Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Dobrostan pedagoga i terapeuty

19 sierpnia 2021

NR 20 (Sierpień 2021)

Kiedy zaczyna się wypalenie zawodowe…

43

Wypalenie zawodowe najczęściej występuje w takich zawodach, które wymagają motywacji wewnętrznej, zaangażowania, zasobów interpersonalnych i dotyczą tzw. pomocy drugiemu człowiekowi. Z tego właśnie powodu wypalenie zawodowe wśród terapeutów specjalnych, których specyfika pracy wymaga wszystkich wyżej wymienionych elementów, może być zjawiskiem bardzo częstym. Czym zatem jest wypalenie zawodowe i jak sobie z nim radzić? 

Wśród czołowych badaczy wypalenia pojawia się wiele sposobów jego definicyjnego ujmowania. To, co jednak łączy różne podejścia naukowe, to przekonanie, że wypalenie jest procesem, który dokonuje się w sytuacji nieprawidłowego radzenia sobie ze stresem w pracy, którego efektem jest obniżenie poczucia kompetencji, sprawczości i poczucia jej sensu.

POLECAMY

Według Fraudenbergera oraz Richelsona wypalenie to „stan zmęczenia lub frustracji wywołany przez poświęcenie się dla ważnej sprawy, sposób życia lub relację społeczną, które nie przyniosły oczekiwanej nagrody” (Szmagalski, 2009, s. 18). Nagrodę tę można rozpatrywać w różnych kategoriach, najczęściej jest nią poczucie własnej kompetencji oraz skuteczności zawodowej. Czynnik ten ma szczególne znaczenie w zawodzie terapeuty specjalnego, który z racji specyfiki swojej pracy nie jest w stanie budować poczucia kompetencji, jedynie mierząc jej proste efekty w postaci osiągnięć podopiecznych, bowiem materia ta w dużym stopniu nie jest zależna jedynie od jego umiejętności. Jest to typowe w pracy z drugim człowiekiem, któremu towarzyszymy w rozwoju i procesie pokonywania własnych ograniczeń.

Przyczyny wypalenia zawodowego 

Pułapką wypalenia zawodowego jest nadmierna ambicja oraz potrzeba dążenia do mistrzostwa. Według ww. autorów najszybciej na wypalenie zawodowe zaczynają cierpieć osoby, które są entuzjastycznie nastawione do własnej pracy, która nierzadko staje się ich pasją. Paradoksalnie, żeby bowiem coś mogło się wypalić, musi najpierw płonąć. Wczesnymi symptomami wypalenia, na które warto zwrócić uwagę, a które nierzadko pojawiają się już na samym początku, mogą być:

  • wyczerpanie pracą,
  • brak emocjonalnego zaangażowania w problem czy relacje z innymi w pracy,
  • nuda i cynizm,
  • niecierpliwość i podwyższona pobudliwość,
  • poczucie omnipotencji wyrażające się w przekonaniu, że „nikt inny nie zrobi tego lepiej”,
  • poczucie bycia niedocenianym,
  • przekonanie, że jest się prześladowanym przez szefów czy nawet osoby bliskie,
  • dezorientacja we własnym środowisku pracy upośledzająca możliwość percepcji, osądu i podejmowania decyzji,
  • cierpienie psychosomatyczne (Szmagalski, 2009, s. 18).

Sęk podawała, że główną przyczyną powstawania wypalenia zawodowego jest stres i to, jak go oceniamy. Sposób oceniania źródła doświadczanego stresu w pracy jako takiego, który nam zagraża, oraz upatrywanie niemożności jego pokonania w braku własnych kompetencji zawodowych z pewnością prowadzi do poczucia bezradności, a nawet bezsilności. 

To z kolei skutkuje najczęściej spadkiem zadowolenia z wykonywanej pracy, zaangażowania i jej jakości, nieobecnością, a w konsekwencji unikaniem pracy. To właśnie sposób, w jaki umiejscawiamy kontrolę w naszym życiu zawodowym, sprawia, że jesteśmy mniej lub bardziej podatni na wypalenie. Istnieją bowiem nie tylko osobowe, ale i środowiskowe czy organizacyjne powody wypalenia zawodowego, które nie są zależne od kompetencji pracownika, a które wpływają na jego poziom satysfakcji zawodowej (Sęk H. 2009). Oprócz przyczyn wypalenia związanych z osobistym nastawieniem do pracy oraz sposobem postrzegania świata, mogą pojawić się również środowiskowe. Pośród nich warto wymienić te najczęstsze:

  • nadmierny zakres obowiązków,
  • przeciążenie,
  • ciężar ważnych decyzji w zbyt krótkim czasie,
  • naciski środowiskowe,
  • naciski biurokratyczne – ograniczają wolność w pracy i zmuszają do poświęcania czasu oraz wysiłku na sprawy drugorzędne,
  • kłopoty administracyjne,
  • nadmierne obciążenie obowiązkami społecznymi,
  • sprzeczne wymagania.

Kiedy zaczyna się wypalenie?

Kiedy mogą pojawić się pierwsze przejawy wypalenia zawodowego? Według Freudenbergera występują ono nawet około roku od rozpoczęcia pracy (Freudenberger H.J. 1974). To niedługi czas, aczkolwiek wystarczający, aby przy zaistnieniu sprzyjających warunków rozpoczął się proces wypalenia, który najczęściej przyjmuje przebieg fazowy. 
„Wypalenie jest uporczywym, negatywnym stanem związanym z pracą, występującym u osób ogólnie zdrowych. Charakteryzuje się on głównie wyczerpaniem, któremu towarzyszy dyskomfort psychiczny i fizyczny, poczucie zmniejszonej skuteczności, obniżona motywacja oraz dysfunkcyjne postawy i zachowania w pracy. Ten stan rozwija się stopniowo i wynika z rozbieżności między intencjami a realiami zawodu. Wypalenie często jest procesem samonapędzającym się z powodu nieadekwatnych strategii radzenia sobie” (Schaufeli, Enzmann, 1998).

Pośród nieadekwatnych sposobów radzenia sobie można upatrywać wszystkich tych tendencji, które w konsekwencji sprawiają, że osoba zaczyna oceniać siebie i swoje umiejętności jako niewystarczające, jednocześnie nie widząc możliwości zmiany. 
Frankl nazywał wypalenie zawodową depresją, której motywem przewodnim jest poczucie nieadekwatności w środowisku zawodowym (Frankl V. 2018). Ten egzystencjalny aspekt wypalenia zawodowego, wymaga podkreślenia, właśnie z tego powodu, iż silnie akcentuje wpływ tego stanu na całą jakość życia, oraz fakt, że wymaga on leczenia. Nieleczony najczęściej skutkuje porzuceniem pracy w ogóle, przez co wpływa negatywnie na całożyciowe doświadczanie siebie. Zawodowa depresja to nie tylko wyczerpanie pracą, ale poczucie braku sensu jej wykonywania. Poczucie to silnie rzutuje na pewność siebie i wiarę we własne umiejętności.

Pośród wartych uwagi objawów wypalenia zawodowego, na które należy zwrócić uwagę, znajdują się objawy charakterystyczne, mające wpływ na całość funkcjonowania osoby z tym syndromem. Wśród nich możemy zaobserwować:

  • ciągłe napięcie, 
  • przemęczenie, 
  • wysoką drażliwość, 
  • labilność w obszarze napędu psychofizycznego,
  • utratę lub nadmiar energii,
  • zniechęcenie,
  • objawy depresji pojawiające się w środowisku pracy,
  • zaniedbywanie własnych potrzeb,
  • dystansowanie się od innych,
  • spadek zaangażowania, 
  • niską efektywność mimo większej ilości pracy,
  • zaburzenia snu, 
  • zaburzenia apetytu, 
  • podatność na infekcje, 
  • regulowanie napięcia substancjami psychoaktywnymi,
  • niską aktywność życiową,
  • nasilanie się konfliktów osobistych i rodzinnych,
  • myśli samobójcze.

    
Czterowymiarowy model wypalenia zawodowego – Massimo Santinello grupuje doświadczanie siebie i świata przez osoby odczuwające wypalenie zawodowego i dzieli je na cztery kategorie:

  1. Poczucie wyczerpania zasobów psychofizycznych.
  2. Brak zaangażowania w relacje z klientami, którego przejawem jest przedmiotowe ich traktowanie, obojętność, dystans, a nawet wrogość wobec nich.
  3. Poczucie braku skuteczności zawodowej charakteryzujące się nieodczuwaniem sprawczości i nieosiąganiem rezultatów w pracy.
  4. Rozczarowanie w formie utraty entuzjazmu wobec codziennych zadań, które przestają wzbogacać znaczenie i wartość powszedniego życia. 

Wymienione cztery grupy objawów mogą wyznaczać kierunek pracy nad profilaktyką wypalenia u terapeutów. 

  1. Dbałość o zasoby psychofizyczne.
  2. Stała superwizja pracy terapeutycznej.
  3. Stałe podnoszenie kwalifikacji oraz rozwijanie umiejętności zawodowych.
  4. Poszukiwanie źródeł satysfakcji życiowej, również poza pracą.

Fazy wypalenia zawodowego

Proces wypalenia zawodowego możemy podzielić na trzy etapy/fazy. Oczywiste jest, że najbardziej sensowna będzie praca nad jego profilaktyką, jednak w przypadku pojawienia się którejkolwiek fazy tego syndromu należy pamiętać o konieczności podjęcia leczenia, bez którego zmiany same nie ustąpią.

  1. Pierwszy etap dotyczy wyczerpania emocjonalnego i objawia się chronicznym zmęczeniem i poczuciem zawodowego wyeksploatowania.
  2. Faza druga to stadium depersonalizacji i cynizmu, w którym pojawia się dystansowanie od pacjentów lub współpracowników.
  3. Ostatnie stadium charakteryzuje się silnym poczuciem braku osobistych osiągnięć i kompetencji związanych z pracą. Stan ten skutkuje negatywnym postrzeganiem siebie i własnych umiejętności oraz zaniżonym poczuciem osobistych dokonań.

Autodiagnoza 

Jeżeli nie masz pewności, czy problem wypalenia zawodowego dotyczy Ciebie, zapraszam Cię do wypełnienia prostego testu, służącego autodiagnozie. Pamiętaj proszę, że autodiagnoza nie zastąpi profesjonalnej oceny i służy ona przede wszystkim monitorowaniu bieżących zmian.

Profilaktyka wypalenia zawodowego

Ponieważ wypalenie zawodowe to w konsekwencji utrata energii, entuzjazmu i pewności siebie pracownika, głównie te obszary należy wzmacniać i pielęgnować w profilaktyce. Nie bez znaczenia jest też dopasowanie wykonywanej pracy do predyspozycji osobowościowych. Wiele badań pokazuje, że właśnie niedopasowanie może być pierwszym, ważnym źródłem wypalenia zawodowego.

Przekonania

Wśród rzeczy, które mają wpływ na sposób interpretowania własnych kompetencji zawodowych, pozostają przekonania. Mogą one pełnić zarówno funkcje ochronne w sytuacji radzenia sobie ze stresem w pracy, jak i być czynnikiem kotwiczącym niezadowolenie z jakości swojej pracy. Fengler pośród głównych przekonań i postaw, które sprzyjają wypaleniu zawodowemu, wymienia:

  • przymus bycia „dobrym”,
  • dążenie do ideału,
  • brak dystansu do samego siebie,
  • zewnątrzsterowność,
  • poczucie odpowiedzialności za innych,
  • przekonanie o własnej „misji”,
  • samooskarżanie się czy wikłanie się w problemy innych.

Warto już od początku pracy zawodowej pracować nad przeformułowaniem ww. przekonań oraz postaw na bardziej użyteczne i adaptacyjne. Dla przykładu, przymus bycia dobrym warto zamienić na poszukiwanie standardów, które chce się w pracy przestrzegać. W ten sposób dzięki temu można budować poczucie własnej sprawczości, opierając je na realnych wskaźnikach, na które ma się wpływ. 

Dodatkowym czynnikiem ochronnym jest umiejętność odróżnienia odpowiedzialności wobec innych od tej za innych. Jest to szczególnie ważne w pr...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy