których korzyści z implantów ślimakowych oraz terapii były tak duże, że dzieci te z powodzeniem uczęszczają do szkół ogólnodostępnych. I odwrotnie, pracowałam z dziećmi z dużo mniejszym niedosłuchem, u których rozwój funkcji poznawczych przebiegał na niższym poziomie. Dzieci te często wymagają intensywnej terapii i wsparcia w placówkach specjalnych.

Jak rozwija się dziecko z wadą słuchu?

Temat rozwoju psychospołecznego dzieci z uszkodzonym narządem słuchu jest oczywiście bardzo złożony. Przedstawię pokrótce różnice między dzieckiem słyszącym a dzieckiem z wadą słuchu.
Percepcja: dzieci naturalnie rozwijają percepcję przez kontakt z najbliższym środowiskiem. Kontakt ten odbywa się z wykorzystaniem mowy werbalnej, mimiki, gestów. Małe dziecko słyszące w sposób naturalny zwraca uwagę na otaczający świat. Dziecko z uszkodzonym narządem słuchu ma zawężone pole odbioru wrażeń do tego, co jest w zasięgu jego wzroku lub zostaje mu bezpośrednio podane. Dźwięki mowy nie docierają do niego w pełni i są zniekształcone. Wpływa to negatywnie na ich rozumienie i zapamiętywanie.
Mowa: dziecko słyszące przyswaja mowę w sposób naturalny w trakcie kontaktu z innymi ludźmi. Dziecko z wadą słuchu napotyka problemy na tej drodze i proces nauki mowy jest zaburzony. Odbiór komunikatów jest mocno wpierany drogą wzrokową, ale nie daje to pełnego obrazu otaczającej rzeczywistości. Dziecko zapamiętuje przekazy słowne w nieprawidłowej postaci, a w umyśle tworzą się błędne wzorce. Wypowiedzi stają się niegramatyczne, nielogiczne.
Myślenie: dziecko, posiadając określony zasób słów, tworzy pojęcia. Wraz z poszerzaniem zawartości słownika biernego i czynnego rozwija się proces myślenia, abstrahowania, uogólniania. W ten sposób dziecko rozwija logiczne myślenie. U dzieci z wadą słuchu pojęcia i spostrzeżenia powstające w umyśle są niepełne. Wykorzystując w większym zakresie wzrok, zachodzi utrudnione rozumienie związków, np. czasu i przestrzeni. Zauważyć można sztywność i stereotypowość myślenia, wykonywanie zadań w sposób wyuczony, często nieadekwatny do sytuacji.
Pamięć: dzieci z wadą słuchu mają lepiej wykształconą pamięć wzrokową niż słuchową. Zapamiętują dużo szczegółów, które widzą. Jednak często nie rozumieją ich oraz nie umieją powiązać. Na przykład, czytając tekst, często nie potrafią opowiedzieć całości i odpowiedzieć na pytania. Przyswajanie treści odbywa się nierzadko bez zrozumienia. Trudność sprawia zapamiętywanie wyrazów, których dzieci z wadą słuchu nie rozumieją. Nie umieją utworzyć dla nich obrazu w umyśle (Kosowska 2011).

Jak wspierać rozwój dziecka z uszkodzonym narządem słuchu?

Jeżeli do grupy lub klasy trafi dziecko z wadą słuchu i jest ono jedynym takim dzieckiem, należy przygotować jego rówieśników na tę sytuację. Aby uniknąć nieprzyjemnych momentów, powinno się zapoznać dzieci z aparatem/implantem (za zgodą rodziców dziecka można go bezpośrednio pokazać innym uczniom) oraz uprzedzić, jakiej pomocy może wymagać nowy kolega czy koleżanka. Pomocne mogą okazać się książeczki z serii Oliwier… wydane przez firmę Phonac. Dzieci z grupy powinny zostać uwrażliwione na zachowywanie ciszy podczas lekcji, mówienie twarzą do kolegi/koleżanki z wadą słuchu, niesienie ewentualnej pomocy. Nie należy jednak przesadzać. Dziecko nie może czuć się inne, gorsze.
Nauczyciel pracujący z uczniem/uczennicą z wadą słuchu powinien zwrócić uwagę na:

  • dominujący u dziecka kanał odbioru informacji (wzrokowy, słuchowy, wzrokowo-słuchowy, słuchowo-wzrokowy);
  • przeważający sposób komunikacji (mowa werbalna, wspomagana gestami, język migowy, system językowo-migowy, komunikacja totalna itp.);
  • poziom rozwoju językowego;
  • poziom koncentracji;
  • zakres rozumienia przekazywanych przez innych treści;
  • zawiązywanie kontaktów z rówieśnikami.

W zależności od możliwości szkoły oraz rozwoju samego dziecka niezbędne są zajęcia logopedyczne oraz inne zajęcia przyznane w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego wydanego przez Poradnię Psychologiczno--Pedagogiczną, które placówka jest w stanie zapewnić (np. zajęcia wspierające rozwój poznawczy, tj. zajęcia z psychologiem, pedagogiem). Obowiązkowe jest stworzenie Indywidualnego Programu Edukacyjno--Terapeutycznego (IPET) na podstawie orzeczenia. Nauczyciele i specjaliści powinni natomiast reagować od razu, gdy zauważą trudności w adaptacji i funkcjonowaniu dziecka z wadą słuchu . Mogą oni wnioskować także o dodatkowe zajęcia dla dziecka. 

Praca podczas lekcji z dzieckiem z uszkodzonym narządem słuchu

Praca ta polega oczywiście na realizacji podstawy programowej. Zarówno w szkole ogólnodostępnej, jak i integracyjnej oraz specjalnej realizuje się taką samą podstawę programową. Niezbędne jest jednak dostosowanie metod i form nauki. Dodatkowo praca ta opiera się na stymulowaniu rozwoju językowego, poszerzaniu zasobu słownictwa biernego i czynnego oraz wiadomości o otaczającej rzeczywistości, umożliwieniu wielozmysłowego poznawania znaczenia, stosowaniu pozytywnych wzmocnień (pochwały, nagrody).

W jaki sposób dostosowywać metody i formy pracy?

Z mojego doświadczenia mogę powiedzieć, że:

  • z metod najlepiej sprawdzają się: poglądowa, polisensoryczna, praktycznego działania, aktywizująca, wycieczki. Należy pamiętać, że w pracy z dzieckiem z wadą słuchu należy unikać nauczania wyłącznie słownego, długich wypowiedzi i zawiłego tłumaczenia. Niezbędne jest praktyczne przekazywanie treści. Wykorzystywanie pomocy dydaktycznych, które dziecko może zobaczyć czy dotknąć, jest kluczem do sukcesu. Ważne są metody aktywizujące dziecko, podczas których to ono jest aktywne oraz ma bezpośredni wpływ na wykonanie zadania. Taki sposób przekazywania wiedzy przyśpiesza opanowanie materiału, powoduje także zaciekawienie dziecka lekcją;
  • środki dydaktyczne, po które warto sięgać na każdych zajęciach, to: materiał obrazkowy (ilustracje i obrazki, albumy), słowno-obrazkowy (książki, słowniczki słowno-obrazkowe, plakaty, mapy myśli, wykresy), filmowy (należy jednak pamiętać, że dźwięk z głośników może być źle odbierany przez protezy słuchowe), gry edukacyjne (często trzeba uprościć instrukcję, dostosować zasady), etykiety, tablice multimedialne, programy komputerowe, materiał tekstowy uproszczony, środki audiowizualne. Treści edukacyjne powinny być przejrzyste i uproszczone; 
  • formy pracy są stosowane tak jak w przypadku wszystkich uczniów, tzn.: indywidualna, grupowa, zespołowa. Jednak dziecko z wadą słuchu najlepiej pracuje w mniejszej grupie. W dużej może czuć się przytłoczone, nie rozumieć wszystkiego, wstydzić się wypowiadać.

Nie można zapomnieć o indywidualizacji procesu nauczania, stopniowaniu trudności, systematyczności, pozytywnych wzmocnieniach dziecka. Na przykład błędy artykulacyjne i inne wynikające z niepełnosprawności nie powinny mieć wpływu na ocenę. Materiał gramatyczny i ortograficzny powinien zostać opracowany przede wszystkim na bazie ćwiczeń praktycznych. W tym wypadku reguły gramatyczne są drugorzędne. Należy unikać wprowadzania ograniczeń czasowych w trakcie sprawdzianów, a jeśli dziecko tego potrzebuje – wydłużyć mu czas. Z dużą dozą wyrozumiałości należy oceniać wszelkie recytacje, czytanie z odpowiednią intonacją i znakami przystankowymi.

W jaki sposób przygotować przestrzeń do pracy z dzieckiem z wadą słuchu?

Przygotowanie sali zajęciowej ma realny wpływ na koncentrację i funkcjonowanie dziecka. 
Zalecane jest zadbanie o porządek w miejscu pracy, ograniczenie rozpraszających bodźców. Jednocześnie warto, aby na widoku były plansze z aktualnie ćwiczonymi zagadnieniami – dziecko utrwala materiał, często patrząc na takie pomoce. Mogą one być także wsparciem podczas wypowiedzi, wykonywania zadań. Należy pilnować spokoju i ciszy w klasie oraz wyeliminować, na tyle, na ile to możliwe, przekrzykiwanie się innych dzieci itp. Ważne jest odpowiednie oświetlenie, a uczeń/uczennica powinni otrzymać miejsce w sali umożliwiające dobrą widoczność twarzy nauczyciela i prezentowanych przez niego treści. 

Jak mówić do dziecka z wadą słuchu?

  • Zwracając się do dziecka, należy czynić to bezpośrednio, upewniając się, że słyszy.
  • Nauczyciel powinien unikać chodzenia, odwracania się tyłem podczas mówienia, zasłaniania ust rękami, książką, włosami, apaszką itp.
  • Nie należy okazywać zniecierpliwienia w przypadku konieczności kilkurazowych powtórzeń pytań do dziecka; często niezbędne jest udzielanie dodatkowych wyjaśnień, stosowanie pytań pomocniczych czy naprowadzanie dziecka.
  • Mówić należy w sposób wyraźny, ale bez przesadnej artykulacji oraz gestykulacji.
  • Warto do wypowiedzi słownych dodawać ruchy ciała, tzw. mowę ciałem.
  • Można upraszczać słownictwo, ale należy pamiętać, że dzieci muszą poznawać nowe pojęcia.
  • Dłuższą wypowiedź należy skrócić, podzielić na krótsze polecenia, zdania. Należy unikać zdań wielokrotnie złożonych.
  • Lepiej unikać pytań zaczynających się od „czy” – odpowiedź „tak”, „nie” może nie świadczyć o zrozumieniu przez dziecko pytania.
  • Należy uwrażliwiać dziecko na polecenie „słuchaj”, w przypadku przekazywania istotnych treści, najlepiej połączone z gestem wskazywania na ucho.

Inne wskazówki do pracy

  • Należy zapewnić dziecku odpowiednią ilość czasu niezbędną do zrozumienia polecenia lub zadania oraz do udzielenia odpowiedzi.
  • Powinno się przygotowywać sprawdziany dostosowane do możliwości percepcyjno-poznawczych dziecka.
  • Należy zwiększać motywację do podejmowania wysiłku i kończenia rozpoczętych zadań.
  • Warto oddziaływać na wyobraźnię dziecka poprzez inscenizacje, dramy.
  • Powinno się zachęcać do komunikowania się, informowania o napotkanych tr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy