Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii , Otwarty dostęp

19 sierpnia 2021

NR 20 (Sierpień 2021)

Jak wykorzystywać elementy terapii integracji sensorycznej?
praktyczny przewodnik

22

Poniższy artykuł ma na celu zaprezentowanie działań wspierających integrację sensoryczną (SI), będących elementami tej terapii. Stanowi także bazę bezpiecznych ćwiczeń, jakie mogą być wykonywane z dzieckiem przez terapeutów i nauczycieli niebędących terapeutami SI, oraz inspirację do nowych, atrakcyjnych zadań i ćwiczeń dla specjalistów, którzy są terapeutami integracji sensorycznej.

W swojej codziennej praktyce obserwuję, że objawy związane z zaburzeniami integracji sensorycznej wyraźnie zostały nasilone wskutek obecnej sytuacji pandemii, ograniczeń w dostępie do terapii, wydłużonego czasu oczekiwania na diagnozę oraz nauczania zdalnego. Warto zatem pochylić się nad tematyką wykorzystywania elementów terapii integracji sensorycznej w codziennej praktyce terapeutycznej.

POLECAMY

Zauważmy, że w naszej codziennej pracy terapeutycznej spotykamy wiele dzieci, które prezentują zachowania mogące świadczyć o zaburzeniach przetwarzania sensorycznego. Część z nich to dzieci o określonym profilu sensorycznym, a część to dzieci z zaburzeniami, będące już w terapii, lub dopiero oczekujące na diagnozę. Do nasilenia zaburzeń dochodzić może w momencie pojawienia się choroby, zmiany intensywności trybu dnia, w wyniku doświadczanego stresu czy zmęczenia. Dla każdego z tych dzieci możemy zaproponować bezpieczne ćwiczenia, nie wymagające specjalistycznego sprzętu, które będą odpowiedzią na sygnały płynące z ich układu nerwowego. Należy w tym miejscu zaznaczyć jednak, że każda wątpliwość związana z przetwarzaniem bodźców sensorycznych powinna być skonsultowana z terapeutą integracji sensorycznej i w razie konieczności dziecko powinno zostać poddane szczegółowej diagnozie. Działania wspierające nie zastąpią profesjonalnej terapii w gabinecie terapii integracji sensorycznej.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego

Lista zachowań, cech czy reakcji jest listą przykładową, jedynie poglądową. Każde dziecko prezentuje w inny sposób swoje reakcje, odpowiedzi adaptacyjne na dobiegające do niego sygnały. Różny także może być stopień nasilenia objawów – mogą się one pojawiać w jednym bądź w wielu systemach sensorycznych. To samo dziecko może przejawiać podreaktywność i nadreaktywność w obrębie jednego czy też wielu układów sensorycznych. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego dzielimy na trzy podtypy.

1. Zaburzenia modulacji sensorycznej

Na kategorię zakłóceń modulacji sensorycznej składają się takie typy zaburzeń jak: nadmierna reaktywność sensoryczna, obniżona reaktywność sensoryczna oraz poszukiwanie sensoryczne. Dla każdego z tych podtypów rodzaj oferowanego wsparcia i stymulacji będzie wyglądał inaczej.

Co oznacza dla nas nadmierna reaktywność sensoryczna? Dziecko nadreaktywne charakteryzuje się:

  • unikaniem dotykania przedmiotów, innych osób, brudzenia się, moczenia ubrania, lekkiego dotyku, głaskania, wiążą się z tym nagłe i negatywne reakcje emocjonalne, którym towarzyszą zmiany o charakterze somatycznym;
  • unikaniem głośnych dźwięków, wykazuje reakcje lękowe przy nagłych dźwiękach, skarży się na dźwięki, które nam nie przeszkadzają;
  • unikaniem kontaktu wzrokowego, zasłanianiem oczu, niechęcią do poznawania nowych osób;
  • unikaniem aktywności fizycznej, jest ostrożne, boi się utraty równowagi, wykazuje małe zainteresowanie prezentowanymi aktywnościami, zabawami.

Kolejną kategorią jest obniżona reaktywność sensoryczna. Dziecko tak określone najczęściej:

  • sprawia wrażenie dziecka niechlujnego – nie czuje, że jest brudne;
  • jest w ciągłym ruchu, ma podwyższony próg bólu – nie czuje, że zostało dotknięte;
  • nie zauważa nowych przedmiotów, przeszkód pojawiających się na jego drodze, ma słabo rozwinięte reakcje obronne przed upadkiem;
  • nie czuje przykrych zapachów, potrafi jeść ostre, intensywnie doprawione posiłki;

Ostatnim typem zaburzeń w omawianej kategorii zakłóceń modulacji sensorycznej jest poszukiwacz sensoryczny. Dziecko poszukujące jest:

  • w ciągłym ruchu, stale zmienia pozycje ciała, skacze, ciężko mu usiedzieć w jednym miejscu czy przy stoliku, siada na swoich dłoniach, łydkach, ugniatając je;
  • rozproszone, nieskupione – jego uwaga przyciągana jest przez nowo pojawiające się bodźce wzrokowe, przygląda się jaskrawym barwom, przedmiotom odbijającym światło;
  • głośne: mówi głośno, stuka przedmiotami, słucha głośnej muzyki, lubi grające zabawki, dobrze czuje się w gwarnych miejscach;
  • próbuje nowych, intensywnych smaków, wkłada do ust przedmioty, obgryza paznokcie, wkłada do ust rękawy bluz, oblizuje meble, zabawki, zjada plastelinę lub piasek.

2. Zaburzenia dyskryminacji sensorycznej

Kolejną kategorią zaburzeń integracji sensorycznej są zaburzenia dyskryminacji sensorycznej. Dziecko z tym typem zaburzeń charakteryzuje się:

  • niezdarnością – potyka się, przewraca, ma trudność ze skoordynowaniem ruchów (np. podczas jazdy na rowerze czy hulajnodze), używa nieadekwatnej ilości siły do wykonywanej czynności;
  • nie rozumie instrukcji werbalnych, trudno mu się skupić na głosie w gwarnym miejscu, np. w klasie podczas lekcji nie wyróżnia głosu nauczyciela;
  • trudność sprawia mu określenie położenia przedmiotów w przestrzeni, nawiązywanie kontaktu wzrokowego, rozpoznawanie różnic między obrazkami;
  • brakiem umiejętności dostosowania reakcji do siły i rodzaju bodźca, np. regulacji stopnia nacisku narzędzia pisarskiego, siły nacisku na plastelinę/ciastolinę czy zabawkę.

 
3. Zaburzenia motoryczne o podłożu sensorycznym

W tej kategorii zaburzeń mówić możemy o dwóch wariantach: zaburzeń posturalnych oraz dyspraksji.

Z dyspraksją mogą wiązać się takie cechy jak: 

  • trudności z wykonywaniem zadań, na które składają się sekwencje ruchów, np. problem z samodzielnym ubieraniem się, wykonywanie czynności w nietypowy, „dziwaczny” sposób;
  • zaburzona koordynacja wzrokowo-ruchowa, problemy z wymijaniem przedmiotów, trudności z wchodzeniem po schodach, opanowaniem umiejętności jazdy na rowerze, hulajnodze, rolkach;
  • trudności w wykonywaniu ćwiczeń grafomotorycznych i ćwiczeń precyzyjnych ruchów palców, układaniu konstrukcji z klocków, wykonywaniu instrukcji ruchów;
  • problemy z podążaniem wzrokiem za przedmiotem czy z przepisywaniem z tablicy;
  • nieprawidłowe czucie własnego ciała, a także otoczenia, w którym przebywa.

Drugą kategorią zaburzeń motorycznych o podłożu sensorycznym są zaburzenia posturalne. Ich objawami mogą być:

  • „niezdarność” dziecka, które się potyka, traci równowagę, ciężko mu utrzymać stabilną pozycję ciała;
  • trudności z koordynacją, określeniem lateralizacji, koordynacji bilateralnej, problemy z łapaniem piłki, jednoczesnym cięciem i trzymaniem kartki papieru;
  • nieprawidłowa postawa ciała, dziecko podpiera głowę rękoma siedząc przy stoliku, garbi się, opiera się o krzesła czy ścianę stojąc.

Metody i techniki wspierania dziecka prezentującego nieprawidłowości w rozwoju w określonych systemach sensorycznych

Bezpieczne ćwiczenia, jakie możemy wykonywać z dzieckiem, wspierając jego układ nerwowy, wymagają od nas obserwacji jego reakcji. Należy pamiętać, że muszą być one dobrane do konkretnej osoby – oznacza to, że jeden rodzaj aktywności proponowany dziecku charakteryzującemu się podreaktywnością, może nie być skuteczny dla innego – diagnostycznie określanego jako podreaktywne.

  • Wspieranie rozwoju zmysłu dotyku – wbrew pozorom dziecko unikające dotyku, uciekające przez doznaniami z nim związanymi potrzebuje go zdecydowanie więcej niż dziecko nieprezentujące nieprawidłowości w tym aspekcie. Zmysł dotyku to nie tylko dłonie, receptory zlokalizowane są na całym ciele.

Ćwiczenie dotykowe z wykorzystaniem „magicznych skrzyń”

Magiczne skrzynie to pudełka, kartony, skrzynki, kufry, do których chowamy różnego rodzaju przedmioty o zróżnicowanych fakturach, temperaturach, produkty sypkie (jak np. kasza, ryże, suszona fasola, groch, kukurydza, soczewica, makarony różnej wielkości i różnych kształtów). Dziecko może wyszukiwać figurki, kształty, przedmiotu codziennego użytku.

Takie ćwiczenia na początkowym etapie wykonujemy pod kontrolą wzroku, natomiast jeśli dziecko przejawia gotowość, możemy zasłonić mu oczy. Magiczna skrzynia świetnie sprawdza się jako element wprowadzenia w temat dnia w grupie młodszych dzieci.

Warto tworzyć atrakcyjne magiczne skrzynie związane z porą roku, świętami, zainteresowaniami dziecka, ważnymi wydarzeniami z życia (np. urodzinowe skrzynie skarbów). Pudła mogą mieć charakter polisensoryczny. Przykłady skrzyń skarbów i ich wyposażenia:

  • wakacyjna skrzynia skarbów – piasek, muszelki, kamienie, okulary, kawałki kory drzewa, termofor z ciepłą wodą, sylikonowe kostki lodu, figurki związane z latem, pióra, kulki hydrożelowe;
  • jesienna skrzynia skarbów – liście, kasztany, szyszki, żołędzie, wiatraczki, wyschnięte trawy, dzwonki, gałązki lawendy, naturalne sznury, skrawki naturalnych materiałów;
  • urodzinowa skrzynia skarbów – serpentyny, paski bibuły, balony, gwizdki, bańki mydlane, świeczki, wstążki, kolorowe tasiemki, konfetti;
  • zimowa skrzynia skarbów – gałązki świerku lub sosny, szyszki, kostki lodu (najlepiej sylikonowe, które się nie rozpuszczą), sztuczny śnieg, ciepłe rękawice.

Zabawa stymulująca czucie powierzchniowe

Zabawy ze stymulacją czucia powierzchniowego wdrażamy etapami. Najpierw prosimy dziecko, by dotykało nas różnymi fakturami (mogą to być piórka, skrawki materiałów, pluszaki, gąbki, pianki i wiele innych) w określone części ciała. W kolejnym etapie zabawy dziecko wybiera przedmiot i dotyka część swojego ciała, na którą jest gotowe. Ostatnim etapem może być zabawa, kiedy to my decydujemy, jakim przedmiotem będziemy dotykać dziecko. Wariatów takich zabaw może być wiele: dziecko może odgadywać, jaką część ciała dotykamy lub czym dotykamy wskazaną cześć ciała, czy przedmiot jest miękki czy twardy, ciepły czy zimny, gładki czy szorstki. Tego typu ćwiczenia możemy wykonywać także bez kontroli wzroku, np. dziecko chowa ręce pod stół lub koc, a my dotykamy go w palec – zadaniem dziecka jest pokazanie, który palec został dotknięty. Pamiętajmy, że łatwiejszy do zaakceptowania jest silny docisk niż delikatne głaskanie. 

Zabawy z ciężarami

Noszenie ciężkich przedmiotów, ciężkiego plecaka, rzucanie ciężkimi piłkami, pchanie ciężkich rzeczy to aktywności, które pozwalają na wyciszenie wrażliwości dotykowej, ale także stymulują czucie głębokie.

Wprowadź do ćwiczenia fabułę, która zmobilizuje i będzie motywująca do podjęcia trudnych aktywności przez dziecko.

Pakujemy się na wycieczkę – przykładowa zabawa z ciężarami. Przygotuj ciężkie przedmioty, np. butelki 
wypełnione wodą, kaszami, ciężkie piłki, obciąż/wypchaj piaskiem pluszaki. Poproś dziecko, by zapakowało 5 przedmiotów do swojego plecaka, następnie udajcie się w podróż po torze przeszkód.

Ciężkie przesyłki – przykładowa zabawa z ciężarami. Obciążamy pudło lub worek, wkładając do niego ciężkie przedmioty (np. piłka lekarska, butelki z wodą), przywiązujemy do niego długą, grubą linę lub sznur. Zadaniem dziecka jest przyciągnięcie do siebie ciężkiego ładunku i wypakowanie we wskazane miejsce.

Zabawy z wykorzystaniem piłeczek, basenu z kulkami

Dzieci uwielbiają zabawy z kolorowymi piłeczkami. Można samemu wykonać minibaseny, umieszczając kolorowe piłeczki w plastikowych miskach, czy małych basenikach kąpielowych, pamiętając o zabezpieczeniu przestrzeni obok niego, układając materac na podłodze. Dziecko może wykonywać zabawy w różnorakich wariantach – wyszukiwać ukrytych przedmiotów różniących się mocno od piłek (pluszaki, woreczki z grochem, gumowe obręcze, przedmioty codziennego użytku), wkładając same ręce do basenu lub, jeśli prezentują gotowość, wchodząc do niego całym ciałem. Mogą także spośród piłek w jednym kolorze wyszukiwać kilku innych lub różniących się jedynie odcieniem. Mogą także poszukiwać ukrytych przedmiotów wydających dźwięk, takich jak np. budzik, grająca zabawka czy pozytywka. Ciekawym wariantem jest podgrzanie piłek w ciepłej wodzie lub schłodzenie w zamrażarce, wymieszanie ich z pozostałymi i wyszukiwanie tych o temperaturze innej niż pokojowa. Dziecko, siedząc w basenie, może wykonywać wiele aktywności, a poruszając się masuje swoje ciało w wielu miejscach. Inne zabawy, jakie możemy zaproponować, by aktywizować dziecko do ruchu w basenie/misce z kulkami, to: łapanie/puszczanie baniek mydlanych, odbijanie balona, „pływanie” –naśladowanie ruchów, „ukrywanie/zakopywanie” w piłkach wskazanej przez terapeutę części ciała.

Kilka praktycznych porad dotyczących zmysłu dotyku:

  • w przypadku obronności dotykowej pozwól dziecku zamiast malowania palcami czy zabawy w kisielu, slimeach lub ziarnach na używanie narzędzi –
  • rękawic, łyżek, szczyp...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy