Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

2 grudnia 2019

NR 10 (Grudzień 2019)

Drama pedagogiczna w socjoterapii osób z niepełnosprawnością intelektualną i spektrum autyzmu

0 13

Drama jest metodą bazującą na aktywności i twórczym zaangażowaniu, na umiejętności współpracy z innymi ludźmi, na reprezentacji kompetencji interpersonalnych, społecznych i obywatelskich. Czym różni się od teatru? Jak zastosować techniki maszyn podczas zajęć dramowych?

Drama – terminy, pojęcia, metody


Słowo „drama” pochodzi z języka greckiego (gr. drama dopełniacz: dramatos) i oznacza w nim „działanie”, „akcję”. Analizą dramy jako wspólnego działania artysty i obywateli greckich zajmował się już Arystoteles, który bronił jej jako szczególnej formy zbiorowej ekspresji myśli, postaw i emocji, umożliwiającej społeczności oczyszczenie (katharsis) z poczucia winy i trwogi (Galewicz 2002). 

Pojęcie dramy wykracza jednak poza tradycyjne rozumienie teatru i zasadniczo nie powinniśmy utożsamiać dramy bezpośrednio z teatrem (Jagiełło-Rusiłowski 2007). W definicji J. Neelandsa, który zamiennie z dramą stosuje słowo teatr, jest to „bezpośrednie doświadczanie wspólne dla osób, które używają wyobraźni i zachowują się jakby byli kimś innym, działali w innym czasie i przestrzeni” (Neelands 2008). Taka szeroka definicja obejmuje wszystkie formy twórczego zachowania naśladowczego od spontanicznej zabawy dziecka w dom, sklep czy grania ulubionego zwierzątka, która w późniejszym życiu przekłada się na próby „odgrywania” trudnych rozmów czy też wydarzeń. 

Drama jest czymś w rodzaju „ćwiczenia życia” (Way 1987). Daje możliwości próbowania określonych działań bez negatywnych skutków w realnym świecie. Pozwala spojrzeć na siebie w określonych sytuacjach, na własne emocje i przeżycia w bezpiecznej perspektywie. Ta perspektywa natomiast może zachęcać do zmiany tego, co dostępne i możliwe. 

Jeden z głównych twórców dramy, Augusto Boal określa dramę jako zorganizowane działanie, które przez symbole i konwencje pozwala na jednoczesną aktywność i swobodne przechodzenie ze świata realnego do fikcyjnego i na odwrót (Boal 1995). Możemy tym samym, dzięki dramie, pracować nad problemami czy też zachowaniami w komfortowych warunkach „bycia na niby” z jednoczesną możliwością przenoszenia określonych mechanizmów zachowań do prawdziwego życia, odnosić je do sytuacji, których doświadczamy czy jakie przeżywamy. 


Nieścisłości w terminologii dramy


W literaturze przedmiotu można spotkać wiele przymiotników czy przedrostków określających dramę: twórcza (właściwa), rozwojowa, dziecięca, procesualna, badawcza, edukacyjna, improwizacyjna, szkolna (klasowa), interaktywna, psychodrama, socjodrama, drama w dydaktyce itd. W Polsce ryzyko uproszczonego rozumienia dramy związane jest z rozumieniem jej jedynie w kontekście technik teatralnych. Drama właściwa (kreatywna) to jednak nie etiudy aktorskie stosowane w akademiach teatralnych czy też szkolne inscenizacje wzbogacone o elementy improwizacji (Pankowska 2000). 

W zależności od wybranego tematu sesja dramy „właściwej” wykorzystuje następujące kategorie działania i techniki (Neelands 2008): 

  1. Budowanie kontekstu (fotografie, stop–klatka, listy, wiadomości, mapy, dossier, raporty, pamiętniki, artykuły prasowe, ścieżka dźwiękowa, rekwizyty, kostiumy, niedokończone materiały, zbiorowe rysunki, gry i symulacje).
  2. Narracja (rozmowy telefoniczne, głosy zza sceny, spotkania, przesłuchania, płaszcz ekspercki, reportaż, dzień z życia, nauczyciel w roli, grupowa improwizacja).
  3. Poetyckość (maski, rytuał, analogie, mity, legendy, pieśni, pantomima, ceremonie, odwrócenie ról, teatr forum, teatr obrazu, role z dramatów, napisy, montaż, rewia).
  4. Refleksja (moment prawdy, ścieżka myśli, gestalt, świadek, głosy w głowie, ring bokserski). 

O ile drama kładzie nacisk na aktywne tworzenie znaczeń przez uczestników dla nich samych, nie dla widowni czy też publiczności, to nie wyklucza przekazywania członkom grupy lub szerszej publiczności odkrytych znaczeń czy sensów w bardziej skondensowanej formie prezentacji, a docelowo nawet pełnej produkcji teatralnej. 

Drama stanowi zatem metodę pracy pedagogicznej wykorzystywaną jako samoistna metoda nauczania czy też w procesach terapeutycznych. Jest metodą bazującą na aktywności i twórczym zaangażowaniu, na umiejętności współpracy z innymi ludźmi, na reprezentacji kompetencji interpersonalnych, społecznych i obywatelskich. Drama wykorzystuje spontaniczną, właściwą naturze człowieka, ekspresję aktorską oraz skłonność do naśladownictwa i zabawy (Jagiełło-Rusiłowski 2007). Od uczestników dramy nie wymaga się jednak zdolności aktorskich. Istotę stanowi utaj zaangażowanie i wejście w fikcyjną sytuację, wczucie się w postać dla „bycia” i działania, nie zaś dla grania i aktów aktorskich umiejętności. 
 

 

Drama jest zatem drogą od prostego rytuału (przez Szekspira do amerykańskich superprodukcji filmowych czy komputerowych gier wirtualnych) do lepszego rozumienia świata. Wszystkie te formy służą temu samemu celowi – lepszej adaptacji do zmieniającego się otoczenia. Odgrywając coś dzięki sesji dramy lub przyglądając się aktorom w teatrze czy filmie, możemy skupić się na tym, co się z nami lub z aktorami dzieje, jakie są konsekwencje działań fikcyjnych postaci, posiadając komfort dystansu i wyizolowania ze świata, w którym konsekwencje akcji są prawdziwe i często niebezpieczne. 

Zadania w dramie są z reguły rozbieżne, a ich kolejność i stopień trudności zaplanowane tak, by budować zaufanie uczestnika do swoich umiejętności. Pracując nad różnymi sytuacjami, uczniowie w dramie wykazują się wieloraką inteligencją – językową, orientacji przestrzennej, kinestetycznej, muzycznej, a przede wszystkim inter- i intrapersonalnej (Gardner 2009), znajdują role, w których dobrze się prezentują i w których odczuwają poczucie sprawstwa. Jednocześnie mogą uzyskać wgląd w to, kim są inni i dlaczego pewne zachowania czy postawy są akceptowane lub nie w danym kontekście.

Drama powiązana jest również ściśle z aspektem rozwojowym i pierwszymi dziecięcymi zabawami w role i zabawą symboliczną. Rozpoczyna się ona od projekcji schematów symbolicznych na nowe przedmioty, np. patyk używany w zabawie jako miecz albo pudełko oznaczające skarb. Niektóre symboliczne rekwizyty pomagają uczestnikom wejść w rolę, np. korona w rolę władcy, laska w rolę staruszka czy szklana kula w rolę wróżki. Dzieci potrafią posługiwać się rzeczywistością symboliczną nawet wtedy, gdy jeszcze nie opanowały językowej warstwy komunikacji. Początkowo posługują się indywidualną kategorią symboli, które same odnajdują w trakcie zabawy. Aby „wejść” w rolę mamy lub taty, dziecko najczęściej używa przedmiotów charakterystycznych dla danej osoby (buty taty, torebka mamy). 

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy też ze spektrum autyzmu mogą posiadać trudności związane z komunikacją. Rozwój mowy zależny jest ściśle od poziomu funkcji poznawczych, dlatego tak ważne jest rozwijanie myślenia symbolicznego (słowa to też symbole!) i różnego rodzaju ekspresji, ponieważ w przypadku niewykształcenia się kompetencji językowej (werbalnej) działania takie stanowią podstawę do uczenia komunikacji alternatywnej, pozawerbalnej, często będącej podstawą porozumiewania się czy budowania wspólnego pola uwagi (Szafrańska 2012). 

Sformułowano pewnego rodzaju zasady dla nauczycieli dramy pracujących z osobami z niepełnosprawnością (Chesner 1995). Tym samym, najważniejsze podczas zajęć są: 

  1. Cierpliwość, danie uczestnikom czasu na odpowiedź czy rozpoczęcie aktywności. 
  2. Możliwość elastycznej zmiany scenariusza (pozostawienie danej osobie szansy na wykonanie zadania pierwotnego). 
  3. Utrzymanie prawdziwych, szczerych relacji z uczestnikami. 
  4. Przewidywalność przebiegu sesji. 
  5. Eksperymentowanie, kreatywność. 
  6. Respektowanie zachowania przestrzeni osobistej i tolerowania tej, do której uczestnicy dają nam dostęp. 
  7. Akceptowanie specyficznej mowy i zachowań uczestników.
  8. Dynamiczność w działaniu. 
  9. Powtarzanie poleceń. 
  10. Umiejętność zapobiegania perseweracjom i obsesyjnym aktywnościom.

Drama dla osób z niepełnosprawnością intelektualną czy też ze spektrum autyzmu może być treningiem zachowań społecznych czy po prostu metodą uczenia się przez doświadczanie. Zarówno treści kształcenia, jak i ich poziom mogą dotyczyć bieżących, praktycznych spraw i problemów, przy czym istotne jest wychodzenie od tematów najbliższych osobom, z którymi pracujemy. Im bardziej czujemy się intelektualnie i emocjonalnie związani z tym, czego się uczymy, tym efektywniejsze są rezultaty i pełniejsza jest satysfakcja osobista każdego z nas (Szafrańska 2012). 

Dramę pedagogiczną (której przykładowy przebieg znajduje się niżej) rozumieć będziemy zatem jako metodę poznania siebie i świata przez współpracę grupy z edukatorem stosującym konwencje teatralne angażujące ciało i umysł wszystkich uczestników w celu przeżycia wspólnych doświadczeń przynoszących nową wiedzę, praktyczne umiejętności, kompetencje kulturotwórcze wraz z poczuciem podmiotowej kontroli nad ich stosowaniem w życiu. Sednem metody odróżniającym ją od innych aktywizujących metod nauczania przez doświadczenie jest niezbędne użycie wyobraźni/fantazji: uczestnik doświadcza sytuacji i problemów bezpośrednio przez zmysły, ale jednak z refleksyjnym, mentalnie dystansującym go nastawieniem „jak gdyby” w nich uczestniczył naprawdę.

Przykład zajęć dramowych z zastosowaniem techniki maszyn


Maszyny są jedną z technik tzw. Teatru Obrazu, stworzonego przez Augusto Boala, które są z powodzeniem stosowane na całym świecie do wspierania osób i grup w podejmowaniu decyzji, rozwiązywaniu problemów i konfliktów oraz doskonaleniu kompetencji osobistych i społecznych.

Cele zajęć: 

  • Kształtowanie umiejętności identyfikowania i nazywania emocji i uczuć (radość, złość, smutek),
  • Dostrzeganie różnic pomiędzy poszczególnymi emocjami.
  • Kształtowanie i rozwijanie współpracy w grupie. 

 

ETAP I – ROZGRZEWKI


...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy