Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

13 grudnia 2018

NR 4 (Grudzień 2018)

Zajęcia grupowe
Wspomaganie w czynności i sprawstwo w działaniu

0 215

Jak aktywizować osoby z głęboką, wieloraką niepełnosprawnością do realizowania wytworów? Co może motywować nas do osiągnięcia wyniku? Jak wykorzystać zasoby uczniów, którzy nie mają możliwości wykonania czynności od początku do końca w pełni samodzielnie?


Skupmy się na działaniu oraz czynności, które charakteryzują nas – homo sapiens. 

Samo działanie wyrażone jest ruchami (obserwowalnymi), które są częścią aktywności człowieka i organizmów żywych. Wykonując całe zespoły czynności wymierzonych w kierunku środowiska, za pomocą narządów wykonawczych, zaznaczamy w nim swoją obecność, a przeważnie nawet i stosunek do tego środowiska – zarówno przedmiotów, jak i podmiotów, otoczenia lub sytuacji, tworzenia i wykonywania. 

W przypadku osób z głęboką, wieloraką niepełnosprawnością narządy wykonawcze i zawiadywanie nimi nie pozwalają tym osobom na wykonanie czynności w pełni samodzielnie (mózgowe porażenie dziecięce, niepełnosprawność intelektualna w stopniu głębokim). Dlatego nauczyciel dobiera odpowiednie pomoce, by wspomagać uczniów w wykonywaniu podstawowych czynności, np. Switch, Pilow Switch, PowerLink. Dzięki tym pomocom uczniowie mogą uczestniczyć w procesie powstania konkretnych wytworów. 

Specjalistyczne przyciski są urządzeniami, które podłączone do komputera przejmują funkcję kliknięcia myszką lub dowolnego klawisza. Dzięki nim osoby z niepełnosprawnością ruchową lub intelektualną, a także dzieci mogą obsługiwać oprogramowanie edukacyjne, wspomagające komunikację, przełączać slajdy, włączać muzykę, filmy, oraz urządzenia gospodarstwa domowego. Ponadto przyciski takie mogą służyć do włączania i wyłączania zabawek oraz urządzeń elektrycznych (np. miksera, lampki, wiatraka), zapewniając poczucie sprawstwa i gwarantując niezależność. Specjalistyczne przyciski dostępne są w różnych kolorach, kształtach i wymiarach, mogą być przewodowe lub bezprzewodowe, można je aktywować na wiele sposobów: przez uderzenie dłonią, stopą, łokciem, delikatne dotknięcie lub zbliżenie, np. jednego palca, wygięcie, zaciśnięcie dłoni. Dzięki takiej różnorodności każda osoba z niepełnosprawnością może wybrać odpowiedni dla siebie przycisk, dostosowany do indywidualnych możliwości i potrzeb. Do podłączenia przycisków do komputera oraz przypisania im funkcji dowolnego klawisza klawiatury niezbędny jest interfejs (harpo.pl).

PowerLink 4 to prawdziwa rewolucja w dostępie osób niepełnosprawnych do urządzeń elektrycznych. Za pomocą przycisków osoby niepełnosprawne mogą włączać i wyłączać urządzenia gospodarstwa domowego, tj. mikser czy suszarka. Niepełnosprawni uczniowie mogą dokonywać wyboru i aktywnie uczestniczyć w zajęciach (phuimpuls.pl).

O czynnościach i wytworach 

S.L. Rubinsztejn opisuje czynność jako proces, za pośrednictwem, którego realizuje się stosunek człowieka do otaczającego świata. Twardowski w 1911 roku w rozprawie O czynnościach i wytworach rozróżnił pojęcie czynności od wytworu. Czynność to taka aktywność człowieka (bądź „wyższego” organizmu), jak np. rysowanie lub malowanie, przy czym wytwór to nic innego jak rysunek i malunek. Jednym słowem wytwór jest ściśle określony jako wynik czynności. Dlatego też uczniowie podczas zajęć grupowych wraz z nauczycielem dążą do wyniku przy jak największej aktywizacji (sprawstwa) podczas wykonywania poszczególnych czynności. 

Jest to bardzo ważne przy analizie działania wolicjonalnego, ponieważ przed rozpoczęciem każdej czynności istnieje zamierzenie (np. zrobienie ramki na zdjęcia z drewna), czyli inaczej rzecz biorąc powstaje początek zadania, którego celem jest ściśle rozumiany wynik (Tomaszewski 1967). W tej fazie rozpoczynania zadania uwaga musi być skoncentrowana na działaniu, które z kolei powinno – i z reguły jest – czymś umotywowane (ukierunkowane). Uwaga skierowana na działanie związana z pojęciem i zjawiskiem koncentracji dotyczy wyższych czynności mózgowych. 

Uwagą zwykło się najogólniej nazywać skierowanie świadomości na określony przedmiot, w tym wypadku działanie i jego skuteczny przebieg. Dlatego działanie człowieka i większości zwierząt „wyższych” jest ukierunkowane i umotywowane. Procesy woli występują więc w momencie podejmowania decyzji o rozpoczęciu działania. Jest to wprowadzenie w czyn planów i zamierzeń, które w momencie rozpoczynania działania stają się motorem napędowym. Wyjaśnić należy czysto psychologiczne znaczenie działania, za pośrednictwem którego organizm wchodzi w interakcję z otoczeniem. Działaniem nazywamy zespoły czynności, które zmierzają do osiągnięcia ostatecznego, bardziej złożonego celu. Każde działanie jest dowolne z uwzględnieniem tego, iż stopień tej dowolności może być różny. 

Owa dowolność działania podlega jednak pewnym prawom: 

  • działania są aktami zachowania się organizmu, które z kolei wychodzą z określonych motywów i skierowane są w stronę określonego celu,
  • dowolnie można wykonywać tylko te ruchy, które wcześniej zostały wyuczone,
  • człowiek nie rodzi się z umiejętnością wykonywania ruchów dowolnych, taką umiejętność opanowuje stopniowo w toku rozwoju ontogenetycznego.

Oczywiście nie są to wszystkie możliwe prawa dotyczące działania. W codziennym życiu człowieka istnieje wiele celów, które z kolei można sklasyfikować i zaliczyć do pewnych typowych cech wspólnych. Właśnie zespoły czynności jednego rodzaju określa się za pomocą pojęcia działalność.

Odnosząc tego typu zjawisko do dzieci z głęboką, wieloraką niepełnosprawnością, zauważymy, iż działalność w ich wykonaniu ma zupełnie inne właściwości. Wykonywanie przez nas czynności związanych z pracą nie sprawia nam większych kłopotów. Pracujemy na miesięczną pensję, aby utrzymać siebie i najbliższych. Mamy wobec tego cel długodystansowy, którego osiągnięcie staje się dla nas motorem napędowym. Podczas zajęć grupowych celem nauczyciela jest wspomaganie ucznia w jak największym udziale w czynnościach prowadzących do wykonania konkretnego wytworu. Celem nadrzędnym jest sprawstwo uczniów.

Przykładowa sprawczość uczniów w grupie: 

  • Podążanie przez uczniów za aktualnym tematem (uwaga).
  • Włączanie urządzeń gospodarstwa domowego (switch).
  • Uczestniczenie w mieszaniu czy dodawaniu do siebie produktów (ciasto na pizzę).
  • Samodzielne zgłoszenie się ucznia na pytanie „Kto chce teraz np.: kroić marchew”.
  • Przekazywanie produktów z ręki do ręki, w miarę możliwości (ruch wg wskazówek zegara).
  • Próbowanie produktów + wykluczanie niejadalnych. Jeden uczeń próbuje, pozostali obserwują, nauczyciel komentuje.
  • Inicjowanie interakcji między uczestnikiem a prowadzącym (przyjmowanie inicjatyw ucznia przez nauczyciela).
  • Inicjowanie interakcji między uczestnikami.
  • Możliwość obserwowania przez uczestnika interakcji między rówieśnikami.
  • Akcenty poznawcze.

Aktywność jednostki jest zatem działalnością, która m.in. decyduje o najważniejszych życiowych osiągnięciach. Sama aktywność organizmu posiada określoną strukturę i celowo zmierza do wywarcia wpływu na świat zewnętrzny. Jest to zagadnienie dość skomplikowane, ponieważ właśnie dzięki zdolności organizmów do aktywności powstają społeczności wszelkiego rodzaju, kształtuje się także nisza ekologiczna. Wywołanie zmian w środowisku zewnętrznym albo utrzymanie względnie odpowiedniego stosunku między jednostką a otoczeniem może być określone jako działanie. Opiera się ono głównie na przemyślanym i z góry ustalonym planie, dlatego upragniony wynik może zostać osiągnięty przez pełną świadomość przebiegu i cech preferowanej działalności lub nieświadomie, jako działanie instynktowne. Odbywająca się za pomocą ruchów określona działalność przybiera miano czynności operacyjnych. Polega właśnie na tym, iż ruchy człowieka bądź innej istoty „wyższej” zmierzają do wcielenia zmian w otoczeniu, czyli do uzyskania z góry określonego wyniku (zob. Tabela 1). Ruchy stanowią zasadniczy składnik działania, który ma postać motoryczną (dlatego ważne jest, by uczniowie mieli indywidualny punkt sprawstwa, dzięki któremu mogą brać udział w podstawowych czynnościach, takich jak: włączanie/wyłączanie urządzeń gospodarstwa domowego, obsługa miksera, robota kuchennego, wiertarki itp.). 
Wszystkie zatem zamierzone i niezamierzone ruchy reprezentują określony rodzaj procesów psychicznych. Ruchy zamierzone (dowolne) są tym rodzajem ruchów, które ściśle odpowiadają działaniu zamierzonemu. Nie da się ukryć tego, iż wola należy do procesów psychicznych człowieka. Większość działań, bowiem wypływających z określonych motywów kierowane jest przez wyższe struktury mózgowe. W przypadku uczniów z głęboką, wieloraką niepełnosprawnością wykonywanie prostych czynności typu: krojenie, mieszanie, podawanie, malowanie, rysowanie czy pisanie jest wysoce zaburzone ze względu na brak możliwości ruchowych (porażenie czterokończynowe, hemiplegia itp.). Schematy dynamiczne1 uzupełniane są zatem specjalistycznymi pomocami (np. switch, PowerLink), by uczniowie mogli uczestniczyć w czynnościach, których samodzielnie nie są w stanie zrobić.

Rys. 1. Zajęcia grupowe jako proces 
Źródło: opracowanie własne

 

Tabela 1. Aktywizowanie uczniów podczas robienia ramki na zdjęcia – rozpiska podejmowanych czynności 

WYNIK (WYTWÓR)             CZYNNOŚĆ SPRAWSTWO UCZNIÓW OPIS

Ramka do zdjęć
(deski o długości 70 cm × 4 cm, kołki, klej do drewna, gwoździe, sznurek)

1. Stworzenie wraz z uczniami listy zakupów (deski, klej, sznurek) Dokładanie zdjęć produktów w puste miejsca na „liście zakupów”.
Wykorzystanie możliwości ruchowych – przyczepianie zdjęć sprawną motorycznie ręką    
Oglądanie zdjęcia gotowego wytworu. Rozbijanie go na elementy. Uczestniczenie uczniów od samego początku w celu zbierania pozytywnych doświadczeń
2. Wyjście do konkretnego sklepu budowlanego Pomoc w ubieraniu się. Wyciąganie ręki podczas zakładania kurtki, zapinanie rzepów przy butach     Wykorzystanie potencjału podczas wspomagania w samodzielności.
Danie odpowiedniej ilości czasu
3. Kupowanie produktów z listy zakupów  Wykorzystanie zasobów wskazywania kierunków podczas przemieszczania się po sklepie (prawo, lewo, prosto – zgodnie ze wskazaniem przez ucznia). 
Obserwacja rówieśników, otoczenia.
Uczestnictwo słuchowe.
Skreślanie kupionych produktów z listy (w zależności od możliwości) 
Szukając konkretnych produktów w dużym sklepie, wykorzystujemy zasoby ucznia, który potrafi wskazywać kierunki zapytany („gdzie jedziemy teraz”?). Uczniowie, którzy nie mają tej umiejętności w zasobach, obserwują rówieśnika, który nadaje grupie kierunek.
Danie odpowiedniej ilości czasu
4. Przewiezienie produktów 
ze sklepu do szkoły
Uczestnictwo w pakowaniu desek w folię ochronną.
Trzymanie na kolanach sznurka, kleju     
Sposób transportu produktów przez ucznia w zależności od rodzaju wózka ucznia, deski można położyć na blacie. (Na spacery lub do sklepu uczniowie jeżdżą w swoich siedziskach. Może to być wózek typu Komfort lub wózek typu R82
5. Położenie produktów w konkretnym miejscu w klasie  Położenie produktów w konkretne miejsce 
(do pojemnika zajęć grupowych). Wykorzystanie sprawności motorycznych do samodzielnego położenia np. sznurka w konkretne miejsce
Bardzo ważny element – wykonanie takiej czynności zależy od możliwości ruchowych ucznia. Danie odpowiedniej ilości czasu może przyczynić się do samodzielnego odłożenia przedmiotu w określone miejsce (czas trwania: niekiedy 45 s)
6. Rozpakowanie desek  Zrywanie rękoma foli ochronnej  Odpowiednie strategie podczas wykonywania tych czynności tworzą ich zorganizowany i przemyślany przebieg. Dając uczniowi przestrzeń, dajemy możliwość zaistnienia na tle grupy
7. Wiercenie w drewnie × 4 Włączanie wiertarki za pomocą switcha (punkt sprawstwa indywidualny dla każdego ucznia). Wiertarka podłączona do PowerLinka.
PowerLink ustawiony na określony czas (np. 20 s). W tym czasie podłączone urządzenie będzie działać. Wcześniej uczeń włącza urządzenie za pomocą switcha i swojego indywidualnego punktu sprawstwa. Switch podłączony jest do PowerLinka 
Bezpośrednie 
trzymanie 
wiertarki
z pomocą 
nauczyciela  
8. Aplikacja kleju w powstałe otwory Wyciskanie z tubki, z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy