Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

22 czerwca 2018

NR 1 (Czerwiec 2018)

Stosowana analiza zachowania
Komu i  w  jaki sposób pomaga?

0 154

 

Wybrane metody i narzędzia do wykorzystania w terapii behawioralnej

Stosowana analiza zachowania wykorzystuje wiele metod, które ułatwiają proces uczenia. Nie powinna jednak opierać się tylko na jednej technice, gdyż efektem ubocznym może być usztywnienie dziecka, a w konsekwencji słabe efekty nauczania.

Co to jest wzmocnienie?

Terapia behawioralna bazuje głównie na motywacji ucznia. Dziecko do siódmego roku życia ma tylko motywację zewnętrzną. Wielu rzeczy uczy się nie dla siebie, ale dla mamy, ulubionej „nauczycielki” czy innych atrakcyjnych nagród.
Tak samo jest z uczeniem dzieci ze spektrum autyzmu na każdym etapie rozwoju. Dzieci ze specyficznymi deficytami wynikającymi z autyzmu w ogóle nie są zmotywowane, aby coś zmienić w swoim zachowaniu, np. nie mówią. 
Gdy czegoś chcą, mogą zacząć krzyczeć lub ciągnąć osobę dorosłą za rękę. Rodzice zwykle wiedzą, czego pragnie ich dziecko, więc dostarczają im to. Rodzi się zatem pytanie, 
czy ta sytuacja zmotywuje dziecko z autyzmem do nauki mówienia? Pytanie jest w zasadzie retoryczne – oczywiście, że nie. Następnym razem, gdy będzie czegoś chciało, znowu zacznie krzyczeć lub ciągnąć rodzica za rękę.
Naszym celem, jako osób, które mają uczyć dzieci z deficytami rozwojowymi, jest odpowiednie zmotywowanie do zwiększonego wysiłku. Specjaliści bardzo często o tym zapominają. Łatwiej nam ukarać dziecko za nieprawidłowe zachowanie, za brak współpracy z nami, niż nagrodzić, kiedy jest grzeczne.

Co należy zrobić, aby uczeń chciał z nami współpracować?

Na początku staramy się określić zadania i zachowania, które w szczególności powinniśmy nagradzać. Wypisujemy je sobie i w ciągu każdej sesji z uczniem czujnie obserwujemy, czy pojawiło się dane zachowanie, które chcemy i powinniśmy nagrodzić.
Oto przykłady takich zachowań, które trzeba wzmocnić:

  • gdy uczeń siedzi spokojnie w ławce,
  • gdy uczeń wykonuje polecenia,
  • gdy uczeń zachowuje się cicho.

Wielkie nagradzanie musi być zaplanowane. Nauczyciel/terapeuta/rodzic powinien mieć do dyspozycji wiele wzmocnień, różnorodnych form nagradzania.

Na co zwrócić uwagę, gdy tworzymy indywidualny system motywacyjny?

  1. Właściwy wybór nagród
    Musimy trafić w to, co najbardziej podoba się naszemu dziecku, na czym mu najbardziej zależy. W tym samym czasie nauczyciel cały czas powinien poszukiwać innych rozwiązań i innych nagród, które staną się ważne dla dziecka.
    Zwykle dla nastolatków i osób dorosłych trudniej dobrać wzmocnienia bezpośrednie. Czasem dla moich uczennic wzmocnieniem była możliwość pomalowania paznokci, zrobienie delikatnego makijażu, pieniądze (jeśli rozumiały wartość pieniędzy) albo posłuchanie muzyki, pójście do pubu czy przygotowanie sobie ulubionej potrawy. Ciągle musimy poszukiwać, być kreatywni w sposobie nagradzania.
    Uwaga: to, co dzisiaj jest dla ucznia nagrodą, za kilka dni może już nią nie być. Nauczyciel lub terapeuta muszą cały czas obserwować zachowania ucznia, czy prawidłowe zachowania utrzymują się, czy też następuje regres.
  2. Czas nagradzania
    Małe dziecko, gdy przychodzi na pierwsze zajęcia, prezentuje bardzo mało prawidłowych umiejętności. Z wywiadu z rodzicami wiemy, co lubi, co go cieszy. Naszym celem 
    na pierwszych zajęciach jest zachęcanie go do robienia tego, co już umie, np. jeśli umie rzucać klockiem, nauczyciel prosi, aby wrzucił go do pudełka. Nie jest to przestawienie umiejętność do wykonania, ale niełatwa pod względem wykonania jej na naszą prośbę. W tej sytuacji nauczyciel pomoże dziecku wykonać to zadanie, czyli udzieli podpowiedzi manualnej. Gdy dziecko zrobi to nawet przy naszej pomocy, terapeuta bardzo go wzmocni – i tak za każdym razem.
  3. Odpowiedzialność za system motywacyjny
    Terapeuta/nauczyciel/rodzic w domu tworzy system motywacyjny i bardzo szczegółowo opisuje go w dokumentacji ucznia. Każdy specjalista, który pracuje z maluchem, powinien zapoznać się z informacją o systemie motywacyjnym i zastosować ją na swoich zajęciach.
    W dokumentacji może znajdować się karta opisu systemu motywacyjnego. Powinna zawierać informacje, jaki rodzaj wzmocnienia jest dostarczany dziecku (nagrody bezpośrednie, tabliczki żetonowe czy kontrakty), oraz szczegółowy opis, za co uczeń otrzymuje nagrody i z jaką intensywnością.

    Przykład opisu systemu motywacyjnego ucznia

    Imię i nazwisko: ………………...................……….
    Wiek: 5 lat

    1. Uczeń otrzymuje nagrody bezpośrednie po wystąpieniu prawidłowego zachowania, czyli za:
      • wykonywanie poleceń,
      • spokojną buzię,
      • spokojne rączki,
      • siedzenie na swoim miejscu przez 15 sekund i dłużej,
      • kontakt wzrokowy.
    2. Uczeń otrzymuje żetony w postaci wagoników w liczbie 5 sztuk. Po uzbieraniu 5 wagoników na swo-jej tabliczce motywacyjnej dostaje nagrodę.


    Na tablicy są zdjęcia ulubionych aktywności, przedmiotów i smakołyków. Przed rozpoczęciem pracy uczeń wybiera daną nagrodę i przyczepia do swojej tabliczki. Ostatni żeton również jest sygnałem do poproszenia o wybraną wcześniej przez siebie nagrodę.
    Podczas uczenia nowych umiejętności za każdym razem stosujemy wzmocnienia w postaci nagród bezpośrednich i żetonów. Zależy to od stopnia trudności nowego zadania. Gdy umiejętność jest opanowana, wzmocnienia stosujemy sporadycznie, w systemie nieregularnym.

  4. Stosowanie przez osoby pracujące z uczniem tych samych zasad postępowania
    Nie jest właściwe to, że w jednym miejscu wykorzystywane są zasady Stosowanej Analizy Zachowania a w innym gabinecie nie. Istotny jest sam sposób udzielania pochwały społecznej. Musi ona dotyczyć dokładnie tego, co wzmacniamy. Jeśli uczeń zachowuje się cicho, to chwaląc go, mówimy np. Świetnie, 
    jesteś cicho!, gdy wykonuje polecenia, to chwalimy go, mówiąc: Super, cieszę się. że ładnie przepisałeś to zdanie itp. Należy zawsze powiedzieć uczniowi, za co go chwalimy, aby jeszcze bardziej podkreślić wagę tego, że zachowuje się prawidłowo.

Procedury wzmacniające prawidłowe zachowanie

W stosowanej analizie zachowania są opracowane narzędzia, które poprzez wzmacnianie mają zwiększyć i utrzymać w czasie prawidłowe zachowanie. Do tych procedur należą między innymi:

  1. Różnicowe wzmacnianie niezgodnych zachowań – DRI (differential reinforcement of incompatible behavior)
    Oznacza to w praktyce wzmacnianie zachowań, które są przeciwstawne do zachowań nieprawidłowych. Nie mogą jednocześnie ze sobą istnieć w tym samym czasie, np. gdy dziecko często krzyczy, zachowaniem przeciwstawnym jest cisza. Zastosowanie DRI oznacza w tym przypadku, że będziemy wzmacniać każdy moment ciszy u danego ucznia.
    Gdy uczeń najczęściej nie wykonuje poleceń, jest nastawiony negatywnie na nasze propozycje, to każdą sytuację, w której podąży za naszym poleceniem, powinniśmy bardzo wzmocnić. Jest to kolejne zachowanie przeciwne do zachowania pożądanego. Uczeń wykonuje nasze polecenia lub ich nie wykonuje, nie można tego połączyć.
  2. Różnicowe wzmacnianie alternatywnych zachowań – DRA (differential reinforcement of alternative behavior)
    Polega na wzmacnianiu zachowania, które jest alternatywne do zachowania niepożądanego, np. jeśli dwóch uczniów wykonuje wspólnie jakieś działanie, a nie lubią się, to będziemy wzmacniać każdy przejaw ich współpracy, każdy moment, gdy są mili dla siebie. Wzmacniamy czynność bez występowania trudnego zachowania. Są to procedury, które łączą się ze sobą. Jeśli dziecko przepisuje coś z tablicy, jest przy tym spokojne i ciche, to DRA i DRI będzie wyglądało następująco: Jasiu, jesteś bardzo cicho i bardzo starannie przepisujesz słowa z tablicy.
  3. Różnicowe wzmacnianie innych zachowań – DRO (differential reinforcement of other behavior)
    Umożliwia wzmacnianie zachowań dziecka w określonym przedziale czasowym. W określonym czasie nie występują u d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy