Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

14 kwietnia 2022

NR 24 (Kwiecień 2022)

Jak wspierać rozwój mowy dziecka z NI z wykorzystaniem integracji sensorycznej?

0 48

Analiza wpływu odruchów ustno-twarzowych na czynności motoryczne narządów mowy pokazuje, jak istotna jest ich integracja dla rozwoju artykulacji. W artykule autorka zwraca uwagę czytelników na powiązanie wybranych odruchów ustno- -twarzowych z odruchami tonicznymi oraz na rolę integracji sensorycznej we wspieraniu mowy dziecka, w tym tego z niepełnosprawnością intelektualną (NI). Praktycznym uzupełnieniem są scenariusze zajęć dla dzieci w wieku przedszkolnym rozwijające procesy przetwarzania sensorycznego oraz wspierające rozwój mowy.

Rozwój dziecka z niepełnosprawnością intelektualną przebiega najczęściej nieharmonijnie w stosunku do grupy typowo rozwijającej się. Dzieci te najczęściej przejawiają ogólne opóźnienie rozwoju psychofizycznego, którego jednym z objawów są zaburzenia odbioru i przetwarzania bodźców zmysłowych. W badaniach przeprowadzonych na Wydziale Opieki Społecznej i Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Haifa w Izraelu na temat: Zaburzenia przetwarzania sensorycznego obecne u dzieci z różnym stopniem niepełnosprawności intelektualnej wykazano, że dysfunkcje przetwarzania sensorycznego mogą występować ze wszystkimi stopniami niepełnosprawności intelektualnej i że poziom głębokości niepełnosprawności minimalnie wpływa na zdolności przetwarzania sensorycznego. Ważniejszym wnioskiem wynikającym z tych badań jest to, że wczesna identyfikacja zaburzeń sensomotorycznych u dzieci z NI, niezależnie od jej poziomu, jest istotna  w celu podjęcia wczesnej interwencji i ułatwienia lepszej integracji tych dzieci w zwykłych warunkach szkolnych.

Czym jest mowa? Kluczowe informacje 

Zarówno dla rodziców, jak i specjalistów pracujących z dzieckiem z NI szczególnie ważny jest rozwój jego mowy, który zależy od wielu czynników, m.in.: uszkodzeń w obrębie OUN, zdolności intelektualnych, defektów narządów zmysłu, nieprawidłowości w zakresie budowy i funkcjonowania narządów mowy, całościowych zaburzeń rozwojowych (np. autyzm).
Mowa jest procesem złożonym. Składają się na nią dwa podstawowe systemy – nadawanie i odbiór.
W bardzo dużym uproszczeniu odbiór to rozumienie mowy, a nadawanie to budowanie wypowiedzi. 
Rozumienie mowy to dekodowanie zróżnicowanych dźwięków i słów w zależności od zastosowanego kodu – języka (język mówiony, język pisany). Nadawanie mowy (budowanie wypowiedzi) to użycie kodu języka – mówienie, pisanie, miganie. W zależności od zastosowanego kodu, czyli użytego języka do odbioru i nadawania mowy, będziemy wykorzystywali odpowiedni zmysł:

POLECAMY

  • słuch – do tworzenia i rozumienia mowy werbalnej;
  • wzrok – do rozumienia i tworzenia pisma czy symboli migowych.

Jeżeli rozwój dziecka przebiega harmonijnie, to zarówno nadawanie, jak i odbieranie mowy będzie przebiegało prawidłowo, ponieważ odbiór powiązanych ze sobą bodźców zmysłowych dziecko potrafi połączyć z doświadczeniem. W przypadku dziecka z NI, które często boryka się z wieloma deficytami, zdarza się, że słyszy ono mowę i jej nie rozumie lub widzi tekst, czyta go, ale nie potrafi powiedzieć, o czym on jest. Słyszy, widzi, ale nie umie powiązać ze sobą odbieranych bodźców z rozpoznaniem. Przykładem może być sytuacja, w której logopeda za pomocą wielu określeń zmysłowych opisuje dziecku rzecz, a następnie prosi je o wskazanie jej na ilustracji. Jeżeli dziecko wcześniej nie zetknęło się z nią albo poznanie ograniczyło się tylko do jednego zmysłu, to zbyt mała ilość posiadanych przez nie informacji o opisanej rzeczy utrudni bądź uniemożliwi rozpoznanie i wykonanie polecenia. Dlatego tak ważne jest, aby w pracy z dzieckiem z NI umożliwiać mu, by poznawało otaczający świat, o ile to będzie możliwe – wielozmysłowo. Dzięki integracji sensorycznej rozwija się mowa bierna dziecka.
Nadawanie mowy jest możliwe dzięki precyzyjnym, skoordynowanym ruchom aparatu mowy. W akt mowy zaangażowane są zmysły związane z motoryką (czucie powierzchniowe i głębokie), słuch (lub przedsionek) oraz dotyk (wzrok – pisanie).
Zaburzenia w obszarze rozwoju mowy mogą wiązać się z niezintegrowaniem bądź dysfunkcyjnym działaniem odruchów ustno-twarzowych.

Jak wybrane odruchy ustno-twarzowe wpływają na rozwój mowy i zachowanie? 

Odruchy mają istotny wpływ na rozwój mowy dziecka, dlatego warto znać ich funkcje w prawidłowym rozwoju: 

  • Odruch ssania wygasa między 1. a 2. rokiem życia. Prawidłowo realizowana czynność ssania usprawnia mięśnie artykulacyjne, kształtuje tor oddechowy i przygotowuje do rozwoju następnych odruchów związanych z kąsaniem, gryzieniem i żuciem. Na poziomie emocjonalnym zapewnia zdolność odczuwania satysfakcji i komunikację z ludźmi i światem. Powiązany jest z prawidłowym wzorcem przełykania i właściwą pionizacją języka. Niezintegrowany lub zintegrowany niewłaściwie powoduje, że realizowana funkcja ssania może wpływać u starszych dzieci na problemy z domykaniem warg i słabą kontrolą mięśni przedsionka jamy ustnej, co będzie znacząco rzutowało na artykulację. Częstym objawem przetrwałego odruchu jest stała potrzeba stymulacji oralnej, np. ssanie palca, które w późniejszym czasie jest odpowiedzialne m.in. za wadę zgryzu. Na poziomie emocjonalnym może przejawiać się strachem przed utratą miłości i izolacją.
  • Odruch przełykania reguluje proces ssania, nasycenia i żucia, chroni przed krztuszeniem się podczas jedzenia. Niezintegrowany uniemożliwia rozwój odruchu ssania oraz odruchów związanych z jedzeniem. Patologicznie funkcjonujący odruch powoduje nieprawidłowe oddychanie i ułożenie języka: dziecko nie domyka ust, występuje u niego nadmierne ślinienie. W zachowaniu dziecka może przejawiać się pesymizmem. 
  • Odruchy kąsania, gryzienia i zaciskania zębów są podstawą do prawidłowego jedzenia i prawidłowej artykulacji głosek: d, b, p, l, s, c, z, sz, cz, rz.
    Zintegrowane pomagają w regulacji homeostazy, a brak ich integracji powoduje m.in. reakcję nadwrażliwości na jedzenie. Na poziomie emocjonalnym blokują stan spokoju, poczucie komfortu i radości. Dziecko z dysfunkcyjnie działającym odruchem tego typu może przejawiać zachowania agresywne i autoagresywne.
  • Odruch żucia powstaje w okresie niemowlęcym w momencie wyrzynania się kłów i zębów trzonowych. Aby rozwijał się prawidłowo, inne odruchy związane z jedzeniem muszą być w pełni rozwinięte. Odruch ten pomaga w rozwoju mowy i artykulacji głosek: s, c, z, dz, sz, rz, cz, dż. Niezintegrowany powoduje uzależnienie niemowlęcia czy małego dziecka od płynów, przez co może ono odmawiać jedzenia twardych produktów.
  • Odruch ryjkowy wykorzystywany jest do poszukiwania piersi, ssania i wciągania. W okresie poniemowlęcym umożliwia nabycie umiejętności picia płynów ze szklanki, przez słomkę, dmuchania i całowania. Bierze udział w artykułowaniu głosek: j, l, o, u, w, a, e, s, c, z, dz, sz, rz, cz, dż. Stymuluje zbieżność oczu niezbędną do skupiania uwagi wzrokowej. Pobudza ekspresję twarzy. Patologicznie działający odruch będzie utrudniał kontrolowanie zamykania i otwierania warg, robienie przez dziecko „dzióbka”. Podczas jedzenia zamiast je wciągać będzie ono wykonywało ruch odwrotny. Jego nieprawidłowe działanie będzie skutkowało obniżonym napięciem mięśni twarzy i całego ciała. Brak integracji dłoniowo-bródkowego odruchu Babkina jest przyczyną nadwrażliwości dłoni na dotyk. Jednym z objawów niezintegrowania tego odruchu jest niemożność wykonania chwytu pęsetkowego. Nieprawidłowo działający odruch często powoduje nadmierne napięcie mięśni w obrębie twarzy, szyi i rąk. Jest przyczyną słabej koordynacji „ręce–usta”.
  • Odruch szukania ustami kieruje ruchami głowy i całego ciała w poszukiwaniu pożywienia, kształtuje orientację w przestrzeni. Niezintegrowany blokuje potrzeby poznawcze i rozwój poznawczy, m.in.: skupiania uwagi, pamięci, myślenia, oraz procesy sensoryczne, a także spowalnia rozwój odruchów wzrokowych i słuchowych. Działający dysfunkcyjnie objawia się np. brakiem orientacji w przestrzeni, nieprawidłowym napięciem mięśni głowy i szyi. 

Pierwszą i najważniejszą funkcją odruchów ustno-twarzowych jest odżywianie, które zapewnia organizmowi przetrwanie. Jeżeli odruchy są niezintegrowane, działają nieprawidłowo, uruchamiane są strategie przetrwania, za które odpowiada najstarsza ewolucyjnie część mózgu, tzw. mózg gadzi, blokując proces świadomego rozumowania, który zachodzi w nowej korze. Analiza wpływu odruchów ustno-twarzowych na czynności motoryczne narządów mowy pokazuje, jak istotna jest ich integracja dla rozwoju artykulacji.
Dziecko z niezintegrowanymi odruchami ustno-twarzowymi przejawiające niedowrażliwość będzie poszukiwało wrażeń sensorycznych. Wystąpią autostymulacje, trudności ze skupieniem uwagi i odbiorem mowy. Dziecko z podwrażliwością w obszarze jamy ustnej, nie czując jej przestrzeni, nie będzie potrafiło prawidłowo ułożyć języka. 
U dziecka z nadwrażliwością w obrębie jamy ustnej i jej wnętrza artykulację będzie utrudniała obniżona sprawność motoryczna narządów mowy.
Normalizując u dziecka odbiór bodźców smakowych, efektem mającym wpływ na rozwój mowy będzie usprawnienie narządów mowy oraz rozwój funkcji poznawczych.
Odruchy ustno-twarzowe – podobnie jak asymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS), symetryczny toniczny odruch szyi (STOS), toniczny odruch błędnikowy (TOB) – należą do grupy odruchów pierwotnych. Odruchy ustno-twarzowe stanowią reakcję twarzy, jamy ustnej i głowy. Reakcja głowy to ruchy szyi, które łączą w działaniu odruchy ustno-twarzowe z odruchami tonicznymi.

Masaż jako kluczowy element terapii odruchów ustno-twarzowych

W terapii odruchów ustno-twarzowych istotnym elementem w ich integracji jest masaż. 
Masaż twarzy i wnętrza jamy ustnej reguluje odbiór bodźców czucia powierzchniowego, głębokiego oraz wzrokowych i słuchowych bądź przedsionkowych. Stymulację kompleksu ustno-twarzowego można przeprowadzić według różnych koncepcji, np.: R. Castillo Moralesa, Svietłany Masgutowej, Rosa Emmetta. Zastosowanie tych technik wymaga wiedzy i odpowiedniego przygotowania. Bożena Odowska-Szlachcic w swojej książce Metoda integracji sensorycznej we wspomaganiu rozwoju mowy u dzieci z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego opisała sposób najprostszej stymulacji twarzy niewymagającej specjalistycznego przygotowania, którą może wykonać każdy terapeuta i rodzic.
Usprawnianie strefy oralnej można również przeprowadzić przez pracę w obszarze motoryki małej oraz masaże dłoni i stóp. Jest to związane z lokalizacją i obszarem reprezentującym te części ciała w korze mózgowej.  
Poniżej proponuję scenariusze zawierające ćwiczenia zmysłowo-ruchowe wspomagające rozwój mowy dziecka z NI – stanowiące korelację integracji sensorycznej z terapią logopedyczną.

SCENARIUSZ 1.
TEMAT: Zabawy dotykowe, proprioceptywne i podnoszące sprawność narządów mowy
CELE OGÓLNE: Niwelowanie podwrażliwości zmysłu smaku, zwiększanie poziomu koncentracji uwagi na zadaniu, usprawnianie narządów mowy 
POMOCE: 1 marchewka, 1 ogórek, 6 małych talerzyków (spodeczków), 3 małe pojemniki (talerzyk deserowy), przesłona na pojemniki, etykiety z figurami geometrycznymi: koło, trójkąt, kwadrat, i z rysunkiem marchewki, ogórka, patyczki laryngologiczne, 2 kijki gimnastyczne, półkule sensoryczne jeżyki, półkule gładkie, dłonie i stopy sensoryczne (mogą być wycięte z materiałów fakturowych), 2 piłeczki średniej twardości, mieszczące się w dłoni dziecka, piłka rehabilitacyjna, piłka skoczek, materac, trampolina, ławeczka gimnastyczna

PRZEBIEG ZAJĘĆ

Ćwiczenie 1.
Dziecko leży na materacu, terapeuta masuje jego twarz. Masaż wykonuje, zaczynając od okolic szyi w kierunku czoła, symetrycznie masując obie strony twarzy (dokładny opis masażu i przeciwwskazania do jego wykonania znajdują się we wcześniej wymienionej publikacji Bożeny Odowskiej-Szlachcic).
Ćwiczenie 2.
Dziecko leży na materacu, terapeuta układa dłonie na głowie dziecka i przesuwa je symetrycznie (pomijając okolice uszu) po jego ciele, zaznaczając jego granice. Dłonie terapeuty mają cały czas kontakt z ciałem dziecka, uciskiem dostosowanym do potrzeb dziecka terapeuta zaznacza kolejne części jego ciała, nazywając je. Przy powtórzeniu ćwiczenia terapeuta po ucisku nazywa część ciała, a dziecko powtarza nazwę. Kolejny raz wykonując ćwiczenie, zadaniem dziecka jest nazywanie miejsc uciśniętych. 
Ćwiczenie 3.
Dziecko leży na materacu z zamkniętymi oczami, terapeuta dotyka części ciała dziecka, a jego zadaniem jest wskazanie i nazwanie tego miejsca. Terapeuta w trakcie ćwiczenia stosuje dotyk ze zmienną siłą nacisku.
Ćwiczenie 4.
Tor przeszkód:

  • przejście w pozycji czworaczej po ścieżce sensorycznej ułożonej z półjeży balansowych, rąk i stóp sensorycznych oraz półkul; 
  • slalom na piłce do skakania z uszami między rozstawionymi pachołkami;
  • dziecko i terapeuta stoją przodem do siebie, po przeciwnych stronach ławeczki gimnastycznej; w dłoniach trzymają kijki gimnastyczne, jeden koniec kijka trzyma dziecko, a drugi – terapeuta; za pomocą kijków gimnastycznych podnoszą piłkę leżącą na kółku ringo na skraju ławeczki i przenoszą ją na drugi koniec ławeczki, po czym kładą na kółku ringo; poruszają się bokiem, krokiem dostawnym.

Ćwiczenie 5.
Terapeuta wykonuje różne, spowolnione ruchy z przekraczaniem linii środka ciała; dziecko dokładnie w taki sam spowolniony sposób je naśladuje. Terapeuta zmienia prędkość wykonywania ruchów, dziecko dostosowuje tempo swoich ruchów. 
Ćwiczenie 6.
Dziecko siedzi przy stoliku. Terapeuta zajmuje miejsce po jego prawej stronie. Na małych talerzykach leżą wycięte z marchewki i ogórka figury geometryczne: koła, trójkąty, kwadraty oraz podłużna tacka z trzema małymi miseczkami (talerzyk na przystawki). Najpierw zadaniem dziecka jest rozpoznanie warzyw po smaku. Następnie przyporządkowuje etykiety z figurami do kształtów powycinanych z warzyw. Terapeuta wkłada do każdego pojemniczka pojedynczą figurę geometryczną z marchewki, dziecko przyporządkowuje etykiety figur w pojemniczkach. Zamyka ono oczy i otwiera usta, terapeuta na patyczku laryngologicznym kładzie mu na języku warzywną figurę (koło lub trójkąt), pojemniczki zakrywa przesłoną. Zadaniem dziecka jest rozpoznać, jaki kształt ma w buzi. Przez chwilę dziecko przemieszcza figurę w jamie ustnej. Następnie terapeuta prosi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy