Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

19 sierpnia 2021

NR 20 (Sierpień 2021)

Bajkoterapia i biblioterapia jako metody wspierające terapię

24

Obcowanie z książką oraz szeroko rozumiane czytelnictwo zajmują znaczące miejsce w praktyce edukacyjno-wychowawczej. Utwory literackie, zarówno dla młodszych, jak i starszych, stanowią źródło wiedzy o otaczającym świecie, są narzędziem do rozwoju potencjału poznawczego, intelektu, kształtują osobowość, a także zaspokajają różnorodne potrzeby. Jakie zatem są założenia bajkoterapii?

Spotkanie z bohaterami opowieści może przyczynić się do kształtowania zasobów psychospołecznych, dzięki którym czytelnik redukuje napięcia i stany psychiczne zakłócające dobrostan1. Co więcej, spotkanie z książką wzbogaca świat wewnętrzny, duchowy, porusza emocjonalnie, relaksuje i przynosi wytchnienie od codzienności. Dodatkowo, o czym w praktyce terapeutycznej czasem się zapomina, rozwija zmysł estetyczny i wzbogaca czytelnika kulturowo.

POLECAMY

Lecznicze oddziaływanie literatury nie jest jednak odkryciem świata nowoczesnego. Od kiedy tylko człowiek zapisywał swoje myśli w zwartej formie, którą dzisiaj nazywamy książką, wiedziano,że spotkanie z opowiadaną historią przynosi ukojenie, podnosi na duchu, dostarcza przeróżnych przeżyć i nie tylko. Niemniej jednak dopiero w XX w., a dokładniej w 1949 r. Caroline Shrodes jako pierwsza opublikowała naukowe rozważania dotyczące biblioterapii (choć samo słowo „biblioterapia” pojawiło się już w 1916 r. w czasopiśmie „Atlantic monthly”, a w 1920 r. trafiło jako odrębne hasło do Oxford English Dictionary). Autorka zwróciła uwagę na powiązanie między przeżyciami estetycznymi a psychologią, gdyż w obu przypadkach człowiek poszukuje drogi powrotnej z marzeń do rzeczywistości2

Autorka Bautsz-Sontag (1994), która współcześnie zajmuje się biblioterapią wyróżnia teksty, które dzielą się na „bajkoterapeutyczne”, „ekspresyjne” i „psychologiczno-bettelheimowskie”. Wskazane sposoby ujęcia dzieł wykorzystywanych w terapii, choć są wyraźnie rozróżnione, mogą się przenikać i wzajemnie uzupełniać3

Cele bajek terapeutycznych 

Bajki terapeutyczne są tworzone w celu usprawniania rozwoju, co stanowi kwintesencję zamysłu biblioterapeutycznego. Przygotowywane są przez terapeutów, psychologów lub pedagogów i ich fabuła zbudowana jest na problemie, z którym zmaga się konkretne dziecko, np. na lęku, konfliktach wewnętrznych, samoocenie, relacji z innymi, rozumieniu i identyfikowaniu emocji itp. Choć bajka terapeutyczna może być fantastyczna, jej treść konfrontuje się z wewnętrznymi przeżyciami konkretnego dziecka. Przez poznawanie doświadczania głównego bohatera podopieczny uczy się nazywania i rozumienia swoich emocji, znaczenia sytuacji oraz radzenia sobie z nią. Dodatkowym walorem tego rodzaju utworu jest metaforyczne i symboliczne wskazywanie znaczeń o charakterze terapeutycznym, które oddziałują na dziecko na poziomie nieświadomym. 

Bajkoterapię, która przeznaczona jest do pracy z najmłodszymi (rekomenduje się w wieku od 4 do 9 lat), a także z osobami z niepełnosprawnością intelektualną i autyzmem, Molicka określa jako działanie terapeutyczne, które opiera się na stosowaniu materiałów czytelniczych (tj. baśni, bajek, zbiorów) rozumianych jako środek wspierający proces terapeutyczny w medycynie. Określa go rodzajem psychicznego wsparcia, pomocą w rozwiązywaniu osobistych problemów, oparciem w procesie osiągania bezpieczeństwa, a także środkiem zaspokajającym potrzeby4. Tomasik określa ją również jako ukierunkowane, zamierzone działanie, które wymaga wykorzystania materiałów drukowanych (książek) lub innych (np. ilustracji, obrazów, filmów), a opowieść prowadzi do osiągania celów ogólnorozwojowych, profilaktycznych, resocjalizacyjnych czy rewalidacyjnych5.

Bajki terapeutyczne przygotowywane są przez terapeutów, psychologów lub pedagogów i ich fabuła zbudowana jest na problemie, z którym zmaga się konkretne dziecko, np. na lęku, konfliktach wewnętrznych, samoocenie, relacji z innymi, rozumieniu i identyfikowaniu emocji.

Jak wybrać rodzaj książki do indywidulanych potrzeb?

Książki (i inne materiały czytelnicze) można podzielić ze względu na ich sposób oddziaływania na uczestnika. Umiejętność ich rozróżnienia może być pierwszym wyznacznikiem wyboru do indywidualnie dopasowanego przeznaczenia terapeutycznego. Wymienia się wśród nich materiały pobudzające (przygodowe, wojenne, podróżnicze i popularnonaukowe), uspokajające (literatura humorystyczna, baśnie), refleksyjne (powieści socjologiczne, psychologiczne, biograficzne i obyczajowe) oraz sacrum (wywołujące silne wzruszenie, a nawet przemianę wewnętrzną)6.

Podczas swojej praktyki bajkoterapeutycznej, zarówno w pracy z dziećmi zdrowymi, jak i z niepełnosprawnością intelektualną czy autyzmem, sięgam do trzech rodzajów bajek, które wyszczególniła Maria Molicka.

Bajka relaksacyjna polega na wizualizacji. Jej zadaniem jest wywołanie odprężenia i uspokojenia. Akcja toczy się w miejscu dobrze znanym dziecku, opisywanym jako spokojne i bezpieczne. Bohater (zazwyczaj pojedynczy) koncentruje się na przeżywaniu emocji, które odczuwa, czyli relaksie i spokoju. Nie ma w niej miejsca na dynamiczne zwroty akcji czy plątaninę wątków. 

Bajka psychoedukacyjna to taka, której celem jest modyfikacja zachowania dziecka. Tematyka może być skoncentrowana na emocjach, nazywaniu ich (tj. tęsknota, rozczarowanie, gniew, zachwyt, duma) i dostarczaniu wzorów zachowania. Ten rodzaj materiału ma na celu rozwój inteligencji emocjonalnej przez propozycję pewnych strategii radzenia sobie w skomplikowanym świecie uczuć.

Terapię z dziełem literackim opisuje się również jako sposób oddziaływania i aktywności, w którym dzięki wykorzystywaniu konkretnej, wyselekcjonowanej opowieści (niezależnie od tego, czy jest odczytywana czy opowiadana) oraz interakcji terapeuta–podopieczny możliwe jest wejrzenie w swój rozwój, a następnie dokonanie w nim zmian.

Bajka psychoterapeutyczna zawiera niektóre elementy baśni (kompensuje potrzeby) i bajki psychoedukacyjnej (dostarcza wzory). Ponadto daje wsparcie, a to sprzyja budowaniu nowych zasobów osobistych, a to z kolei redukuje napięcie. Ma za zadanie obniżyć lęk. W bajce tej należy go skonkretyzować, a także uświadomić sobie, czym jest jego źródło. Wskazuje dziecku, że nie jest samo i nie jest jedyną osobą przeżywającą ten sam problem, nie ma się czego wstydzić ani obawiać. Ostatecznie wskazuje racjonalny sposób myślenia. Pomaga znajdować argumenty w dialogu z samym sobą. Wzmacnia poczucie własnej wartości. Odwrażliwia, pozwala naśladować, identyfikować i asymilować nową wiedzę7

Rodzaje biblioterapii 

Literatura dziecięca jest sprzymierzeńcem dla terapii. Baśń i bajka są zgodne ze sposobem myślenia małego dziecka, jego rozumieniem świata. Nie są sztucznym tworem, ale tym, co naturalnie jest związane z jego rozwojem i poszukiwaniem miejsca wśród innych ludzi. Umożliwiają twórczy rozwój, pomagają w procesie dorastania, zrozumienia siebie oraz samorealizacji. Bajka pozwala oderwać się od świata i spojrzeć na swoje problemy z innej perspektywy przez obserwowanie losów bohaterów, którzy dostarczą słuchaczowi nowe wzorce zachowania.

Biblioterapia „ekspresyjna” wychodzi natomiast poza schemat czytania czy opowiadania historii. Zachęca do kształtowania przestrzeni, w której spotkanie z treścią odbywa się poza obszarem narracyjnym, a staje się doświadczeniem sensorycznym: wzrokowym, dotykowym, kinestetycznym, a także interpersonalnym. Wybierając tę drogę pracy z tekstem jego odczytanie staje się dopiero początkiem, płaszczyzną do kolejnych działań arteterapeutycznych8

Biblioterapię można podzielić również na instytucjonalną (przygotowywanie danego dzieła dla konkretnego podopiecznego), kliniczną (wyobrażeniową, dedykowaną dla osób z problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi) oraz rozwojową (z użyciem książek, które pobudzają do rozwoju, psychicznego wsparcia i pomocy w rozwiązywaniu problemów)9

Terapię z dziełem literackim opisuje się również jako sposób oddziaływania i aktywności, w którym dzięki wykorzystywaniu konkretnej, wyselekcjonowanej opowieści (niezależnie od tego, czy jest odczytywana czy opowiadana) oraz interakcji terapeuta-podopieczny możliwe jest wejrzenie w swój rozwój, a następnie dokonanie w nim zmian. Efektem takiego oddziaływania biblioterapeutycznego jest kształtowanie czynników chroniących nazywanych inaczej zasobami osobistymi10

Biblioterapia w pracy z osobami z różnymi niepełnosprawnościami, takimi jak autyzm czy niepełnosprawność intelektualna

Biblioterapia sprzyja rozwojowi umiejętności związanych z podejmowaniem działania, m.in. motywacji, zdolności adaptowania się do zmian i do ponoszenia odpowiedzialności. 

Metoda ta wspiera człowieka we wszystkich sferach funkcjonowania: społecznej, emocjonalnej i intelektualnej. Tak rozumiana praca z tekstem literackim może być wykorzystywana na zajęciach z dziećmi i dorosłymi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, wychowawczymi i terapeutycznymi, podobnie jak na spotkaniach z osobami zdrowymi. Ze względu na duże zapotrzebowanie na rozwijanie umiejętności komunikacyjnych i inteligencji emocjonalnej jest to świetne narzędzie do zajęć z wymienioną grupą odbiorców11. Zarówno autyści, jak i osoby z niepełnosprawnością intelektualną wymagają rozwoju samoświadomości, samooceny, samoregulacji oraz kompetencji interpersonalnych, takich jak asertywność, empatia, przywództwo, współpraca, perswazja, rozwiązywanie konfliktów. Biblioterapia sprzyja też rozwojowi umiejętności związanych z podejmowaniem działania, m.in. motywacji, zdolności adaptowania się do zmian i do ponoszenia odpowiedzialności. 

Do głównych obszarów, w których osoby z autyzmem doświadczają największych ograniczeń, zalicza się obszar emocjonalno-społeczny, komunikacyjny oraz poznawczy. Mają trudności w odczytywaniu emocji, zarówno swoich, jak i innych. Nie rozpoznają intencji otaczających ich osób, a także mają zaburzoną zdolność intuicyjnego myślenia12. Podczas spotkań biblioterapeutycznych specjalista pracuje z tekstem dedykowanym tym właśnie potrzebom. Opowiadana historia wspiera uczenie się nawiązywania i utrzymywania relacji z rówieśnikami, uczestniczenia w życiu swojej społeczności edukacyjno-wychowawczej oraz poruszania się po skomplikowanym labiryncie emocji. 

Osoby z autyzmem różnią się między sobą poziomem funkcjonowania, ilorazem inteligencji, umiejętnościami porozumiewania się czy komunikowania. Mogą się cechować zróżnicowanym poziomem dosłownego rozumienia języka, tworzenia skojarzeń, abstrakcyjnego myślenia, przywiązywania się do rutyny, elastycznością w myśleniu czy wybiórczych zainteresowań13. Na podstawie własnego doświadczenia uważam, że warto podejmować próby realizowania zajęć biblioterapeutycznych zarówno z osobami wysoko, jak i nisko funkcjonującymi. Inaczej będzie wyglądała ich realizacja, być może, pozostanie opowiedziana historia bez dodatkowych dygresji, dyskusji czy zabaw. A może jednak nasz główny bohater pojawi się w wyobraźni podopiecznego i będzie się tam zmagał z opowiadanymi perypetiami. Nie wiemy, jak wiele z tego oddziaływania znajdzie swoje odzwierciedlenie w ogólnym rozwoju. Warto jednak podejmować ten trud, gdyż nakierunkowana opowieść terapeutyczna może się zakotwiczyć w miejscu, do którego jeszcze nie mamy dostępu i już coś zmieniać na lepsze na poziomie świata wyobraźni.

Realizacja biblioterapii

Biblioterapia realizuje się przez takie działania, jak stworzenie odpowiedniej atmosfery terapeutycznej, pozytywne wpływanie na stany emocjonalne, uaktywnienie słuchacza, informowanie, pomoc w odnalezieniu się w trudnej sytuacji oraz stymulowanie pozytywnych zmian w zachowaniu innych14. Metoda ta, która urzeczywistnia się przez spotkanie z opowieścią, wyzwala w człowieku potencjał, zachęca do refleksji i wyrażania własnych przemyśleń. Skłania do podejmowania dialogu, wglądu w zachowania swoje i innych15.

Biblio- i bajkoterapia spełniają niejedną funkcję, których zestawienie zaprezentowała w swojej publikacji Magdalena Cyrklaff. Wymienia wśród nich: 

  • funkcje kognitywne (zachodzące w sferze intelektu, tj. poznawcza, ideologiczna i edukacyjna);
  • funkcje emotywne (oddziałujące na uczucia odbiorcy, tj. estetyczna, emocjonalna, kompensacyjna, identyfikacyjna i partycypacyjna);
  • funkcja prestiżowa (sprawia, że odbiorca czuje się wyróżniony w sposób terapeutyczny, relaksacyjny, rozrywkowy, hedonistyczny oraz przez niejaką ucieczkę do świata fantazji);
  • funkcje motywacyjne (wpływające na postępowanie człowieka, rozumiane przez oddziaływanie wychowawcze, inspirujące i utylitarne)16

Tradycyjny schemat zajęć biblioterapeutycznych składa się z pięciu etapów:

  • samodzielne czytanie (w przypadku bajki terapeutycznej wysłuchanie) lub oglądanie materiału zawierającego opowieść terapeutyczną;
  • identyfikacja z głównym bohaterem, co umożliwia wywoływanie specyficznych przeżyć (zarówno pozytywnych, jak i negatywnych);
  • oczyszczenie (katharsis), czyli swoiste odczucie ulgi, które prowadzi do rozluźnienia istniejących napięć;
  • wgląd w siebie, podczas którego analizuje się własne problemy;
  • wywołanie zmiany w postawach lub zachowaniu podopiecznego, co jest zwieńczeniem działań podejmowanych przez terapeutę17.

Różne formy przekazu 

W pracy biblioterapeuty (i bajkoterapeuty) możemy sięgać po różnorodne środki przekazu, nie tylko gotowe, zwarte publikacje książkowe. W swojej pracy zazwyczaj wykorzystuję formę słowną, czyli snuję opowieść w formie gawędy, podczas której tworzę luki, swoistą przestrzeń na samodzielną aktywność słuchaczy. Rzadziej sięgam po materiały drukowane ze względu na utrudniony wówczas kontakt z grupą. Częste zaglądanie do książki czy wręcz czytanie na głos tekstu odbiera mi możliwość budowania interakcji z podopiecznymi. Obserwowanie ich reakcji, śledzenie poziomu skupienia i zaciekawienia oraz odbieranie ich emocji są dla mnie, jako terapeutki, na wagę złota...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy