Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

14 kwietnia 2022

NR 24 (Kwiecień 2022)

Wielozmysłowe wspomaganie rozwoju małego dziecka z opóźnionym rozwojem – przykłady ćwiczeń wspomagających rozwój zmysłów..

0 102

Kompleksowe wsparcie rozwoju dziecka z opóźnionym rozwojem powinno być holistycznym, spójnym oddziaływaniem specjalistów z różnych dziedzin, tj.: psychologa, pedagoga, logopedy, a także terapeuty integracji sensorycznej (SI). Kluczowa jest trafna diagnoza oraz zoperacjonalizowanie celów terapeutycznych, aby ukierunkować terapię na konkretne deficyty dziecka. W niniejszym artykule zostanie przedstawiona charakterystyka zaburzeń procesów integracji sensorycznej oraz zostaną omówione praktyczne wskazówki terapeutyczne możliwe do wykorzystania zarówno w gabinecie specjalisty, jak i w środowisku domowym.

U małych pacjentów z opóźnionym rozwojem charakterystyczne jest, że wiek metrykalny przewyższa wiek biologiczny. Zadaniem specjalistów we współpracy z rodziną dziecka jest, poprzez oddziaływania terapeutyczne, wyrównanie „rozdźwięku” między wiekiem chronologicznym a rozwojowym. Kluczowe jest podjęcie terapii nakierowanej na kształtowanie komunikacji funkcjonalnej, rozwijanie procesów poznawczych, kompetencji społeczno-emocjonalnych, a także rozpoczęcie działań uwzględniających stymulację procesów integracji sensorycznej. 

Kluczowe przyczyny trudności 

Zaburzenia w zakresie integracji sensorycznej spowodowane są dezorganizacją procesu samoaktualizacji, co pozostaje w ścisłej korelacji z trudnościami z rejestracją, modulacją oraz organizacją wejściowych bodźców sensorycznych. Prawidłowy rozwój procesów integracji sensorycznej jest kluczowy, bowiem rzutuje na tempo nabywania nowych umiejętności oraz sposób zachowania dziecka. Zazwyczaj z ryzykiem zaburzeń procesów sensorycznych mamy do czynienia, gdy w okresie okołoporodowym wystąpiły takie komplikacje, jak: żółtaczka, poród przedwczesny przed 37. tygodniem, poród kleszczowy, a także poród przez cesarskie cięcie i współwystępujące niedotlenienie. W badaniach (Benson i in., 2006) wykazano, że dzieci przejawiające dysregulację stanu snu i czuwania, trudności z jedzeniem, zaburzone funkcje ruchowe, np. skrócony czas raczkowania, a także problemy zdrowotne (zapalenie ucha, alergie, urazy, żółtaczka, kolki) znacznie częściej mają trudności z koordynacją ruchową oraz prawidłowym rozwojem zmysłów niż dzieci bez tych trudności. Oprócz powyższych obciążeń  istotną rolę w prawidłowym, harmonijnym rozwoju odgrywa także stymulacja środowiskowa. Długoterminowe hospitalizowanie niemowląt i związana z tym trauma mogą wpływać na poczucie deprywacji już od najmłodszych chwil życia, co może skutkować deficytami w obszarze integracji sensorycznej. 

POLECAMY

Jakie trudności pojawiają się na poszczególnych etapach rozwoju małego dziecka?

W okresie niemowlęcym często objawy deficytów rozwojowych są trudne do wychwycenia i ciągle się zmieniają. Stopniowo rodzice mogą zacząć dostrzegać, że ich pociecha ma niewłaściwą wrażliwość sensoryczną, zaburzony rozwój motoryczny, trudności percepcyjne, komunikacyjne oraz posiada dużą przerzutność uwagi połączoną z nadmiernym pobudzeniem. Niemowlęta nierozwijające się w sposób prawidłowy przejawiają deficyty w regulacji stopnia intensywności reakcji na bodźce, co ma swoje odzwierciedlenie w trudnych do zniesienia przez otoczenie zachowaniach. Niemowlęta takie charakteryzują się płaczliwością, nadwrażliwością na dotyk, mogą mieć częste kolki, problemy ze snem i jedzeniem. Wbrew powszechnej opinii, że „z tego się wyrasta”, niestety, reakcje te ewoluują i cechy niepożądane nabierają większego nasilenia. Bardzo często nieprawidłowy rozwój motoryczny stanowi kluczowy czynnik ryzyka zaburzeń procesów integracji sensorycznej. 
Na etapie przedszkolnym dzieci z trudnościami mogą preferować samodzielne, stereotypowe zabawy, mieć problemy ze snem i jedzeniem, narzekać np. na pewnego rodzaju ubrania, które w ich ocenie są bardzo drapiące i nie do wytrzymania. Mogą mieć także zaburzone poczucie odczuwania nasilenia ciepła oraz zimna. Nierzadko pacjenci z diagnozą autyzmu czy ADHD mają również deficyty w przetwarzaniu zmysłowym. 
Symptomy, które powinny zapalić u rodziców „czerwoną lampkę” dotyczącą rozwoju motorycznego ich pociechy, to:

  • brak raczkowania u dziecka;
  • znacznie opóźniony okres samodzielnego siadania, chodzenia oraz wstawania; 
  • zaburzony chwyt pęsetowy; 
  • trudności grafomotoryczne; 
  • nieestetyczne jedzenie, trudności jedzenia pokarmu z łyżki; 
  • trudności z manipulacją przedmiotów; 
  • obniżona motywacja do zabaw konstrukcyjnych i rotacji przedmiotów;
  • nierozwinięta zdolność wskazywania i nazywania części ciała. 

Kwestionariusz sensomotoryczny – jak przeprowadzić wstępną diagnozę?

Im wcześniej rodzic lub specjalista zauważy niepokojące symptomy u dziecka, tym korzystniej będzie dla procesu terapii i jej efektów. Im młodsze dziecko, tym jego mózg jest bardziej podatny na wszelkie oddziaływania oraz próby modyfikacji zachowania. Przydatny we wstępnej diagnozie może być Kwestionariusz sensomotoryczny Zbigniewa Przyrowskiego, który pozwala ocenić nieprawidłowości w sferze dotykowej, w zakresie równowagi, koordynacji, napięcia mięśni, słuchu, węchu, wzroku oraz w obszarze zachowania i koncentracji uwagi. Jeśli na poziomie pytań w Kwestionariuszu dziecko uzyska słaby wynik, należy podjąć kroki, aby umówić się na konsultację ze specjalistą – terapeutą SI bądź psychologiem, który powinien „pokierować” rodzica odnośnie do kolejnych oddziaływań oraz zaplanować proces terapeutyczny. Kwestionariusz sensomotoryczny można pobrać ze strony internetowej Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Integracji Sensorycznej – SI. 

Przykłady ćwiczeń oraz zabaw wspomagających rozwój zmysłów 

Istotne jest, aby podczas różnorodnych ćwiczeń wspomagających uwzględnić stymulowanie bazowych układów sensorycznych, tj.: układ dotykowy, układ przedsionkowy, a także układ proprioceptywny. Nie można zapominać o stymulacji zmysłu wzroku, słuchu, węchu oraz smaku. W teorii integracji sensorycznej stanowią one podstawę rozwoju dalszych  ważnych umiejętności. Bez prawidłowego ich funkcjonowania rozwój kolejnych umiejętności może być ograniczony. Dotyk jest jednym z czołowych źródeł wrażeń wpływających na pracę ośrodkowego układu nerwowego. System dotykowy spełnia funkcję defensywną (obronną) oraz dyskryminatywną (różnicującą). To właśnie dzięki niemu nasz organizm potrafi stanąć w gotowości w reakcji na zagrażający bodziec. Natomiast system różnicujący umożliwia nam identyfikację wszystkiego, czego dotykamy. Układ przedsionkowy odpowiedzialny jest za równowagę, prawidłowe napięcie mięśniowe oraz koordynację ruchów. Natomiast układ proprioceptywny umożliwia głębokie czucie, receptory tego systemu zlokalizowane są w mięśniach, stawach, ścięgnach i przekazują informację o aktywności człowieka do mózgu. Odpowiednia stymulacja powyższych układów sensorycznych już od najmłodszych lat ma kluczowe znaczenie w tworzeniu szlaków komunikacyjnych w naszym ośrodkowym układzie nerwowym. Ma to wpływ na plastyczność neuronalną tworzącą pamięć naszego ciała oraz kształtującą zachowania i emocje. 
Poniżej przytoczę propozycje ćwiczeń stymulujących bazowe systemy sensoryczne, które można zaproponować maluchowi. 

Układ dotykowy: 

  • Dotykowa „magiczna” skrzynka skarbów – z pudełka po butach można wykonać magiczną skrzynkę, do której wkładamy przedmioty o różnej fakturze i zastosowaniu, np.: bibułę, łyżkę, kauczukowe piłeczki, kredki. Zadaniem dziecka jest zamknąć oczy, wylosować z pudełka jeden przedmiot i zgadnąć, co to jest. 
  • Kolorowe stopy i dłonie – malowanie kreatywne farbą za pomocą całych dłoni lub stóp; można wykorzystać do zabawy duży karton, zmieszać farbę z ryżem, kaszą, piaskiem i tworzyć prawdziwe artystyczne kompozycje.
  • Malowanie „jadalnymi farbami” – do przygotowania takich farb potrzebny będzie jogurt naturalny oraz barwniki spożywcze; jako zamiennik chemicznych składników możemy wykorzystać naturalne barwniki, takie jak: kakao, kurkuma, burak w proszku; do malowania można użyć rączek, ale również skorzystać ze stempli, szyszek, patyczków.
  • Zabawa w „hot doga” – dziecko zwijamy bardzo ciasno w kocyk, bawimy się w smarowanie kanapki keczupem i majonezem, następnie zwijamy mocno „hot doga” i odwijamy, aby dołożyć więcej składników.
  • Kuchenne rewolucje – wspólne robienie babeczek, pierników, owsianych ciasteczek, owocowej sałatki, aktywizowanie dziecka w kuchni, stwarzanie możliwości przesypywania, mieszania, ugniatania; wspólne próbowanie przygotowanych smakołyków i potraw. 
  • Wodny świat – zabawa podczas kąpieli różnymi gąbkami, mydełkami, ręcznikami, zapewnienie dziecku dotykania różnych faktur i kształtów przedmiotów.
  • Eksperymenty z płynami – zabawy z przelewaniem różnych płynów ze szklanki do szklanki, wsypywanie za pomocą łyżki kaszy z większego pojemnika do mniejszego. 

Układ przedsionkowy:

  • Huśtawki – wspólne bujanie się na różnego rodzaju huśtawkach (wahadłowych, oponach, podwieszanych).
  • Ścieżki sensoryczne, tory przeszkód – stworzenie razem z dzieckiem drogi pełnej wyzwań, z piasku, kamyków, szyszek, wymagające od dziecka pełzania, skakania, turlania, omijania ustawionych przeszkód.
  • Skakanie na piłce – podskoki na dmuchanej piłce, robienie zawodów, kto dłużej potrafi skakać.
  • Skakanie – zeskakiwanie ze schodków, zabawa w klasy, skakanie przez skakankę.
  • Relaks w kocyku – dziecko leży na kocyku, a dwójka dorosłych łapie za końce koca i buja dziecko na boki.
  • Wspólne zabawy ruchowe, gimnastyka smyka, ćwiczenia ruchowe przy muzyce – przykładowy link do ćwiczeń: https://www.youtube.com/watch?v=EuCip5y1464&list=PL3aw9Beig8kxV-Ed7s7za7CSmY0DehUZy.

Układ proprioceptywny:

  • Zabawa w chodzenie tyłem, bokiem, w klęku, na czworaka po ścieżkach fakturowych, np.: sztucznej trawie, płaskim pudełku z kasztanami, folii bąbelkowej. 
  • Zabawa w odbijanie piłki plażowej, balonów, balonów wypełnionych, np. konfetti, kaszą, brokatem, odbijanie woreczków z grochem rakietką pingpongową, gra w tenisa/badmintona.
  • Ćwiczenia polegające na ciągnięciu – np. pchanie wózeczka z lalką czy wózka w hipermarkecie. 
  • Ćwiczenia polegające na siłowaniu – m.in. siłowanie się na rękę, np. „wyobraź sobie, że jedziesz ulicą i na środku stoi wielki kamień, musisz zsiąść z roweru i go przepchnąć”; przepychanie się w siadzie plecami. 
  • „Bob Budowniczy” – do pudełka kartonowego wkładamy książki, klocki, inne zabawki, tak aby je obciążyć. Zadaniem dziecka jest przepychanie pudełka z jednego miejsca na drugie. 
  • Wkładanie butelek po napojach wypełnionych ciepłą i zimną wodą do torby z marketu i pchanie/ciągnięcie jej po podłodze.
  • Zabawy z taczkami dziecięcymi – np. wkładamy do nich torebki strunowe wypełnione różnorodnymi materiałami i wozimy je. 
  • Zabawa w zakupy – wkładanie do torby butelek z zabarwioną wodą, torebek papierowych, w które możemy włożyć kamyki, kasztany, żołędzie, orzechy – dziecko kupuje towary i pakuje je do torby, zanosząc do domu. 

Przykłady zabaw stymulujących zmysł wzroku:

  • Odbicia w lusterku – razem z dzieckiem robimy przed lustrem różne miny, zachęcamy naszą pociechę do naśladowania, obserwowania ruchów dorosłego. 
  • Łapanie baniek mydlanych – podczas dmuchania baniek mydlanych prosimy dziecko, aby starało się je złapać do kubka lub przebijało paluszkiem.
  • Bibułki na latarce – zachęcamy malucha do patrzenia na przebijające, różnokolorowe cienie latarki. 
  • Magiczne barwy – do pudełeczek z wodą dodajemy barwniki spożywcze, zachęcamy dziecko do oglądania kolorowego efektu. 

Przykłady zabaw stymulujących zmysł słuchu:

  • Zabawy dźwiękowe – bawimy się z maluchem wszelkimi instrumentami, zachęcamy go do uderzania w bębenek, potrząsania grzechotką, naciskania grającej zabawki.
  • Szelesty – bawimy się materiałami, tj.: gazety, suche liście, folia bąbelkowa, zgniatamy materiały, ściskamy, słuchamy wydobywających się dźwięków. 
  • Muzyczne puszki – do słoików wsypujemy materiały, takie jak: piasek, kasza, groch, i motywujemy malucha do potrząsania nimi oraz odnajdywania wśród nich par.
  • Zwierzątka – puszczamy z kasety odgłosy zwierząt, pytamy dziecko, jakie zwierzątko wydało ten odgłos, zachęcamy dziecko do naśladowania.

Przykłady zabaw stymulujących zmysł węchu:

  • Zabawy w identyfikowanie zapachów – zakrywamy dziecku oczy i na podstawie zmysłu węchu bawimy się w zgadywanie zapachów, np.: pudełko z szyszkami, kubek z czekoladą na ciepło, koktajl z bananów.
  • Odwiedzanie z dzieckiem lasów, ogrodów, parków – zachęcanie do wąchania różnych roślin i wspólnego nazywania ich.
  • Sortowanie zapachów – dziecko wącha flakoniki z różnymi zapachami i jego zadaniem jest wskazać, które w jego ocenie są zapachami przyjemnymi, a które nieprzyjemnymi. 
  • Łączenie zapachów w pary – przygotowujemy kilka słoiczków, wśród których będą identyczne produkty, zadaniem dziecka jest odszukanie „zapachowych par”. 

Przykłady zabaw stymulujących zmysł smaku:

  • Zabawa w zgadywanie „owoc czy warzywo” – prosimy, aby dziecko zamknęło oczy, spróbowało owoc lub warzywo oraz określiło, co to jest. 
  • Smaczne łyżeczki – na łyżeczkę nakładamy na zmianę różne produkty, np.: dżem, czekoladę, miód, i zachęcamy dziecko do próbowania smaków z różnych łyżeczek. 
  • Wody o różnych smakach – do wody mineralnej wsypujemy cukier, sól lub miód i motywujemy dziecko, aby spróbowało każdej z opcji. 

Rozwijanie sfery komunikacyjnej 

Warto również już od najmłodszych lat zadbać o to, aby rozwijać komunikację funkcjonalną u dziecka. Należy podkreślić, że komunikacja ta rozwija się u każdego dziecka znacznie wcześniej niż mowa werbalna. Formą komunikacji może być wskazywanie, ciągnięcie za rękę, kr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy