Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

10 października 2022

NR 27 (Październik 2022)

Zaburzenia więzi u dzieci i młodzieży z lekką niepełnosprawnością intelektualną. Jakie są możliwe formy pomocy psychoterapeutycznej?

0 250

Co to są zaburzenia więzi? Czy mamy aktualną wiedzę dotyczącą tego aspektu? Czy niepełnosprawność intelektualna lekkiego stopnia intensyfikuje objawy pozabezpiecznego przywiązania? Poniżej przedstawiam proponowane wskazania, formy pracy i oddziaływań psychoterapeutycznych poprawiających funkcjonowanie dziecka w obszarze emocjonalnym i relacji społecznych.

Analizując zachowanie dzieci i młodzieży z lekką niepełnosprawnością intelektualną, często obserwujemy różnorodne rodzaje trudnego zachowania. Dla nas, dorosłych, osób pracujących z ww. młodymi ludźmi, często przyczyna wybuchów złości, agresji, autoagresji, unikania wchodzenia w relacje, zwłaszcza z osobami dorosłymi chcącymi pomóc, jest niezrozumiała i w wielu sytuacjach może być zaskakująca. Warto wówczas przeanalizować relacje, jakie łączą dzieci i młodzież z ich opiekunami. Bardzo cenne, z punktu widzenia planowania oddziaływań psychoterapeutycznych, jest przeprowadzenie wywiadu z rodzicami lub osobami sprawującymi opiekę nad dzieckiem lub nastolatkiem. Są jednak przypadki, gdy uzyskanie tego rodzaju informacji jest praktycznie niemożliwe, ponieważ młody człowiek przebywa w palcówce wychowawczej, a aktualni opiekunowie mają tylko szczątkowe informacje dotyczące wczesnego dzieciństwa swoich podopiecznych. W takich wypadkach, a są to częste sytuacje, należy skoncentrować się na wypowiedziach i zachowaniach nastolatka lub dziecka.

Czym są zachowania przywiązania?

Aby móc poprawnie opisać przyczyny trudnych zachowań, warto wiedzieć, czym są zachowania przywiązaniowe, a co nazywamy więzią. 
Zachowania przywiązaniowe są celowymi działaniami dziecka, które mają zapewnić opiekę lub/i obronę, poczucie bezpieczeństwa, przez opiekuna w stresującej dla dziecka sytuacji. To, co na co dzień możemy obserwować w reakcjach dziecka, nie musi być zachowaniem przywiązaniowym. Aby można było stwierdzić, że jest to właśnie ten typ zachowania, należy w procesie diagnozy określić cel owego działania.
W literaturze specjalistycznej w następujący sposób charakteryzuje się zachowania przywiązaniowe:

POLECAMY

  • przywoływanie lub komunikacja odległa (np. nawoływanie, płacz, rzucanie się na podłogę);
  • dążenie do fizycznej bliskości (np. wyciąganie rączek, podbieganie do opiekuna, sprawdzanie, gdzie przebywa opiekun);
  • działania ukierunkowane na podtrzymanie kontaktu (np. trzymanie za rękę, wymuszanie kontaktu wzrokowego, przywieranie).

Więź to stabilna w czasie tendencja do polegania na wybranej osobie dorosłej – najczęściej jest to jedno z rodziców – w sytuacji stresowej dla dziecka. 
Dzięki opiece dorosłych dziecko jest w stanie przeżyć i może się rozwijać. 
Osoby pracujące z dziećmi i młodzieżą lepiej będą rozumiały ich reakcje emocjonalne i motywy działania, gdy będą dysponowały znajomością profili przywiązania. 
Warto w procesie diagnostycznym oraz psychoterapeutycznym uwzględnić profile przywiązania ze względu na dobrze udokumentowaną skuteczność interwencji prewencyjnych, mających na celu obniżenie intensywności i częstotliwości występowania problemów emocjonalnych, behawioralnych i społecznych u dzieci i młodzieży. 

Diagnoza zaburzeń przywiązania – na co zwrócić uwagę?

Diagnoza zaburzeń przywiązania została ujęta w DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych) w grupie zaburzeń pourazowych i związanych z czynnikiem stresowym. Przyczyny związane z pojawieniem się zaburzenia są podane wprost, a ich wystąpienie musi być potwierdzone. 
Diagnozując nieprawidłowe przywiązanie, można wyróżnić dwa podtypy zaburzenia przywiązania:

  • reaktywne zaburzenia przywiązania (reactive attachment disorder, RAD);
  • zaburzenia polegające na nadmiernej łatwości nawiązywania stosunków społecznych (disinhibited social attachment disorder, DSAD).

Reaktywne zaburzenia przywiązania (RAD) charakteryzują się następującymi reakcjami dziecka:

  • ekstremalnym wycofaniem;
  • brakiem jasno zdefiniowanej figury przywiązania, czyli osoby, z którą dziecko jest związane;
  • brakiem tendencji do poszukiwania pocieszenia ze strony innych w trudnej dla siebie sytuacji;
  • brakiem wzajemności i reaktywności w relacjach społecznych.

Aby móc postawić diagnozę, koniecznie należy stwierdzić występowanie skrajności w zakresie niewystarczającej opieki związanej z brakiem zapewnienia podstawowych potrzeb dziecka, do których zalicza się: 

  • zaniedbanie lub pozbawienie kontaktów społecznych;
  • powtarzające się zmiany podstawowych opiekunów;
  • wychowywanie się w nietypowych warunkach.

Dzieci i młodzież z RAD w swoim repertuarze zachowań prezentują powściągliwość i wycofanie emocjonalne w relacji z opiekunami. W sytuacji trudnej, frustrującej dla dziecka, nie poszukuje ono pocieszenia u osób dorosłych i kiedy jest mu ono okazywane, nie reaguje na nie. Staje się jakby zamrożone lub sprawia wrażenie całkiem obojętnego. Ponadto można zaobserwować dość poważne zakłócenia w funkcjonowaniu społecznym i emocjonalnym, przejawiające się bardzo niskim poziomem zdolności do pozytywnych relacji emocjonalnych, a także epizodami trudnej do wyjaśnienia drażliwości, smutku i lęku, nawet podczas interakcji z dorosłymi. Aby rozpoznać powyżej opisane zaburzenie przywiązania, dziecko musi mieć ukończony 5. rok życia. 
Drugim rodzajem nieprawidłowego przywiązania jest zaburzenie polegające na nadmiernej łatwości nawiązywania stosunków społecznych. Przyczyny powstania opisywanego zaburzenia są identyczne jak przy reaktywnych zaburzeniach więzi. Różnice pojawiają się na poziomie behawioralnym. Omawiane zaburzenie przejawia się atypowym zawieraniem relacji społecznych, które charakteryzują się:

  • aktywnym podchodzeniem i nawiązywaniem kontaktu z nieznajomymi dorosłymi w formie zmniejszonej lub nieobecnej powściągliwości w zakresie zbliżania się do nich;
  • nawiązaniem kontaktu niespójnego z normami kulturowymi i wiekiem;
  • przesadnie przyjaznymi zachowaniami lub kontaktami słownymi;
  • zmniejszoną lub nieobecną potrzebą spoglądania za siebie w trakcie oddalania się z osobą nieznajomą;
  • chęcią oddalania się z osobą nieznajomą z niewielkim wahaniem lub bez wahania.

Zaprezentowane powyżej wzorce nie mogą ograniczać się do zachowań o charakterze impulsywnym i muszą występować także wówczas, gdy dziecko przejawia wystarczające zaangażowanie oraz oznaki samokontroli. 
W kryteriach dla RAD i DSAD niezbędne jest, aby wiek rozwojowy dziecka wynosił co najmniej 9 miesięcy. Ten pułap wiekowy jest związany z rozwojową gotowością dziecka do nawiązywania kontaktów społecznych. 
W codziennej pracy psychoterapeutycznej często obserwuje się współwystępowanie zaburzeń przywiązania z następującymi zaburzeniami:

  • zachowania o charakterze antyspołecznym;
  • zaburzenia zachowania;
  • zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi;
  • zaburzenia ze spektrum autyzmu;
  • zaburzenia lękowe (przede wszystkim zespół stresu pourazowego, PTSD).

W sytuacji, kiedy pracujemy z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną intelektualnie w stopniu lekkim, należy pamiętać o tym, że sfera społeczna w tej grupie charakteryzuje się niedojrzałością w relacjach społecznych, przejawiających się np. problemami w interpretowaniu sygnałów społecznych, komunikacji, prowadzeniu rozmowy, niedostrzeganiu niebezpieczeństwa oraz w słabszej ocenie sytuacji społecznej (w tym intencji innych ludzi). Mogą pojawiać się wtedy i faktycznie występują trudności w kontroli emocji i zachowań.
Założenia teoretyczne, jakie zostały przyjęte podczas terapii grupowej 12 chłopców w przedziale wiekowym 12–14 lat z lekką niepełnosprawnością intelektualną, i wśród których 6 miało zaburzenia więzi (5 z nich prezentowało RAD, a 1 – DSAD), uwzględniały podstawowe prawidłowości i zasady z zakresu psychologii ogólnej i społecznej oraz zagadnienia związane z zaburzeniami więzi, opisywane jako:

  • teoria hierarchii potrzeb i roli zaspokojenia potrzeb w życiu człowieka;
  • teoria atrakcyjności społecznej i zasad rządzących lubieniem i sympatią;
  • teoria małych grup społecznych i rozwiązywania konfliktów w małych grupach;
  • teoria dotycząca samoświadomości jednostki.
  • W pracy terapeutycznej uwzględniono także:
  • poziom nasilenia problemów z przywiązaniem;
  • zaburzenia współwystępujące, w tym konkretnym przypadku były to zaburzenia zachowania;
  • obecność czynników utrudniających lub uniemożliwiających modyfikację problemów związanych z przywiązaniem (np. brak współpracy z placówkami opiekuńczo-wychowawczymi, w których zostali umieszczeni uczestnicy sesji).

Etapy zajęć 

Zajęcia zostały podzielone na trzy etapy, które nie były wyraźnie oddzielone od siebie:
I etap – integracji grupy i budowania poczucia bezpieczeństwa – wykorzystane zostały różnego rodzaju gry interakcyjne, sprzyjające nawiązywaniu relacji między poszczególnymi członkami grupy;
II etap (najdłuższy) – podczas którego rozpoczął się proces budowania pozytywnych relacji między członkami grupy i odnajdywania cech wspólnych w grupie, a zarazem odkrywania własnej indywidualności, tożsamości i podmiotowości. Szczególny nacisk został położony na następujące kwestie:

  • co warto wiedzieć o emocjach;
  • czym różni się nastrój od emocji;
  • gdzie w ciele odczuwamy emocje;
  • jak silne mogą być odczuwane emocje; 
  • jakie są komponenty emocji;
  • po co są nam potrzebne emocje i co o nich myślimy;
  • czy nasze myślenie o przeżywaniu i wyrażaniu emocji jest dla nas pomocne;
  • jakie są sposoby radzenia sobie z niepomocnymi myślami;
  • po czym rozróżniamy myśli pomocne i niepomocne;
  • „myśli przed sądem”;
  • jak możemy sobie radzić, kiedy odczuwamy trudne emocje;
  • jak się zatrzymać;
  • jak się wyciszyć i uspokoić;
  • jak przyjąć przychodzące emocje;
  • jak miło mówić do samego siebie;
  • jak wyrażać emocje, jak radzić sobie ze smutkiem, lękiem.

Powyższe zagadnienia były omawiane przy wykorzystaniu metod graficznych, co znacznie ułatwiało uczestnikom zrozumienie nowych dla nich treści.
Niektóre z powyższych zagadnień były doskonalone z pewnymi członkami grupy podczas pracy indywidulanej. Dużym zaskoczeniem dla uczestników było odkrywanie swoich emocji i myśli, jakie je wywołują. Przy lekkiej niepełnosprawności intelektualnej możliwa jest praca poznawcza, a niektóre z ćwiczeń wymagają jedynie niewielkiego dostosowania do poziomu funkcjonowania poznawczego grupy. 
III etap – nauki – to korzystanie ze swoich pozytywów i zdolności do konstruktywnego radzenia sobie z emocjami, podniesienie samooceny oraz konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Jak planować pracę terapeutyczną z podopiecznym z NI z zaburzeniami więzi?    

Pracując z grupą nastolatków niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim z zaburzeniami więzi i konstruując plan pracy terapeutycznej, a następnie wdrażając go, należy uwzględnić to, że większość tych chłopców prezentuje zachowania impulsywne z tendencjami do zachowań agresywnych. Na co dzień dysponują oni ubogim zakresem słów, mają dość nisko rozbudzone potrzeby poznawcze i ubogi repertuar doświadczeń społecznych (zazwyczaj dość jednorodnych). W związku z powyższym, przygotowując zajęcia, należy uwzględnić:

  • dobór szczególnie atrakcyjnych gier i zabaw na początku każdych zajęć, ze szczególnym uwzględnieniem gier ruchowych, które będą umożliwiały odreagowywanie napięć oraz zachęcenie uczestników do udziału w zajęciach;
  • gry i zabawy ruchowe jako elementy rozładowujące napięcie i kanalizujące agresję;
  • maksymalnie proste i precyzyjne instrukcje poprzedzające każdą grę lub ćwiczenie, ze względu na występujące u członków grupy trudności z koncentracją uwagi oraz deficyty pojęciowe;
  • naukę nowych umiejętności społecznych i zachowań za pomocą ja...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy