Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja alternatywna i wspomagająca

14 kwietnia 2022

NR 24 (Kwiecień 2022)

Model wdrażania AAC w placówkach edukacyjnych – na przykładzie Zespołu Niepublicznych Placówek Oświatowych PSONI Koło w Gdańsku

0 54

Niniejszy artykuł stanowi opis warunków oraz założeń modelu wdrażania komunikacji alternatywnej i wspomagającej w placówce edukacyjnej na przykładzie Zespołu Niepublicznych Placówek Oświatowych PSONI Koło w Gdańsku1. Prezentowana koncepcja jest pracą całego zespołu szkolnego (nauczycieli, specjalistów, asystentów, dyrekcji), którego działania koordynuje autorka artykułu.

Projektowanie oraz wdrażanie działań wspierających porozumiewanie się uczniów o złożonych potrzebach w komunikowaniu się jest zadaniem całego zespołu profesjonalistów pracujących w placówce edukacyjnej. Wykorzystanie strategii komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC, Augmentative and Alternative Communication) – z przygotowanymi partnerami komunikacyjnymi – podczas wszystkich zajęć szkolnych umożliwia uczniom ze złożonymi potrzebami w komunikowaniu się pełną realizację programu nauczania. 
Tworzenie systemowych rozwiązań dla osób z trudnościami w porozumiewaniu się, w tym zapewnienie edukacji rozwijającej ich indywidualne systemy komunikacyjne, wydaje się najważniejszym zadaniem szkoły. Należy podkreślić, że budowanie modelu AAC w placówkach edukacyjnych jest procesem wieloletnim oraz wieloetapowym, a ukazywanie tego procesu oraz dzielenie się dobrymi praktykami może okazać się użyteczne dla kolejnych ośrodków. 

Jak rozwijać kompetencje kadry?

Praca nad indywidualnym rozwojem i edukacją uczniów z niepełnosprawnościami wymaga kompetentnych i dobrze wykształconych profesjonalistów, pedagogów, terapeutów. Zatem elementem warunkującym powodzenie wdrażania modelu AAC w placówce oświatowej jest przeszkolenie kadry z zakresu wspomagających i alternatywnych form komunikacji. Z uwagi na brak standaryzacji szkoleń AAC w Polsce kluczowe jest nawiązanie współpracy ze specjalistą-szkoleniowcem, który wyróżnia się wieloletnim doświadczeniem we wprowadzaniu AAC w różnych placówkach oświatowych – dobrze jest, gdy jest on również superwizorem. 
Praca zespołowa w placówce edukacyjnej umożliwia wzajemne uzupełnianie się kompetencjami, zasobami, wiedzą i umiejętnościami. Powołanie zespołu zadaniowego – zespołu ds. AAC i wskazanie jego koordynatora może usprawnić organizację działań wokół wspólnego celu, jakim w przypadku wdrażania modelu AAC w placówce edukacyjnej powinno być zwiększenie szans edukacyjnych uczniów ze złożonymi potrzebami w komunikowaniu się przez rozwijanie ich indywidualnych systemów komunikacyjnych. 
Różnorodność zawodowych doświadczeń, kwalifikacji, ukończonych kursów i szkoleń specjalistycznych sprawia, że wiele działań podwyższających kompetencje pracowników możliwych jest do przeprowadzenia wewnętrznymi siłami i zasobami kadry. W Zespole Niepublicznych Placówek Oświatowych (ZNPO) udaje nam się w roku szkolnym przeprowadzić wewnętrzne szkolenie z obsługi najpopularniejszych oprogramowań do komunikacji, warsztaty ze stosowania sygnałów uprzedzających, prezentacje dostępnego sprzętu wysokiej technologii. Zasadne jest, aby koordynator zespołu ds. AAC stale poszukiwał dostępnych na rynku szkoleń i warsztatów pogłębiających wiedzę z zakresu AAC oraz dbał o doszkalanie nowych pracowników. 
Należy jednak pamiętać, że wiedza jest jednym z elementów kompetencji – obok postawy, umiejętności i doświadczenia. I to właśnie postawa wobec osób z wyzwaniami rozwojowymi wydaje się głównym elementem kompetencji profesjonalisty. Fundament stanowi uznanie niezależności i samostanowienia tych osób, pewności, stabilności i bezpieczeństwa relacji (Frohlich, s. 30–31). Dopiero taka postawa partnerów komunikacyjnych pozwala zarówno na nabywanie kompetencji w zakresie budowania indywidualnych systemów porozumiewania się, jak i aranżowania sytuacji służących relacji i komunikacji. 

POLECAMY

Niezbędna dokumentacja komunikacyjna uczniów – składowe elementy

Komunikacja alternatywna i wspomagająca to system porozumiewania opierający się na sztywnych, powtarzalnych i ściśle zaplanowanych sytuacjach. Budowanie indywidualnego systemu porozumiewania się uczniów o złożonych potrzebach w komunikowaniu się wymaga od całego interdyscyplinarnego zespołu pracowników szkoły opracowywania szczegółowej dokumentacji (diagnoza, cele terapeutyczne, strategie komunikacyjne). Dopiero myślenie przez pryzmat celów terapeutycznych prowadzi do funkcjonalnej komunikacji osób o złożonych potrzebach w porozumiewaniu się. 
W ZNPO dokumentacja komunikacyjna uczniów o złożonych potrzebach w komunikowaniu się (w zależności od celów terapeutycznych) zawiera:

  • diagnozę AAC – Sprawdź, jak się porozumiewam. Ocena efektywności porozumiewania się dzieci niemówiących wraz z propozycjami strategii terapeutycznych – narzędzie do oceny skuteczności porozumiewania się, czyli efektywności przekazywania informacji, budowania wypowiedzi, funkcjonalnego współgrania z rozmówcą oraz ogólnego nastawienia i motywacji do komunikacji. Wyniki w skali od 0 do 1 określają niską skuteczność, od 2 do 3 – umiarkowaną skuteczność, a od 4 do 5 – wysoką skuteczność porozumiewania się (Grycman, 2009, 2015);
  • indywidualny system komunikacyjny (ISK) – wieloelementowy twór uwzględniający wszystkie możliwości użytkownika w zakresie porozumiewania się. W skład ISK wchodzą elementy, takie jak: system motywacji, zachowania komunikacyjne, przekaz wspomagany, pomoce komunikacyjne, sposób dostępu, strategie komunikacyjne, partnerzy interakcji, pozycja i siedzisko, system symboli mowy czynnej (Jerzyk, 2013);
  • strategie komunikacyjne (załącznik do diagnozy AAC) – zaplanowane, opisane i wielokrotnie powtarzane sytuacje komunikacyjne. Uwzględniają one wspomagające działania partnera, zachowania docelowe użytkownika, kod komunikacyjny, organizację miejsca i pozycję, pomoce AAC oraz sposób ich wykorzystania (Grycman, Jerzyk, Bucyk, 2021);
  • paszport komunikacyjny (znajduje się przy wózku lub/i siedzisku ucznia oraz w plecaku ucznia) – to rodzaj dokumentu dziecka, nośnik informacji o dziecku/uczniu (zawiera m.in. najważniejsze informacje dotyczące stanu zdrowia/funkcjonowania i indywidualnego systemu porozumiewania się oraz opis zachowań komunikacyjnych). Paszport jest cennym narzędziem dla wszystkich osób pracujących z uczniem, a szczególnie dla tych, którzy spotykają się z osobą o złożonych potrzebach w komunikowaniu się po raz pierwszy;
  • indywidualne pomoce niskiej oraz wysokiej technologii;
  • nagrania z zajęć indywidualnych oraz grupowych, podczas których realizowane są strategie komunikacyjne. 

Dokumentacja komunikacyjna uczniów o złożonych potrzebach w komunikowaniu się zmienia się wraz z ich indywidualnym systemem komunikacyjnym. Wymaga aktualizacji, redefiniowania celów terapeutycznych, uzupełniania o nowe strategie i materiał filmowy. Spojrzenie na system komunikacyjny użytkowników AAC przez pryzmat dokumentacji pokazuje również, jak trudny, wieloetapowy i wymagający jest to proces. Szczegółowa dokumentacja ma kluczowe znaczenie podczas przekazywania strategii komunikacyjnych nowym partnerom oraz podczas procesu przejścia do kolejnych placówek edukacyjnych. 

Superwizja oraz interwizja jako forma wspierania rozwoju profesjonalistów

Narzędziami wspierającymi członków zespołu profesjonalistów pracujących z osobami z niepełnosprawnościami są super- oraz interwizje. Przedmiotem superwizji są głównie trudne lub zaburzone procesy interakcji międzyludzkiej w płaszczyźnie relacji zawodowych. Superwizja jest formą profesjonalnej pomocy i wsparcia terapeutów poprzez ich motywowanie do uruchamiania swoich wewnętrznych zasobów i kompetencji, przepracowania doświadczeń zawodowych z dystansu we wspierających warunkach zapewnionych przez superwizora (Mutzeck, za: Chmielewska-Długosz, 2007). 
Superwizja jest powszechnie wykorzystywaną oraz pożądaną formą rozwoju osobistego w terapii z zakresu komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Podczas superwizji z terapii AAC superwizant – czyli osoba poddająca się superwizji – przedstawia proces budowania systemu komunikacyjnego z wybranym użytkownikiem komunikacji alternatywnej i wspomagającej, zadaje pytania, prezentuje pełną dokumentację (ocenę komunikacyjną, strategie komunikacyjne) oraz przedstawia proces terapeutyczny na materiale filmowym lub/i podczas zajęć prowadzonych na żywo. 
Superwizje AAC, tak jak z założenia każdy rodzaj superwizji, nakierowane są zarówno na rozwój osoby poddającej się jej procesowi (przeanalizowania własnej pracy, relacji komunikacyjnej, skuteczności strategii komunikacyjnych), jak i na podwyższenie jakości oddziaływań terapeutycznych, w tym także podwyższenie jakości usług organizacji, placówki (Grycman, Jerzyk, 2021, 
s. 123). Superwizja stanowi okazję do korzystania z wiedzy i doświadczenia superwizora. Ważne zatem, aby był on autorytetem zawodowym i etycznym dla osoby superwizowanej. 
W ZNPO wszyscy nauczyciele, terapeuci oraz dyrekcja uczestniczą w superwizji grupowej minimum 2 razy w roku szkolnym (2 razy po 2 dni). Szkoła współpracuje cyklicznie z jednym superwizorem. Podczas dwu dniowej pracy prezentowane i omawiane są indywidualne systemy komunikacyjne sześciorga uczniów. Superwizanci prezentują swoje zajęcia z uczniem – na żywo w obecności superwizora lub/i na materiale filmowym. Podczas wspólnego omawiania, w którym uczestniczy cała kadra pedagogiczna szkoły, omawiane są wyzwania komunikacyjne użytkowników AAC, relacja terapeuta–uczeń i najważniejsze cele. Omówienie jest również okazją do przećwiczenia strategii komunikacyjnych, zaplanowania przeniesienia działań z terapii indywidualnej do środowiska klasowego/grupowego lub/i domowego. Na podstawie otrzymanej od superwizora informacji zwrotnej, po zakończonym spotkaniu terapeuta AAC wraz z wychowawcą (w porozumieniu z innymi terapeutami – terapeutą wzroku, fizjoterapeutą) dokonują zmian w systemie oraz dokumentacji uczniów ze złożonymi potrzebami w komunikowaniu się. Z uwagi na szybkie tempo pracy podczas superwizji grupowej oraz stres superwizantów warto, by proces omawiania był nagrywany, a następnie archiwizowany na dyskach szkolnych. Doświadczenie pandemii wykazało, że organizowanie spotkań superwizyjnych w formie zdalnej z pracą na materiale filmowym również jest użyteczną formą rozwoju terapeutów z zakresu komunikacji alternatywnej i wspomagającej.
Obok superwizji wskazaną formą uzupełniającą jest interwizja. Ideą tej formy pracy jest budowanie wewnętrznego wsparcia w zespole profesjonalistów. W spotkaniach uczestniczą osoby o mniej więcej podobnym doświadczeniu. W grupie interwizyjnej nie ma osoby, która przyjmuje rolę superwizora (Kielin, 2013. Jednak jest osoba prowadząca spotkanie – w przypadku interwizji w ZNPO jest nią koordynator ds. AAC. Interwizja zawsze odbywa się według wspólnie ustalonych zasad. 
W ZNPO interwizje stanowią stałą formę spotkań w ciągu roku szkolnego. Zespół merytoryczny spotyka się cyklicznie – średnio co dwa tygodnie – na początku roku szkolnego wspólnie ustalamy i dostosowujemy do organizacji dnia w szkole dni oraz godziny spotkań. W pierwszym miesiącu roku szkolnego koordynator ds. AAC ustala harmonogram interwizji – opracowuje tabelę, w której obok dat interwizji wyznacza jednego terapeutę/nauczyciela, który podczas spotkania będzie prezentował swoją pracę. 
Prezentowanie swojej pracy dla wielu osób wiąże się z przeżywaniem stresu i silnych emocji. W pierwszych latach organizowania tego typu spotkań można napotkać na następujące trudności:

  • formułowanie wypowiedzi na ocenach, a nie faktach. Po pewnym czasie osoby biorące udział w spotkaniach interwizyjnych doceniają wartość konstruktywnej i konkretnej informacji zwrotnej otrzymanej od innych uczestników, dostrzegają również, że oceny typu „świetne zajęcia” nie wnoszą nic do ewaluacji własnej pracy;
  • w początkowych miesiącach, a nawet latach zespołowych interwizji dominują wyreżyserowane, ściśle zaplanowane nagrania filmowe z terapii. Profesjonaliści starają się zaprezentować swoją pracę z jak najlepszej strony, będą więc nagrywać filmy kilkakrotnie, aby wybrać najlepszy moment. Jest to zupełnie zrozumiałe, wiele osób potrzebuje nabrania pewności zawodowej, poczucia akceptacji w grupie, zanim zdecyduje się przedstawić zajęcia, na których czuję się bezradnie i prezentuje nierozwiązane problemy;
  • oglądanie własnych zajęć w zespole terapeutów w obecności innych specjalistów dla wielu osób wiąże się z przeżywaniem negatywnych emocji. Zadbajcie więc jako zespół o relację opartą na zaufaniu, otwartości, szczerości, stosujcie wzmacniającą informację zwrotną; 
  • uznanie własnego oraz grupowego przyzwolenia na popełnianie błędów – regularna interwizja buduje świadomość, a z czasem akceptację i zgodę na popełnianie błędów, powiedzenie „nie wiem”;
  • skłonności do wypowiadania się z pozycji autorytetu.

Doświadczenie pracy w regularnej formule superwizyjnej oraz interwizyjnej w ZNPO sprzyja gotowości zespołu do dzielenia się zawodowymi wątpliwościami, wpływa na wewnętrzną motywację, a także skłonność do refleksji oraz rozwoju zawodowego i osobistego, a w konsekwencji prowadzi do podwyższenia jakości terapii AAC wobec uczniów ze złożonymi potrzebami w komunikowaniu się. Warto zatem uwzględnić w rocznym budżecie środki wydatkowane na superwizję. Koszty te wahają się od 500 do 700 zł za dwugodzinną superwizję procesu jednego użytkownika AAC. Z rekomendacji z ankiet ewaluacyjnych interwizji w ZNPO wynika, że należy kontynuować spotkania interwizyjne, ponieważ sprzyjają one wzrostowi kompetencji pracowników w zakresie AAC oraz dostarczają nauki nowych, innych umiejętności – m.in. uważnej obserwacji i udzielania informacji zwrotnej opartej na faktach. 
 

Jak zorganizować superwizję? – zadania koordynatora ds. AAC
(doświadczenia własne oraz Henderson, Holloway, Millar, 2014, s. 145–157):

  • Poznaj potrzeby zespołu – przedstaw ideę superwizji, jej założenia, cele, korzyści płynące z procesu, zapytaj członków zespołu o ich oczekiwania i lęki względem superwizora i procesu superwizji. Przedstaw warunki, które musi spełnić superwizant poddany procesowi (zgoda i gotowość na nagrywanie swojej pracy, nawiązanie współpracy opartej na otwartej komunikacji z empatią, wiarygodnością, skłonnością do refleksji i ewaluacji swojej pracy).
  • Stwórz porozumienie robocze lub umowę z superwizorem, poznaj sposób jego pracy (etapy rozwoju zawodowego, doświadczenie szkoleniowe), aby zbudować bezpieczną przestrzeń współpracy. Warto porozmawiać o wartościach osobistych i zawodowych oraz etyce w stosunku do pracy.
  • Zidentyfikuj zasady i procedury współpracy z superwizorem, upewnij się, czego możesz oczekiwać od superwizora, powiedz o swoich wyobrażeniach o dobrej współpracy oraz o lękach i niepokojach.
  • Zorganizuj spotkanie zespołu – porozmawiajcie o potrzebach, zdefiniujcie problemy i trudności, wyznaczcie terapeutów, którzy będą superwizantami, ustalcie listę rezerwową. Uzgodnijcie, kto z zespołu profesjonalistów pracujących na co dzień z uczniem obowiązkowo powinien wziąć udział w omówieniu superwizji.
  • Przygotuj komplet dokumentów komunikacyjnych użytkownika AAC –  Sprawdź, jak się porozumiewam. Ocena efektywności porozumiewania się dzieci niemówiących wraz z propozycjami strategii terapeutycznych, ISK, paszport komunikacyjny.
  • Zbierz i uporządkuj materiały wideo z pracy z dzieckiem – warto zgromadzić materiały z pracą z różnymi terapeutami. 

Na kilka dni przed wizytą superwizora:

  • potwierdź obecność superwizora w placówce;
  • potwierdź obecność i gotowość terapeutów – superwizantów oraz zespołu profesjonalistów pracujących z dzieckiem;
  • potwierdź obecność ucznia, jeśli superwizja zakłada przedstawienie fragmentu pracy terapeutycznej na żywo;
  • przygotuj nagrania wideo z fragmentami terapii. Materiały filmowe są szczególnie ważne, gdy niepewna jest obecność ucznia w dniu superwizji;
  • przygotuj salę, w której odbędzie się omówienie superwizji – zadbaj o sprzęt: rzutnik, komputer, głośniki, kamerę ze statywem, dodatkową kartę pamięci; 
  • ustal harmonogram godzinowy – zazwyczaj superwizja jednego terapeuty podzielona jest na dwie części: przedstawienie fragmentu terapii na żywo przed superwizorem lub/i przedstawienie fragmentu terapii na materiale filmowym oraz omówienie procesu terapeutycznego. Najcenniejsze jest, kiedy w omówieniu superwizji uczestniczą wszyscy pracownicy (superwizja jest formą doskonalenia zawodowego, ale również rozwoju osobistego – podnosi kom...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy