Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

7 listopada 2018

NR 3 (Październik 2018)

Problemy zdrowia psychicznego osób z niepełnosprawnością intelektualną

0 6

Współwystępowanie zaburzeń psychicznych u osób z NI wkraczających w dorosłość silnie oddziałuje na ich przystosowanie do niezależnego życia, czy na przystosowanie do miejsca pracy. Jak zatem pomóc? Jak poradzić sobie z trudnościami diagnostycznymi oraz jakie są możliwości interwencji?


Niepełnosprawność intelektualna (NI) dotyczy około 1% populacji – według metaanalizy opublikowanej w 2011 roku, zbierającej dane z badań z lat 1980–2009 nad jej rozpowszechnieniem, jej dokładny wskaźnik wynosi 10,37/1000 osób (Maulik i wsp., 2011). Zaburzenia psychiczne, choć są odrębnym zjawiskiem wobec NI, często z nią współwystępują.

Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży z NI wynosi, według różnych badań, od 30 do 50% (a u dzieci bez NI od 8 do 18%) (Einfeld i wsp., 2011). U dorosłych osób z NI wskaźnik ten wynosi, w zależności od zastosowanych kryteriów, od około 16 do 41% (Cooper i wsp., 2007).

Współwystępowanie problemów zdrowia psychicznego zaburza funkcjonowanie społeczne osoby, u której jest ono już utrudnione z tytułu samej NI.

Z tych powodów w odniesieniu do pracy specjalistów pojawiają się następujące potrzeby i oczekiwania społeczne:

  • potrzeba stosowania interwencji w zakresie zdrowia publicznego, mających na celu redukcję rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych wśród osób z NI (interwencje skierowane na ich specyficzną sytuację społeczną);
  • potrzeba posiadania zdolności do identyfikowania zaburzeń psychicznych u osób z NI i udzielania im adekwatnej pomocy przez specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym (psychiatrów, psychologów);
  • potrzeba posiadania wiedzy przez specjalistów zajmujących się osobami z NI (pedagogów specjalnych, psychologów) o wysokim ryzyku występowania u tych osób zaburzeń psychicznych oraz wynikających z tego konsekwencji. Specjalista powinien wiedzieć, do kogo skierować taką osobę, powinien poszerzać swoją wiedzę na temat zdiagnozowanego zaburzenia i dostosowywać planowane z osobą z NI działania nie tylko do jej NI, ale także jej problemów zdrowia psychicznego.

Trudności diagnostyczne

W przytoczonych powyżej przykładach badań nad rozpowszechnieniem zaburzeń psychicznych u osób z NI wskazuje się na częstsze ich występowanie niż u osób w normie intelektualnej, ale także na spore rozbieżności wskaźników rozpowszechnienia. Problemy zdrowia psychicznego osób z NI nadal stanowią niemałą tajemnicę dla nauki. Nie są znane przyczyny częstszego występowania zaburzeń w tej grupie osób. Wskazuje się na potencjalne przyczyny biologiczne lub społeczne. Przyczyn biologicznych upatruje się częściej u osób z NI wywołaną czynnikami genetycznymi. Dotyczy to zarówno ujawniania pojedynczych nietypowych zachowań, jak np. nieadekwatnych do sytuacji wybuchów śmiechu osób z zespołem Angelmana, czy większej podatności na pojawienie się zaburzeń, np. zaburzeń lękowych u osób z zespołem łamliwego chromosomu X. Wśród czynników społecznych wymienia się trudności w funkcjonowaniu społecznym, wynikający z nich chroniczny podwyższony poziom stresu, ograniczenie ofert społecznych, czy w skrajnych przypadkach wykluczenie społeczne. Pojawia się tu jednak problem „co było pierwsze – jajko czy kura”, np. w badaniu norweskim przeprowadzonym wśród osób z NI, w którym stwierdzono wysokie współwystępowanie zaburzeń psychicznych i problemowych zachowań (np. wybuchów złości, słownej i fizycznej agresji, szybkich zmian nastroju), autorzy spekulują, że albo wiele problemowych zachowań może być nietypowym objawem zaburzeń psychicznych u osób z NI, albo odzwierciedlać trudną sytuację życiową osób z NI wywołaną zaburzeniami, albo że trudna sytuacja życiowa spowodowana NI może prowadzić zarówno do zaburzeń psychicznych, jak i problemowych zachowań. Nie można wykluczyć także współwystępujących, wzajemnych wpływów tych trzech czynników (Myrbakk i von Tetzchner, 2008).

Psychoterapia behawioralna jest najczęściej stosowanym rodzajem psychoterapii wśród osób z NI. Jej celem jest zredukowanie trudnych zachowań i wypracowanie w zamian umiejętności przystosowawczych

Samo częste występowanie zaburzeń psychicznych u osób z NI jest sprawą kontrowersyjną. W badaniach naukowych dużą rozbieżność we wskaźnikach rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych częściowo tłumaczy się zróżnicowaną metodologią (choćby podjętą przez autorów badań decyzją, czy włączać do zbioru zaburzeń psychicznych zaburzenia zachowania, które, jeśli tak traktowane, stanowią najczęściej występujące zaburzenie psychiczne wśród dorosłych z NI – Cooper i wsp., 2007). 

Natomiast zarówno w badaniach empirycznych, jak i w diagnozie na rzecz praktyki pojawiają się kolejne trudności diagnostyczne:

  • Diagnostyczne zaciemnienie – zjawisko polegające na ocenianiu występujących u osoby z NI „nieprawidłowych” zachowań (nieakceptowanych społecznie/nietypowych/szkodzących sobie lub innym/ocenianych jako dziwaczne) jako objawów NI. Innymi słowy, diagnosta pewne zachowania, które u osoby w normie intelektualnej uznałby za objawy psychopatologiczne, u osoby z NI błędnie ocenia jako objawy NI. To zjawisko częste u „laików” – rodziców, opiekunów, opisujących zachowanie podopiecznego słowami „On/ona już tak ma”, ale też zdarzające się u specjalistów. Prowadzi do niepodejmowania interwencji, a w konsekwencji może utrwalać lub pogłębiać zły stan zdrowia psychicznego. Sposobem przełamania tej trudności może być próba refleksji, czy dane zachowanie diagnosta uznałby za potencjalny objaw patologiczny, jeśli występowałoby ono u osoby w normie intelektualnej.
  • Psychospołeczne maskowanie – zjawisko polegające na tym, że objawy zaburzeń psychicznych osób z NI mogą być słabiej zauważalne z powodu typowych dla osób z NI mniejszych umiejętności i doświadczeń społecznych. W populacji ogólnej pogorszenie zdrowia psychicznego pociąga za sobą niemożność pełnienia ról społecznych typowych dla swojego wieku (ucznia/rodzica/pracownika). Osoby z NI mają mniejsze możliwości podejmowania tego typu ról już z tytułu niepełnosprawności, a pojawiające się objawy nie zawsze prowadzą do spektakularnych zmian w funkcjonowaniu w życiu codziennym. Wpływ problemów zdrowia psychicznego u osób z NI na jakość ich życia może być więc słabiej zauważalny niż u osób w normie intelektualnej. Pewną wskazówką diagnostyczną może...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy