Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja alternatywna i wspomagająca

19 sierpnia 2021

NR 20 (Sierpień 2021)

Nie tylko palcem, nie tylko symbole na rzepach…
Bezpośrednie i alternatywne metody dostępu do komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC)

24

Stworzenie książki do komunikacji dla użytkownika AAC to nie lada wyzwanie. Jak poradzić sobie, gdy osoba doświadcza dużych trudności ruchowych i nie ma możliwości wskazywania palcem symboli? Czy da się zrobić książkę dla osoby, która nie widzi funkcjonalnie i nie mówi? Czym są i dla kogo są przeznaczone bezpośrednie, a dla kogo alternatywne metody dostępu?

„Jak mu daję do wyboru, to zawsze sięga tylko po tę opcję po prawej. Chyba jeszcze nie jest gotowy na AAC i nie rozumie wybierania”. „Musi pokazywać ręką, bo tylko wtedy jestem pewna, że na pewno to chciał wybrać”. Wskazywanie palcem symboli, sięganie po nie, aby dokonać wyboru, czy też odczepianie tych na rzepach i podawanie ich partnerowi komunikacyjnemu na stałe zagościło w powszechnym myśleniu o organizacji pomocy komunikacyjnej dla użytkownika AAC.

POLECAMY

I faktycznie, dostęp bezpośredni, jako jedna z metod, będzie furtką do komunikacji dla bardzo dużej grupy użytkowników AAC.

Co jednak z tymi osobami, które nie mają możliwości wskazywania ręką czy też palcem lub wybierają wyłącznie z bardzo małej liczby elementów? Czy powinni mieć w związku z tym dostęp do mniejszej liczby słów? Czy wskazywanie ręką zawsze jest najbardziej wiarygodną metodą dostępu? 

Metoda dostępu

Metoda dostępu to sposób, w jaki użytkownik AAC jest w stanie dokonać wyboru konkretnego elementu (np. symbolu, litery, zdjęcia) ze swojej pomocy komunikacyjnej i tą pomocą operować w taki sposób, aby przekazać autonomiczny komunikat, czyli móc powiedzieć to, co faktycznie chce przekazać, komu chce i kiedy chce. Priorytetem ZAWSZE jest wybór tej metody, która da dostęp do jak największej liczby słów (Porter, 2019).

Wybór odpowiedniej metody dostępu ma kluczowe znaczenie w procesie budowania kontaktu z osobą niemówiącą, gdyż determinuje on całą konstrukcję książki do komunikacji. Znalezienie najbardziej efektywnej metody dostępu jest szczególnie ważne, jeśli myślimy o tej grupie użytkowników AAC, którzy doświadczają trudności sensoryczno-motorycznych w szczególności rzutujących na ruchy rąk (np. z mózgowym porażeniem, apraksją, zespołami genetycznymi, w które wpisane są stereotypowe ruchy rąk czy też z korowymi zaburzeniami widzenia – CVI) (Gardner-Fox, 2014).

W poszukiwaniu najbardziej odpowiedniej metody dostępu należy pamiętać o zasadzie „jednego trudnego zadania na raz”. „Im wyższe wymagania poznawcze i komunikacyjne, tym niższe muszą być wymagania motoryczne” (Burkhart, 2008; Gardner--Fox, 2014). 

Oznacza to, że jeśli zależy nam na tym, aby osoba mogła przekazywać jak najbardziej rozbudowane komunikaty, ruchy do obsługi książki do komunikacji muszą być dla tej osoby jak najprostsze, jak najszybsze do wykonania i jak najmniej obciążające fizycznie, aby redukować wpływ zmęczenia i pomyłek wynikających z niewystarczającej precyzji ruchów na jakość i efektywność komunikacji (Beukelman, Mirenda, 2013).

Beukelman i Mirenda (2013) oraz Treviranus i Roberts (2003) zwracają uwagę również na to, że przy wyborze metody bazujemy na tych umiejętnościach ruchowych, które osoba już opanowała, ale jednocześnie równolegle podejmujemy działania, aby wspierać ją w rozwijaniu takich umiejętności ruchowych, które umożliwią jej jak najbardziej niezależne operowanie pomocą komunikacyjną, minimalizując tym samym potencjalny wpływ partnera komunikacyjnego na treść przekazu użytkownika AAC (Porter, 2019, s. 164). Należy jednak unikać łączenia celów związanych z komunikacją z celami fizjoterapeutycznymi, z zakresu terapii ręki czy też terapii widzenia. Są to obszary, które należy rozwijać równolegle; w komunikacji bazując na aktualnych możliwościach i potrzebach (Beukelman, Mirenda, 2013; Porter, 2019; Roman-Lantzy, 2019).

Metoda dostępu nie jest czymś stałym i może się zmieniać w zależności od potrzeb i możliwości użytkownika AAC, w miarę nabywania nowych umiejętności lub pogarszania się stanu zdrowia (Porter, 2019). Co więcej, jedna osoba może opanować i efektywnie wykorzystywać różne metody dostępu w zależności od sytuacji, pozycji i własnej decyzji.

Metod dostępu jest wiele!

Najogólniej, metody dostępu możemy podzielić na: 

  1. Bezpośrednie: osoba wskazuje element, np. symbol/zdjęcie/literę bezpośrednio dowolną częścią ciała, np. pokazując palcem, pięścią lub specjalnym wskaźnikiem oraz odczepia i pokazuje symbole.
  2. Alternatywne:
    • wskazywanie wzrokiem;
    • skanowanie: wzrokowe, wzrokowo-słuchowe i słuchowe; 
    • dostęp łączony: bezpośredni + skanowanie oraz wzrokiem + skanowanie;
    • kodowanie: kolorem oraz pełne (Porter, 2019, s. 90).

Dostęp bezpośredni

Wskazywanie palcem, pięścią czy inną częścią ręki, wydaje się najłatwiejszą do odczytania przez partnera komunikacyjnego metodą dostępu, która pozostawia najmniej przestrzeni do nieporozumień i wpływu partnera na treść przekazywanych komunikatów.

Należy jednak zdawać sobie sprawę, że ruchy ręką wymagają jednoczesnego skoordynowania wielu skomplikowanych aspektów ruchowych i w kontekście osób z wyzwaniami sensoryczno-motorycznymi wskazywane opcje mogą zupełnie nie odzwierciedlać intencji użytkownika AAC, ale nie ze względu na brak rozumienia czy trudności poznawcze, ale właśnie trudności ruchowe, np. w koordynacji wzrokowo-ruchowej, w przekraczaniu linii środka, czy też wynikające z nieprawidłowego napięcia mięśniowego. Choć możemy podejmować działania wspierające wskazywanie ręką, w przypadku osób, które doświadczają dużych trudności w tym zakresie, warto rozważyć wykorzystanie alternatywnych metod dostępu, które zredukują frustrację wynikającą z nieprecyzyjnego wskazywania, a co za tym idzie pozwolą uniknąć nieporozumień w komunikacji i dadzą dostęp do większej liczby słów oraz będą mniej obciążające fizycznie (Burkhart, 2008). 

Zastanawiając się, czy dostęp bezpośredni jest na pewno najlepszym rozwiązaniem dla danej osoby, trzeba przeanalizować:

  1. Jaki zakres ruchu ma dana osoba, czyli jak daleko jest w stanie sięgnąć, aby coś wskazać. Będzie to rzutowało na format pomocy komunikacyjnej.
  2. Jak różne pozycje przyjmowane w ciągu dnia wpływają na precyzję wskazywania, gdyż może zaistnieć konieczność użycia alternatywnych metod dostępu w pozycjach innych niż siedząca.
  3. Jaki obszar książki osoba wskazuje najprecyzyjniej, gdyż uzyskane informacje przełożą się na rozmieszczenie słów na tablicy czy też w książce. 
  4. W jaki dokładnie sposób osoba wskazuje (np. dotykając jednym palcem, kilkoma palcami, stukając w symbol, przesuwając ręką po symbolach i zatrzymując się na wybranym itd.).
  5. W jaki sposób osoba zabiera rękę po wskazaniu elementu.
  6. Co wpływa na zmienną precyzję wskazywania. 
  7. Na ile wskazywanie jest precyzyjne, efektywne i odzwierciedla autentyczną intencję osoby (Burkhart, 2008).

    Z kolei, chcąc ułatwić efektywną komunikację przez dostęp bezpośredni, warto zwrócić uwagę na:

    1. Pozycjonowanie pomocy komunikacyjnej względem użytkownika AAC. Ustawienie książki wyrównanej do linii barku ręki wskazującej, a nie do linii środka ciała pozwala zredukować wymagany zakres ruchu i trudności wynikające z przekraczania linii środka.
    2. Pozycjonowanie pomocy w płaszczyźnie. Ustawienie książki pod kątem, zamiast położenie jej na płasko, może pomóc osobom z wyzwaniami ruchowymi w bardziej precyzyjnym wskazywaniu, dzięki wystabilizowaniu łokcia i zredukowaniu konieczności częstego radzenia sobie z grawitacją. 
    3. Wielkość symboli i odstęp między nimi. Użytkownikowi AAC łatwiej jest wskazywać, a partnerowi komunikacyjnemu odczytywać wskazanie, jeśli symbole są mniejsze, ale bardziej oddalone od siebie, niż w sytuacji, gdy są one większe, a odstępy między nimi mniejsze. Dobierając wielkość symboli, należy jednak jednocześnie zwrócić uwagę na możliwości użytkownika AAC w zakresie percepcji wzrokowej. 

    Należy również pamiętać, że dopóki użytkownik AAC nie jest w stanie sam precyzyjnie wyszukać strony, na której jest potrzebne mu słowo lub wyszukiwanie strony (choć jest ruchowo możliwe), i to powoduje rozproszenie uwagi oraz załamanie komunikacyjne, to do tego momentu przewracanie stron w książce jest rolą partnera komunikacyjnego (Porter, 2019).


    Odczepianie i pokazywanie symboli

    Takie rozwiązanie może być wykorzystywane jako przejściowa metoda dostępu dla tych użytkowników AAC, którzy mają trudność w zrozumieniu komunikacyjnego celu wskazywania, a zobaczenie skonstruowanej dłuższej wypowiedzi na pasku może ułatwiać im zrozumienie i użycie większej liczby słów, aby skonstruować bardziej rozbudowaną wypowiedź. 

    Prezentowanie jednego symbolu odczepionego spośród wielu może również ułatwiać śledzenie modelowania i radzenie sobie ze złożonością wzrokową całej tablicy osobom doświadczającym trudności w przetwarzaniu obrazów z dużą liczbą szczegółów. 

    Mimo wspomnianych zalet takie rozwiązanie ma również wiele ograniczeń:

    • Książka zawierająca wydrukowane tablice i dodatkowo przyczepione na nich na rzepach kopie tych samych symboli jest znacząco cięższa i grubsza.
    • Odczepianie i pokazywanie symboli zajmuje znacznie więcej czasu i wymaga dużych umiejętności z zakresu motoryki małej.
    • Dodatkowy czas na odczepienie i przyczepienie z powrotem na odpowiednie miejsce symbolu powoduje wydłużenie komunikacji i wymaga wyższych kompetencji w zakresie utrzymania uwagi na treści komunikatu i radzenia sobie z rozpraszaczami.
    • Opisane wyżej czynniki wpływają również negatywnie na liczbę wymian konwersacyjnych i mogą zupełnie wytrącać osobę ze skupienia na rozmowie na rzecz obsługi książki (Porter, 2019).

    Zawsze należy bardzo dokładnie rozważyć zalety i ograniczenia tej metody dostępu oraz stosować ją wyłącznie wtedy, jeśli jest to bezwzględnie konieczne, wprowadzając równolegle strategie wspierające bezpośrednie wskazywanie (Porter, 2019; Burkhart, 2008).

    Alternatywne metody dostępu

    Są one szansą dla osób, które nie mają możliwości efektywnego wykorzystania dostępu bezpośredniego, bez konieczności ograniczania dostępu do liczby słów, czyli są odpowiedzią na indywidualne potrzeby osób z mniejszymi możliwościami ruchowymi i niepełnosprawnościami sprzężonymi. Są również rozwiązaniem dla tych osób, które potrzebują bardzo rozbudowanych systemów językowych, a nie mają możliwości wykorzystywania urządzeń technologii wspomagającej (AT, assistive technology). 

    Alternatywne metody dostępu wymagają jednak wykorzystania kompensacyjnych strategii operacyjnych i wyższych umiejętności partnera komunikacyjnego, tak aby uniknąć zarówno załamań komunikacyjnych, jak i zminimalizować wpływ partnera na treść przekazywanych komunikatów (Porter, 2019).

    Wskazywanie wzrokiem 

    Wskazywanie wzrokiem jest stosunkowo szybką metodą dostępu, jednak wymaga od partnerów komunikacyjnych umiejętności rozróżnienia spojrzenia, które jest po prostu rozglądaniem się i analizowaniem treści tablicy, a spojrzeniem, które jest wyborem. Zaleca się zatem, aby przy wykorzystaniu książek etranowych zachować procedurę dokonywania wyboru:

    1. Popatrz dookoła.
    2. Jak będziesz gotowy(-a), to popatrz na mnie.
    3. Popatrz na to, co wybierasz.

    Kiedy po przejściu przez kolejne kroki procedury użytkownik AAC wskaże wzrokiem wybierany element, rolą partnera komunikacyjnego jest wskazanie palcem w to miejsce, gdzie użytkownik AAC zawiesił wzrok, a dopiero później odwrócenie książki i odczytanie treści komunikatu. Takie rozwiązanie pozwala uniknąć konieczności podwójnego drukowania stron czy opisywania symboli na odwrocie strony. 

    Aby uniknąć załamań komunikacyjnych przy wskazywaniu wzrokiem po odczytaniu na głos komunikatu przez partnera komunikacyjnego, warto upewnić się, czy nasza interpretacja jest prawidłowa. Dlatego należy uczyć użytkowników AAC, którzy wskazują wzrokiem, również sygnałów potwierdzenia i negacji (tak/nie) (Porter, 2019; Beukelman, Mirenda, 2013).

    Planując rozmieszczenie słów na tablicy etranowej, należy pamiętać również o tym, że aby komunikacja przez wskazywanie wzrokiem była efektywna, użytkownik AAC musi mieć możliwość wskazania, a partner komunikacyjny odczytania wskazania, spośród minimum 9 symboli na stronę A4. Dlatego, aby ułatwić to zadanie, cztery symbole umieszczane są w górnej części etranu, dwa po bokach a trzy na dole. Wynika to z tego, że jeśli użytkownik AAC patrzy na dolny rząd, zasłania powiekami źrenice, co utrudnia odczytanie tego, gdzie dokładnie patrzy. Układ słownictwa na tablicach etranowych odzwierciedla ciąg zdania (od lewego górnego rogu do dolnego prawego). 

    Skanowanie

    Jest to sposób dokonywania wyboru przez dowolny ustalony sygnał „tak” i/lub „nie”, podczas gdy partner komunikacyjny wylicza/wylicza i wskazuje/wskazuje kolejne opcje: słowa, symbole, przedmioty itd. 

    Zawsze początkowo jako sygnał potwierdzenia wykorzystywany jest ten ruch, który użytkownik AAC ma już w swoim repertuarze, a który jest dla niego najprostszy, najszybszy, najefektywniejszy i możliwy do wykonania w każdej pozycji, sytuacji i warunkach otoczenia (Burkhart, 2012; Porter, 2019). 

    Z czasem pracuje się nad czytelnością i stabilnością sygnałów potwierdzenia, tak aby stawały się one jak najłatwiejsze do odczytania także dla mniej zaznajomionych partnerów komunikacyjnych. Możliwe jest również to, że jeden użytkownik AAC ma kilka sygnałów potwierdzenia i negacji zależących np. od samopoczucia, pozycji, motywacji czy też złożoności otoczenia, w jakim się znajduje.

    Skanowanie za pomocą jednego ruchu

    W skanowaniu z wykorzystaniem tylko jednego sygnału potwierdzenia użytkownik AAC nie wykonuje umówionego sygnału, dopóki nie usłyszy/nie zobaczy tej opcji, którą chce wybrać. Dlatego aby skanowanie było efektywne i żeby uniknąć nieporozumień, kluczowe jest właściwe dobranie i TRZYMANIE tempa skanowania po to, by użytkownik AAC miał odpowiednią ilość czasu na przemyślenie opcji, podjęcie decyzji, zaplanowanie i wykonanie ruchu potwierdzenia (Porter, 2019). Niezachowywanie tempa skanowania może znacząco wpływać na treść wypowiedzi, zakłamując ją! 

    Rys. 1. Książka do skanowania wzrokowego lub wzrokowo-słuchowego
    Źródło: Opracowanie własne (tłumaczenie) z programów PODD Direct Access i PODD Alternative Acceess.

    Skanowanie z wykorzystaniem sygnałów „tak” i „nie”

    W tym typie skanowania osoba ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi (CCN, communication complex needs) używa dwóch różnych sygnałów, aby zakomunikować odpowiednio „tak” i „nie”. Każdy więc element wyliczony przez partnera zostaje albo zanegowany, albo zatwierdzony przez użytkownika AAC. Dzięki temu jego wypowiedzi są zarówno mniej narażone na przekłamanie ze strony partnera komunikacyjnego ze względu na niezachowanie odpowiedniego tempa skanowania (Burkhart, 2012), jak i jest to mniej męczące rozwiązanie dla samych użytkowników AAC, gdyż to oni sami kontrolują tempo skanowania. Ten typ skanowania bywa również łatwiejszy dla mało doświadczonych partnerów komunikacyjnych, aczkolwiek dla pewnej grupy użytkowników AAC konieczność wykonania ruchu przy każdej ze skanowanej opcji może być zbyt obciążająca fizycznie i znacznie wydłużać czas rozmowy, co nie sprzyja z kolei koncentracji na przekazywanej treści (Porter, 2019). 

    Rodzaje skanowania

    Wyróżnia się trzy rodzaje skanowania.
    1. Skanowanie wzrokowe 
    Jest ono odpowiednie wyłącznie dla osób o bardzo dobrej percepcji wzrokowej, gdyż bazuje wyłącznie na wzrokowym rozpoznawaniu symboli. Parter komunikacyjny skanuje, wskazując grupy/kolumny/elementy palcem lub wskaźnikiem, bez nazywania poszczególnych elementów. Osoba potwierdza je umówionym sygnałem w momencie, gdy parter komunikacyjny wskazuje pożądany element.
    2. Skanowanie wzrokowo-słuchowe
    Partner komunikacyjny, skanując zarówno wskazuje poszczególne elementy, jak i odczytuje na głos odpowiadające im słowa/głoski. Użytkownik wykorzystuje więc do komunikacji zarówno kanał wzrokowy (rozpoznawanie symboli), jak i słuchowy (rozumienie mowy). Ten typ skanowania może być wykorzystywany w przypadku, gdy użytkownik rozumie pojęcia (wtedy celem jest nauczenie związku między słowem a symbolem), a także do budowania rozumienia słów/pojęć/fraz i odpowiadający...

    Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

    Co zyskasz, kupując prenumeratę?
    • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
    • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
    • ...i wiele więcej!
    Sprawdź

    Przypisy