Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja alternatywna i wspomagająca

14 grudnia 2021

NR 22 (Grudzień 2021)

Jak przygotowywać partnerów komunikacyjnych użytkownika AAC?

0 33

Trening partnerów komunikacyjnych uznawany jest za integralną część interwencji AAC. Kogo w otoczeniu użytkownika AAC powinniśmy objąć specjalnym przygotowaniem? Po co i w jaki sposób taki trening prowadzić?

Kim jest partner komunikacyjny? 

Jak sugeruje definicja z powszechnie znanego Podręcznego słownika terminów AAC (Kaczmarek, Grycman, 2017), partner komunikacyjny to ktoś, kto aktywnie wspiera w komunikacji użytkownika AAC, „pomaga” mu zrozumieć komunikat nadany przez inną osobę albo przekazać jego własny komunikat. To ktoś, kto powinien być przygotowany. W szerokim ujęciu, jakie prezentuje np. ASHA (b.d.), partner komunikacyjny to synonim rozmówcy – nie zawsze przygotowanego, nie zawsze w pełni świadomego znaczenia swojej roli. Pełen potencjał partnera komunikacyjnego może ujawnić się po zainwestowaniu czasu w dopasowane szkolenie.
Do grona partnerów komunikacyjnych tradycyjnie zaliczano przede wszystkim osoby, które pozostawały w relacji rodzinnej i towarzyskiej z użytkownikiem AAC (jak rodzice) bądź też były jego nauczycielami. Nie jest to jednak kompletna lista. 
W niniejszym artykule chciałabym zastanowić się, jak prowadzić trening partnerów komunikacyjnych użytkownika oraz jakiego rodzaju zadania stoją przed przygotowanymi partnerami z różnych środowisk.

Szukając kluczowych partnerów użytkownika AAC

Często w moim doświadczeniu pracy w modelu środowiskowym (i w podejściu skoncentrowanym na rodzinie w ogóle) na pierwszy plan wysuwa się przygotowanie domowników. Rodzice czy też opiekunowie mogą wnieść wiele do pełniejszego odkrycia zasobów, wyzwań i potrzeb 
użytkowników AAC (ASHA, b.d.). Często funkcjonowanie dziecka w środowisku domowym różni się od zachowania poza domem. Życie pod jednym dachem daje okazję i niebagatelną ilość czasu na obserwację i lepsze zrozumienie motywów działania osoby ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi. To informacje, jakie trudno pozyskać podczas dużo krótszej obserwacji przez specjalistę – dostarczy ich właśnie rodzina.
Ale najbliżsi to nie tylko rodzice! To dziadkowie, ulubione ciocie i wujkowie, czasem niania lub bliscy znajomi i sąsiedzi. 
Szczególną grupę, o której nie powinniśmy zapominać w czasie przygotowywania partnerów, stanowią rodzeństwo czy dalsi krewni w podobnym wieku oraz koledzy, koleżanki, bliscy znajomi i przyjaciele. Badania nad efektywnością treningu rówieśników mówią o tym, że w porównaniu z kształceniem dorosłych, ten powinien polegać na wspólnym działaniu (np. w diadzie użytkownik AAC i jego kolega/koleżanka), interwencji w naturalnym środowisku dziecka, podczas codziennych czynności i zabawy oraz przekazywaniu tego, co należy robić na konkretnych przykładach (Biggs i in., 2019). Wyniki analiz sugerują także, że w zakresie treningu rówieśników warto skupić się na korzystaniu z AAC wraz z wypowiadaniem własnego komunikatu (przekazie wspomaganym), a nie na modelowaniu komunikatów w imieniu użytkownika AAC. Biggs i in. (2019) argumentują, że równolatek powinien być przede wszystkim nastawiony na rozmawianie, a nie uczenie. Ma zatem posługiwać się AAC dla wyrażenia swojego głosu w wymianie komunikacyjnej, dać przestrzeń, by zabrał głos kolega, nie wchodząc w rolę nauczyciela. Podstawowym celem AAC jest rozwijanie relacji społecznych i tworzenie więzi. Prowadząc trening skierowany do rówieśników trzeba być tego szczególnie świadomym.
Im więcej osób zostanie zaproszonych i przygotowanych do wspólnych rozmów, tym łatwiej będzie odnaleźć się osobie ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi w swoim otoczeniu społecznym. To też szansa na doskonalenie tej samej kompetencji (np. językowej) przez wielokrotne powtórzenia i jej generalizację. Każda z osób modeluje jednak w trochę inny sposób i dzięki temu urozmaiceniu użytkownik AAC nie popada w rutynę i nudę. Szeroka współpraca to także ujednolicenie podejścia i więcej szans na uczenie się (dzięki dostosowaniu wymagań, narzędzi) oraz skupienie się na obranych celach.
Intersującego rozróżnienia partnerów dokonała Porter (2019), wyróżniając spośród wszystkich potencjalnych rozmówców grupę partnerów kluczowych. Są to osoby, które poza przygotowaniem do prowadzenia rozmowy i modelowania, są w stanie także kształtować kompetencje komunikacyjne użytkownika AAC. Ma on zatem za zadanie systematycznie rozwijać kompetencje językowe, operacyjne, strategiczne i społeczne użytkownika AAC. Aby temu podołać, kluczowy partner potrzebuje znacznie bardziej rozbudowanej instrukcji i przygotowania. Jest to w pełni zgodne z intuicyjnym przekonaniem, że innego wsparcia potrzebuje zaprzyjaźniona sprzedawczyni z piekarni, a innego podstawowy opiekun, który jako kluczowy partner ma podołać przygotowywaniu kolejnych osób. 

Dobra organizacja – jak ją efektywnie zaplanować? 

Przestrzenią, w której powinno odbywać się przygotowanie partnerów, jest także szkoła, przedszkole czy inny ośrodek, w którym spędza czas użytkownik AAC. Często w placówce znajduje się zespół AAC, odpowiedzialny za diagnozę, dobór i stworzenie pomocy komunikacyjnych oraz ich ewaluację. Ze względu na wąskie specjalizacje osobą, która zwykle podejmuje decyzje związane z AAC, jest wybrany logopeda, psycholog czy pedagog, który wchodzi w rolę specjalisty-eksperta AAC.
Czy oczekiwanie na pojawienie się eksperta w sytuacji, kiedy chodzi o proste modyfikacje w obrębie systemu, jak dodanie pojedynczego symbolu, jest działaniem logicznym? 
Organizując pracę placówki, należy zastanowić się, jakie działania są przeznaczone tylko dla eksperta AAC, a jakie mogą być wykonane przez inne osoby w zespole – rozumiane jako kolejni przygotowani partnerzy. Warto wówczas ustalić, kto zajmuje się diagnozą, kto technicznymi aspektami wykonania i modyfikacji narzędzi, i kto współpracuje z szerszym środowiskiem komunikacyjnym.
Pracujący wspólnie zespół jest w stanie wypracować obowiązujące w danej organizacji standardy, wzory dokumentów oraz sprawniej dzielić się informacjami o użytkownikach AAC (w bezpośrednich rozmowach oraz w stworzonych paszportach komunikacyjnych). Zespół pracujący razem w danej placówce ma też niepowtarzalną okazję do prowadzenia koleżeńskich obserwacji i cyklicznych spotkań samokształceniowych. Dzięki współpracy ma szansę na wyjście poza podstawowe szkolenie z zakresu AAC poprzez dzielenie się zdobytą wiedzą. W ramach rozwoju systemu AAC w placówce jest też przestrzeń na działania samorozwojowe – odkrywanie swoich mocnych i słabych stron, ustanawianie własnych „celów AAC” – sformułowania konkretnych planów i tego, jak można do nich dojść (Hartmann, van’t Westende, 2021). 
Inni partnerzy komunikacyjni – zwrotnie – mogą dostarczać zespołowi terapeutów danych do diagnozy, informować o zmianach, nowych kompetencjach itd., czy brać udział w okresowej ewaluacji narzędzi. Trening parterów pomaga także walczyć z mitami dotyczącymi AAC – oswajać temat AAC jako wspomagania, nie tylko rozwiązania dla uczniów zupełnie niemówiących; proponować konkretne działania zamiast czekania, aż mowa się pojawi; przypominać, że do AAC nie ma żadnych warunków wstępnych (Hartmann, van’t Westende, 2021). 

Jakie są kluczowe kompetencje przygotowanego partnera?

Wśród wielu kompetencji, jakimi powinien się charakteryzować przygotowany partner, można wyróżnić m.in.:

  • aktywne słuchanie;
  • nazywanie zachowania i nadawanie mu znaczenia;
  • wydłużanie pauzy przed kolejną wymianą konwersacyjną, wspieranie własnych inicjatyw dziecka/osoby ze złożonymi potrzebami;
  • użycie modelowania/przekazu wspomaganego (np. wizualnych i środowiskowych podpowiedzi);
  • zrozumienie operacyjnego wymiaru użycia pomocy komunikacyjnej – zarówno jeśli chodzi o podstawowe funkcje komunikatora wysokiej technologii (uruchamianie, ładowanie baterii) lub pomocy papierowej, czy też szczegółowe tematy związane z rozwiązywaniem problemów z funkcjonowaniem systemu (np. dodawanie słów, aktywacja syntezy czy metody dostępu, synchronizacja),
  • wspieranie komunikacji użytkownika AAC w różnych modalnościach, w wielu kontekstach i w kontakcie z różnymi partnerami komunikacyjnymi (por. ASHA).
  • W kolejnych akapitach tekstu postaram się uszczegółowić te bardzo ogólne postulaty.

Modele przygotowania partnerów komunikacyjnych

Szukając optymalnego sposobu na przygotowanie rodzica bądź kolejnych osób zaangażowanych we wspomaganie komunikacji (facilitator), na przestrzeni lat tworzono różne koncepcje czy też programy wsparcia (Beukelman, Mirenda, 2013). Z bardziej znanych w Polsce wymienić można programy Hanen Centre „Razem uczymy się mówić” („Learning language and loving it”) oraz, nieprzetłumaczony – „It takes two to talk”, a także Model SCERTS.
Odnoszą się one do podstaw interakcji z dzieckiem ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi. Jeśli chodzi o modele stricte poruszające temat przygotowania rodzica/opiekuna użytkownika AAC, nie ma ich wiele, ale w przestrzeni internetu znaleźć można gotowe anglojęzyczne modele zbierające elementy przygotowania partnerów komunikacyjnych. W artykule chciałabym przywołać dwa, z których sama korzystam w pracy z nauczycielami i rodzinami.

„SMoRRES”
Pierwszy model, a właściwie forma wsparcia wizualnego dla terapeuty AAC lub nauczyciela to „SMoRRES”, przygotowany przez Senner i Bauda (Zangari, 2015). Model wypływał z potrzeby zebrania w krótką, wizualną instrukcję kluczowych działań ze strony partnera AAC. Powstał jako realizacja postulatu o konieczności słownego (na głos!) przypominania kolejnych etapów działań, jakie należą do partnera (Kent-Walsh i McNaughton, 2005). 
Akronim zawiera następujące słowa-postulaty:
S – slow rate – zwolnij tempo wypowiedzi, mów powoli i wyraźnie,
Mo – model – modeluj, pamiętaj o różnych funkcjach komunikacji,
R – respect and reflect – przyjmij (nazwij) komunikat dziecka, oddaj go w modelowanej modalności,
R – repeat – często powtarzaj komunikaty,
E – expand – rozszerz wypowiedź (własną lub przekazywaną przez dziecko),
S – stop – zatrzymaj się, daj czas do namysłu.
Choć przywołany schemat działania opisuje tylko pewien aspekt przygotowania partnera do wymiany komunikacyjnej, można to przyjąć jako jego atut. Przez korzystanie z niego w wielu sytuacjach i częste powtarzanie kolejnych etapów SMoRRES daje szansę na szybką generalizację trenowanych umiejętności. 

Model as a MASTER PAL
Drugim z modeli, o którym chciałam wspomnieć, jest Model as a MASTER PAL Tabithy Jones-Wohleber (2018). Akronim jest dłuższy, może to sugerować też dłuższy czas przygotowania partnerów. Trening zawiera w sumie 11 modułów. Master PAL jest zbiorem wskazówek dla nauczycieli i rodziców, z którymi autorka jako logopeda – specjalista AAC i technologii wspomagającej (AT) pracowała w stanie Maryland. 
Poszczególne moduły modelu układają się w nazwę, którą dosłownie można by przetłumaczyć jako „Modeluj jak mistrz-przyjaciel”. Już sam tytuł wskazuje na kluczowy element – strategię modelowania – oraz na to, że partner komunikacyjny ma być kimś przygotowanym (stąd master – mistrz, ekspert od AAC), a zarazem przyjaznym i zaangażowanym (pal to taki kumpel, kolega). 
Kolejne tematy poruszane podczas przygotowania partnerów to: wstępne założenia, modelowanie, motywacja, komunikacja wielomodalna, stwierdzenia zamiast pytań, czas do namysłu i czas dla rozwoju języka, angażowanie w interakcje, niewymaganie odpowiedzi, zakładanie kompetencji, adekwatne podpowiadanie oraz podążanie za dzieckiem. 
Podstawą przygotowania (minimalnym zakresem) jest zdaniem autorki realizacja modułów dotyczących modelowania, zaangażowania w interakcję, czyli bloków „Stwierdzenia zamiast pytań” i „Odpowiedź nie jest wymagana”, a następnie tych poruszających temat kształtowania jakości interakcji: Podążanie za dzieckiem, Czas do namysłu i czas dla rozwoju oraz Adekwatne podpowiedzi. Moduły można realizować też jako pojedyncze jednostki szkoleniowe.
Każdy z modułów zawiera prezentację, karty pracy, tematy do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy