Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem specjalisty

16 sierpnia 2022

NR 26 (Sierpień 2022)

Rozwój emocjonalny osób z niepełnosprawnością intelektualną a zadania terapeuty

0 265

Aby lepiej zrozumieć, jak rozwój emocjonalny osób z NI jest wkomponowany w rozwój ogólny, można wykorzystać fazowy model Antona Došena. Model ten został stworzony na podstawie rozwoju emocjonalnego dziecka neurotypowego, gdyż osoby z NI przechodzą przez te same etapy dorastania. Jakie są jego fazy oraz zadania terapeuty w poszczególnych obszarach?

Satysfakcjonująca jakość życia, utrzymanie relacji interpersonalnych oraz partycypacja społeczna zależne są od wysokiego poziomu kompetencji emocjonalnych. Zdolność do odbierania i adekwatnego przetwarzania informacji afektywnych, umiejętność wyrażania i nazywania stanów emocjonalnych, możliwość rozpoznawania i kontrolowania emocji własnych, a także odpowiedniego reagowania na emocje innych jest dla osób z niepełnosprawnością intelektualną (i ich otoczenia) znacznie istotniejsza niż tradycyjnie rozumiana inteligencja. Trudności osób z niepełnosprawnością intelektualną (NI) w opisanym obszarze mogą prowadzić do występowania zachowań trudnych oraz zaburzeń psychicznych. Wyrażanie emocji w sposób odbiegający od przyjętych norm i oczekiwań społecznych jest głównym powodem wykluczania osób z niepełnosprawnością intelektualną z udziału w życiu społecznym. W tym kontekście można sformułować założenie, że wspomaganie rozwoju emocjonalnego osób z niepełnosprawnością intelektualną jest zadaniem fundamentalnym.

Czynniki wpływające na rozwój emocjonalny 

Rozwój emocjonalny każdego człowieka zależy od czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Wewnętrzne związane są ze strukturami mózgowymi (funkcjonowaniem układu neuroendokrynnego i wegetatywnego, funkcjonowaniem płatów czołowych), cechami behawioralnymi (zdolnością koncentracji uwagi, zdolnością do adaptacji) i umiejętnością wybierania odpowiedniej strategii zachowań. Do czynników zewnętrznych zalicza się wzorce opieki oraz formalny trening. Oznacza to, że przez odpowiednio dobrane oddziaływania można rozwijać dojrzałość emocjonalną. Uczenie się kompetencji emocjonalnych jest możliwe także w grupie osób z niepełnosprawnością intelektualną.

POLECAMY

Fazowy model rozwoju emocjonalnego osób z NI Antona Došena – kluczowe etapy

Aby lepiej zrozumieć, jak rozwój emocjonalny osób z niepełnosprawnością intelektualną jest ściśle związany z rozwojem poznawczym, społecznym i fizyczno-ruchowym można wykorzystać fazowy model Antona Došena. Pięcioetapowy model odpowiada rozwojowi dziecka neurotypowego, gdyż osoby z niepełnosprawnością intelektualną, choć w innym tempie, to przechodzą przez te same jego fazy.

ETAP I
Odniesienie do wieku osób w rozwoju neurotypowym: do 6. miesiąca życia
Poziom funkcjonowania: głęboka niepełnosprawność intelektualna
Kluczowe działania: integracja sensoryczna, regulacja bodźców, strukturyzacja

Etap odpowiada fazie, w której niemowlę tworzy fizyczną i emocjonalną jedność z opiekunem. Nie ma ono świadomości odrębności swojego fizycznego i emocjonalnego ja. Odkrywa ciało i otoczenie przypadkowo. Świat postrzega za pomocą zmysłów – najpierw bliskich (dotyk, węch, smak), a potem dalekich (wzrok, słuch). By czuć się komfortowo, to znaczy mieć zaspokojone potrzeby fizjologiczne, ze względu na brak zdolności do samoregulacji, potrzebuje zewnętrznej pomocy, którą zapewnia mu opiekun (rodzic, terapeuta) poprzez tulenie, kołysanie, głaskanie, odpowiedni sposób mówienia czy też dostarczenie przedmiotów, które służą ukojeniu – smoczki, zabawki, przytulanki.
Osoba z niepełnosprawnością intelektualną (dziecko, nastolatek lub osoba dorosła) znajdująca się w tym etapie rozwoju powinna mieć zapewniony optymalny poziom pobudzenia. Homeostaza wywołuje spokój i zadowolenie (radość). Osoba w tej fazie rozwoju najczęściej nie komunikuje się werbalnie, należy więc uważnie obserwować jej zachowanie, by z mimiki, napięcia mięśniowego, sposobu oddychania czy tonu głosu odczytywać stany emocjonalne i potrzeby. Ciało jest w sposób celowy wykorzystywane do komunikowania się z otoczeniem i zaspokajania potrzeb. Ze względu na brak ukształtowanego poczucia czasu, nawet niedługie oczekiwanie na zaspokojenie potrzeby może prowadzić do wysokiego napięcia i frustracji. Jeżeli występują zachowania autoagresywne i stereotypie ruchowe, należy je postrzegać nie tylko jako autostymulację, ale również jako komunikat o niezaspokojonych potrzebach. Stereotypie ruchowe to często pierwsze fizyczne strategie radzenia sobie ze stanami napięcia emocjonalnego.
Strategie i techniki pomocne w zapewnieniu optymalnego pobudzenia to przedsionkowa stymulacja sensoryczna (kołysanie w hamakach, huśtawkach, korzystanie z trampoliny i łóżka wodnego), masowanie ciała (ze względu na potrzebę seksualną, która pojawia się u nastolatków i dorosłych osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną, należy zastanowić się nad formą masażu i obszarami ciała poddawanymi stymulacji), stymulacja węchu z użyciem zapachów wprawiających w dobry nastrój (zapach czekolady, truskawek, poziomek i wanilii) oraz stymulacja oralna, np. z wykorzystaniem technik stymulacji bazalnej. Przydatne też będą sesje w salach doświadczania świata. 
Należy pamiętać, że osoba z niepełnosprawnością funkcjonująca na tym etapie rozwoju emocjonalnego nie rozumie zasad i nie myśli logicznie, nie ma rozwiniętej empatii i umiejętności współpracy w grupie. Dlatego kontakt terapeutyczny powinien odbywać się w relacji 1 : 1. Ponadto osoba z NI jest bardzo podatna na atmosferę emocjonalną – łatwo udziela jej się zarówno pozytywny nastrój, jak i stres opiekuna. Stąd ważne, by terapeuta świadomie stosował techniki redukcji stresu – techniki oddechowe, jogę, superwizję, wsparcie psychologiczne.

ETAP II
Odniesienie do wieku osób w rozwoju neurotypowym: od 7. do 18. miesiąca życia
Poziom funkcjonowania: głęboka niepełnosprawność intelektualna
Kluczowe działania: bliskość fizyczna i emocjonalna, rytm i rytuały, stymulacja 

W tej fazie osoba z niepełnosprawnością intelektualną jest skoncentrowana na opiekunie, a rówieśnicy nie odgrywają jeszcze znaczącej roli. Dziecko rozumie, że opiekun daje poczucie bezpieczeństwa i interakcja z nim jest dla niego głównym źródłem radości. Separacja lub utrata opiekuna jest dla niego największym źródłem lęku. Dlatego ważne jest, by terapeuta znajdował się w polu widzenia dziecka. 
Podstawowe emocje, takie jak radość, gniew, smutek, strach przed osobami obcymi, wyrażane są poprzez zachowania ukierunkowane na cel. Zachowania trudne (rozmazywanie płynów ustrojowych, rozdzieranie ubrań, niszczenie przedmiotów) są działaniami rozwojowymi. W tej fazie napięcie emocjonalne może prowadzić zarówno do samookaleczenia, jak i do agresji skierowanej przeciwko opiekunom. Z czasem osoba z NI zaczyna wyrażać emocje poprzez rozwijający się język. W przypadku wykorzystywania metod komunikacji alternatywnej i wspomagającej ważne jest, by osoba posiadała wystarczającą ilość słownictwa określającego emocje i uczucia, a także zwroty pomocne w ich regulacji (potrzebuję ciszy, chcę spać, chcę być sama itp.).
Strategie i techniki pomocne w tej fazie to zapewnienie pozytywnej relacji z opiekunem, gdyż osoba z niepełnosprawnością uczy się dzielić emocjami i regulować napięcie poprzez opiekuna (jest on niejako „przedłużeniem” osoby). Pomocne byłoby więc zapewnienie stałych osób sprawujących opiekę i prowadzących terapię. Niezmienny przydział pracowników ułatwia nawiązanie relacji i więzi oraz zwiększa szansę na zindywidualizowanie wsparcia uwzględniającego preferencje i potrzeby osoby. Drugim, ważnym aspektem jest zapewnienie bezpiecznego otoczenia motywującego do eksploracji oraz dostarczenie odpowiednich materiałów terapeutycznych – tworzyw nieustrukturyzowanych (piasek, glina, błoto, masy plastyczne), materiałów łatwo przekształcalnych, budujących poczucie wpływu i sprawstwa, dających podczas aktywności efekt dźwiękowy lub wizualny (folia, gazety, plastikowe butelki, instrumenty muzyczne). Po trzecie, istotne są propozycje doznań i aktywności służących rozwijaniu poczucia granic własnego ciała. W tym celu można korzystać z metod terapii opartych na kontakcie cielesnym (metody ruchu rozwijającego W. Sherborne czy programów aktywności M. i Ch. Knillów), stymulacji bazalnej (przy uwzględnieniu wieku biologicznego osób z niepełnosprawnością) oraz stosować kamizelki i koce obciążeniowe. 

ETAP III
Odniesienie do wieku osób w rozwoju neurotypowym: od 19 miesięcy do 3. roku życia
Poziom funkcjonowania: głęboka i znaczna niepełnosprawność intelektualna
Kluczowe działania: samostanowienie

Osoba z niepełnosprawnością intelektualną pozostająca w trzecim etapie rozwoju emocjonalnego przeżywa konflikt pomiędzy bezpiecznym przywiązaniem do osoby znaczącej (rodzic, terapeuta) a odkrywaniem świata i doświadczaniem autonomii. Stan ten jest z jednej strony przyjemny, a z drugiej napawa lękiem. Terapeuta powinien umożliwić osobie z NI podejmowanie autonomicznych decyzji, stworzyć jak największe możliwości dokonywania wyborów w codziennych sytuacjach (decydowanie o ubiorze, pożywieniu, rodzaju aktywności, zajmowanym miejscu i przyjmowanej pozycji czy kolejności wykonywania zadań itp.). Ograniczenie możliwości samodecydowania będzie rodziło poważne napięcia emocjonalne – frustrację, gniew i agresję, a z czasem apatię, bierność i wycofanie. 
Na opisywanym etapie rozwoju emocjonalnego zaczyna pojawiać się zdolność do regulowania własnych emocji, jednak nadal potrzebne jest duże wsparcie ze strony opiekunów. W przypadku emocji negatywnych terapeuta może wykorzystywać różne techniki deeskalacji emocji – proponować kompromis i negocjować, przekierowywać uwagę na inne obszary aktywności. Jeżeli osoba tęskni, można spróbować wykorzystać zdjęcie (rodzica, terapeuty) do wzmocnienia poczucia bezpieczeństwa lub rozmowę telefoniczną. Jest to działanie skuteczne, gdyż osoba zazwyczaj rozumie już stałość przedmiotu. 
Podczas zajęć grupowych osoba z NI zaczyna być zainteresowana rówieśnikami, ale mogą zdarzać się konflikty wywołane zazdrością o uwagę terapeuty. Kontakt z innymi nawiązywany jest poprzez przedmiot (dawanie i zabieranie, dzielenie się) oraz komunikację werbalną, jeśli osoba posiada takie zasoby. Wyraźnie widoczne są zachowania ujawniające sympatie – lubiani rówieśnicy są obdarzani uśmiechem, częściej wybierani podczas aktywności, przytulani, całowani. Warto, by terapeuta w parach i małych zespołach organizował pracę opartą na tworzeniu wspólnego pola uwagi, pobudza ona bowiem mechanizm aktywizowania społecznego – nawiązywania interakcji. Wspólne wykonywanie czynności, obserwowanie i naśladowanie aktywności innych osób owocuje większą częstotliwością wymian komunikacyjnych między uczestnikami zajęć.
Osoba rozumie proste zasady, ale jeszcze ich nie zinteranalizowała. Przez swoje zachowanie sprawdza ustalone normy i granice, dlatego ważne jest, by terapeuta nie tylko jasno określił zasady, ale i osobiście ich przestrzegał. Można podejmować próby wizualizowania zasad dotyczące pracy w grupie. W celu rozwoju umiejętności społecznych oraz doskonalenia strategii rozwiązywania konfliktów i mechanizmów regulacji emocji możliwe jest odgrywanie ról. Strategie i pomocne techniki obejmują pracę z własnym odbiciem w lustrze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy