Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

16 sierpnia 2022

NR 26 (Sierpień 2022)

Behawioralna praca nad kształtowaniem poprawnych zachowań społeczno-emocjonalnych u osób z autyzmem

0 194

Z autystycznej triady obejmującej trzy węzłowe obszary funkcjonowania, tj. zachowania społeczne, komunikacja oraz sztywne wzorce zachowania, zazwyczaj najwięcej nieprawidłowości występuje w obszarze społecznym. Osoby te mają ograniczoną zdolność tworzenia relacji z innymi ludźmi, uczestniczenia w interakcjach, rozpoznawania i nazywania emocji. Ogromne trudności sprawiają im sytuacje, w których trzeba poradzić sobie z emocjami – najczęściej negatywnymi. Co można zrobić, aby ta sprawiająca kłopoty emocjonalna rzeczywistość była dla osób z autyzmem bardziej przystępna? Jakie oddziaływania zastosować, aby rozbudować repertuar umiejętności, które w znacznym stopniu ułatwią funkcjonowanie podopiecznego w tej sferze życia?

Na co dzień w swojej pracy zawodowej z osobami z autyzmem wykorzystuję metodę potwierdzoną naukowo, mianowicie stosowaną analizę zachowania, która utożsamiana jest z terapią behawioralną. Metoda ta zyskała uznanie specjalistów na całym świecie. Jest ona uważana za najbardziej efektywną w procesie edukacyjnym dla osób z autyzmem.

Rozwój emocjonalny osób z autyzmem

Jako narzędzie do medycznej klasyfikacji zaburzenia obecnie stosowana jest Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10. W kryteriach tych podano też informację, że w autyzmie może pojawić się „brak odwzajemnienia społeczno-emocjonalnego, przejawiającego się upośledzeniem lub odmiennością reagowania na emocje innych osób”.
Od wieków cechy autystyczne fascynują badaczy. Jeżeli spojrzymy na historyczny rys genezy autyzmu, wzmianek o cechach autystycznych można już doszukać się w baśniach i legendach skandynawskich, chińskich i niemieckich. Dzieci, o których dziś powiedzielibyśmy, że rozwijają się nietypowo, traktowane były jako wyrocznie, a ich specyficzne zachowania interpretowano jako przejaw pokrewieństwa z bogiem.
Pierwsze charakterystyki, ujawniające anomalie i odchylenia od normy w rozwoju emocjonalno-społecznym dziecka, powstały w XIX w. Lekarze i pedagodzy opisali nieprawidłowości w sferach społecznych, komunikacyjnych i zachowań. Zarówno grupa dzieci psychicznie chorych obserwowana przez Johana Haslama, jak i Wiktor – „dziki chłopiec” – znaleziony w lasach Aveyron we Francji odbierane były jako te, izolujące się od otoczenia, niemające potrzeby interakcji z innymi ludźmi – „zamknięte we własnym świecie”. W 1943 r. Leo Kanner – pediatra australijskiego pochodzenia, odizolował grupkę 11 dzieci, które prezentowały specyficzne wzorce zachowań. Zaobserwował u nich wystąpienie znacznego regresu (po krótkim okresie prawidłowego rozwoju) w trzech podstawowych sferach życia: komunikacyjnej, społecznej oraz zachowań. Dzieci straciły zainteresowanie otoczeniem, preferowały samotność, odczuwały potrzebę niezmienności otoczenia oraz wybiórczości zainteresowań. Był prekursorem stwierdzenia, że dzieci dotknięte autyzmem przychodzą na świat z „wrodzoną nieumiejętnością tworzenia zwykłych, biologicznie uwarunkowanych kontaktów z ludźmi”. Pisula wyodrębnia kilka głównych symptomów, które spełniają kryteria diagnostyczne: zaburzona zdolność wyrażania emocji, ograniczony odbiór sygnałów o charakterze emocjonalnym, nieumiejętność rozumienia i adekwatnego reagowania na emocje innych osób z otoczenia, zaburzona teoria umysłu – nieświadomość uczuć i oczekiwań innych osób. Główny problem, z którym mierzą się osoby z autyzmem, to niezdolność do nawiązywania i podtrzymywania interakcji.
Według badaczy nieprawidłowości w sferze emocjonalnej pojawiają się stopniowo. Można je dostrzec już w pierwszych miesiącach życia dziecka. Typowo rozwijające się niemowlę będzie szukało kontaktu fizycznego z bliskimi – zwłaszcza matką, poprzez kontakt wzrokowy, adekwatny uśmiech. Będzie upominało się o uwagę otoczenia, żywo reagowało na głos rodzica, przyjmowało postawę ciała wyrażającą gotowość, aby wziąć je na ręce – wyciągając rączki w stronę bliskiej osoby. U dziecka z trudnościami rozwojowymi nie wystąpią te prawidłowości, natomiast zaobserwujemy u niego brak mimiki twarzy oraz unikanie kontaktu wzrokowego. Dziecko będzie preferowało samotność, ignorując innych. Niechętnie będzie przyjmowało pieszczoty, „rodzice dzieci z autyzmem relacjonują, że ich dzieci niechętnie otwierają swoje ramiona, by się przytulić lub w momencie bólu, zaniepokojenia, zagrożenia poszukać u nich pocieszenia, a nawet sprawiają wrażenie nieświadomych, że jest to w ogóle możliwe”. Reakcje emocjonalne bywają nieadekwatne do sytuacji. Zarówno dzieci, jak i młodzież w sytuacjach dla nich nowych, trudnych najczęściej reagują złością, mogącą przejawiać się agresją, autoagresją, destrukcją. Warto zaznaczyć, że nie jest to norma. Dzieci z autyzmem są pełne sprzeczności w wyrażaniu swoich emocji. Być może jest to zależne od trudności w sferze komunikacyjnej. Według Pisuli prawie połowa osób dotknięta zaburzeniem nie wykorzystuje mowy do porozumiewania się. Pozostałe osoby mówią, ale ze względu na brak umiejętności podtrzymywania interakcji mają trudności z tzw. społecznym komunikowaniu się. Codzienna obserwacja osób z autyzmem daje możliwość weryfikacji ich sposobów okazywania emocji. Zdarza się, że ich reakcje w sytuacji stresowej (niezależnie, czy zdarzenie ją wywołujące jest pozytywne czy negatywne) są tożsame. Przykładowo, zachowanie autoagresywne – mocne przyciskanie rąk do brody może oznaczać nadmierną radość bądź złość czy niezadowolenie. Winczura w swoim artykule wskazała kilka specyficznych form nawiązania kontaktu z bliskimi. Bywa on nieszablonowy. Zdarza się, że dzieci ustawiają się bokiem do mówiącego lub zupełnie odwracają się do niego plecami. Próbują wywołać uwagę przez szarpanie, ciągnięcie, szczypanie lub stukanie ulubionym przedmiotem. Zadają kompulsywne pytania i oczekują identycznych na nie odpowiedzi. Dla osób spoza bliskiego otoczenia tego typu reakcje są dziwaczne i mogą być źle odczytane. Dlatego też warto bardzo szybko rozpocząć pracę terapeutyczną i wdrożyć oddziaływania, które zniwelują deficyty i pozwolą rozwinąć repertuar umiejętności społecznych, bowiem „badania naukowe prowadzone od ponad pięćdziesięciu lat wskazują na to, że wczesna intensywna interwencja behawioralna może prowadzić do znaczących i klinicznie istotnych zmian w poznawczym, społecznym i emocjonalnym funkcjonowaniu dziecka z autyzmem”.

POLECAMY

Techniki behawioralne w procesie kształtowania poprawnych zachowań społecznych

Terapia behawioralna znajduje praktyczne zastosowanie zarówno w procesie rozwijania nowych umiejętności, jak i doskonalenia tych, które zostały opanowane przez dziecko, ponieważ dysponuje technikami, które dają możliwość szybkiego osiągnięcia sukcesu edukacyjnego. Najchętniej wykorzystywane techniki w interwencjach behawioralnych to: metoda wyodrębnionych prób, łańcuchy zachowań, plany aktywności. Dzięki nim tworzona jest struktura przestrzenno-czasowa, która odgrywa główną rolę w procesie terapeutycznym.

Struktura przestrzenno-czasowa

Przeprowadzone badania naukowe potwierdziły tezę, że dzieci z diagnozą autyzmu uczą się szybciej i efektywniej, jeżeli wprowadzi im się jasną strukturę przestrzenno-czasową. Ze względu na znaczne trudności percepcyjne w spostrzeganiu i przetwarzaniu informacji, a także słabej centralnej koherencji (brak dostrzegania kontekstu sytuacji) potrzebują dostosowanego środowiska.
Psycholog kliniczny, Ivar Lovaas, zauważył, że dzieci z autyzmem mają zdolność efektywnego uczenia się, jeżeli znajdują się w specjalnie dla nich przystosowanym środowisku. Nadrzędną zasadą pracy z dzieckiem autystycznym jest dostosowanie warunków środowiska do wymagań oraz jego możliwości. Priorytetem dla terapeuty jest taka organizacja środowiska, aby dostosowania dotyczyły wszystkich jego elementów: przestrzeni, czasu, języka, liczby osób, które z dzieckiem pracują.
W podejściu behawioralnym struktura opiera się na dwóch filarach: środowisku fizycznym (miejscu, gdzie odbywa się terapia) oraz społecznym (systemie motywacyjnym). Ogromną rolę w procesie edukacyjnym odgrywa motywacja. U osób z autyzmem bardzo rzadko występuje motywacja wewnętrzna, dlatego aktywizuje się je przez wprowadzenie motywacji zewnętrznej, opartej na wzmocnieniach. Nagrody mają moc sprawczą, jednak muszą być spełnione pewne warunki: powinny one być atrakcyjne, warunkowe oraz udzielane w niewielkich ilościach – proporcjonalnie do wykonanej pracy.
Kolejnym krokiem jest zaplanowanie przestrzeni fizycznej. Ważne jest, aby mieć na względzie, że otoczenie musi mieć wyraźną strukturę, co zapewni poczucie stabilności i bezpieczeństwa. Przygotowane pomoce muszą być dostosowane do możliwości i umiejętności oraz pomóc w rozwijaniu deficytów. Muszą one znajdować się w ustalonym i opisanym miejscu, bowiem celem terapeutycznym jest samodzielność w działaniu naszych podopiecznych. Ze względu na trudności z koncentracją uwagi na prezentowanym materiale miejsce do nauki musi być „czyste”. Oznacza to, że należy zabrać zbędne bodźce z otoczenia dziecka, na stoliku powinien zostać tylko uczony materiał oraz narzędzia terapeutyczne w postaci tabliczki punktowej i tablicy nagrodowej (zależnie od potrzeb dziecka). Kolejnym elementem przestrzeni jest czas. Organizacja czasu jest istotna, ponieważ pojęcie to bywa abstrakcyjne. Bardzo pomocne w zrozumieniu upływającego czasu jest zaprezentowanie dziecku rozpoczęcia, trwania i zakończenia wykonywanych aktywności. Najbardziej przydatna do nauki samodzielności jest technika planów aktywności. Dzięki nim możemy wyeliminować podpowiedzi, od których osoby z autyzmem są mocno uzależnione. Plan dzienny dziecka z autyzmem możemy porównać do notatek z kalendarza osoby w normie intelektualnej. Obie te formy organizują jakiś wycinek czasowy. Zawierają informacje, co w danym momencie jest do zrobienia. Plany są bardzo zróżnicowane, zależne od potrzeb. Mogą być złożone – blokowe, składać się z mniejszych planów lub z pojedynczych aktywności...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy