Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

10 października 2022

NR 27 (Październik 2022)

Jak zaplanować wsparcie terapeutyczne dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i ich rodziców w kontekście relacji rówieśniczych? Z praktyki terapeuty

0 289

Dzieciom z zespołem Aspergera brak motywacji do nawiązywania kontaktów interpersonalnych, choć – jak wskazują wyniki badań – pojawia się u nich chęć tworzenia bliskich relacji. Holistyczne podejście do pomocy terapeutycznej, które uwzględnia zarówno wsparcie terapeutyczne dzieci, jak i ich rodziców, jest ważnym elementem do budowania więzi z innymi ludźmi. Jak je zorganizować i jakie są kluczowe elementy pracy?

Od stycznia 2022 r. do Polski oficjalnie weszła nowa klasyfikacja ICD-11, mająca obowiązywać w diagnostyce nozologicznej. Zgodnie z nią zmienią się pewne kryteria rozpoznawania zaburzeń, pojawi się też nowe nazewnictwo. Na osadzenie się nowej nomenklatury mamy jeszcze kilka lat, jednak wśród terapeutów i specjalistów od dłuższego czasu używane jest określenie ASD dla grupy zaburzeń autystycznych. Nawiązując do poruszanego przez mnie w artykule zagadnienia pozwolę sobie opisywać zespół Aspergera, jako, że w systemie szkolnym i dla potrzeb orzecznictwa jest ono aktualnie stosowane. 
Zespół Aspergera charakteryzuje się zazwyczaj trudnościami w funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej oraz problemami w dostosowaniu się do obowiązków szkolnych. Zespół ten rozpoznaje się ok. 5. roku życia, jednak zdarza się, że diagnoza zostaje postawiona między 8. a 12. rokiem życia. Przeciętnie rodzice szukają pomocy około 3 lat, a czasami otrzymanie diagnozy może się wydłużyć nawet do 8 lat. Ścieżka diagnostyczna zależy od tego, do jakich specjalistów zostaną skierowani rodzice oraz placówek edukacyjnych, z których korzysta dziecko. Dla rodziców jest czymś naturalnym, że w miarę upływu czasu ich dziecko nabywa umiejętności społeczne niezbędne do nawiązywania i podtrzymywania relacji, zaś u dzieci z zespołem Aspergera uczenie się tych kompetencji bywa procesem trudnym i długim, wymagającym zaangażowania rodziców oraz środowiska przedszkolnego i szkolnego.

Od czego warto rozpocząć pracę? – praktyczne wskazówki 

Zazwyczaj pierwszym etapem mojej pracy jest wywiad diagnostyczny, w którym staram się również skoncentrować na ocenie trudności oraz mocnych stron dziecka i zasobów systemu rodzinnego. Z mojego doświadczenia wynika, że trafiają do mnie rodzice zarówno bezpośrednio po diagnozie, kiedy dziecko jest na etapie okresu przedszkolnego, jak i rodzice dzieci w okresie wczesnoszkolnym, którzy mimo posiadanej diagnozy szukają wsparcia i pomocy z powodu pojawiających się problemów, głównie w obszarze relacji rówieśniczych. Istotnym punktem w planowaniu dalszych oddziaływań terapeutycznych jest spojrzenie rodziców na możliwości nawiązywania przez ich dzieci relacji rówieśniczych, na które składają się funkcjonowanie psychospołeczne dziecka oraz przystosowanie się i zaakceptowanie rozpoznania przez rodziców. Na etapie diagnostycznym staram się również dowiedzieć, jakie informacje mają już rodzice i jak sami postrzegają możliwości wsparcia terapeutycznego oraz jak widzą w nim swoją rolę i czy są gotowi do zmian w systemie rodzinnym. 

POLECAMY

Najczęstsze postawy rodziców 

Wśród rodziców, z którymi pracowałam, można wyróżnić kilka postaw, które jednocześnie pomagają mi wyznaczać kierunek i cele w terapii:

  1. Rodzice mający już diagnozę oraz informacje na temat zaburzeń wynikających z zespołu Aspergera, chętnie współpracujący w procesie wspierania dziecka.
  2. Rodzice w trakcie diagnozy, chętni do współpracy z psychologiem.
  3. Rodzice, którzy bezwarunkowo akceptują swoje dziecko i zgłaszają się po pomoc, ponieważ nie do końca wiedzą, jak wspierać dziecko i dać mu poczucie bezpieczeństwa.
  4. Czwartą grupę stanowią rodzice, którzy często zgłaszają się do poradni z powodu zaleceń psychologów lub pedagogów przedszkolnych i szkolnych – oni, co prawda, mają już diagnozę i zauważają trudności dziecka, jednak nie do końca akceptują to rozpoznanie i potrzebę dalszych oddziaływań terapeutycznych.
  5. Ostatnia grupa rodziców – w mojej ocenie najtrudniejsza do współpracy – to ci, którzy nie przejawiają chęci do podejmowania działań w środowisku domowym i pracy z dzieckiem. Z jednej strony całkowicie akceptują diagnozę, z drugiej zaś nie chcą współpracować z psychologiem i zaangażować się w proces terapeutyczny. 

Niewątpliwie rodzice, którzy mają już informacje na temat tego, czym jest zespół Aspergera oraz jak się z nim mierzyć i jednocześnie są chętni do podejmowania współpracy, to grupa, z którą w sposób harmonijny planuje się i realizuje kolejne cele terapeutyczne – jednak często bywa tak, że są to tylko działania pozorne. Ważne jest przede wszystkim sprawdzenie, jaki rodzaj informacji mają rodzice oraz skąd go czerpali. I chociaż psychoedukacja w gabinecie brzmi jak truizm, to często przekonuję się, że zarówno rodzice, jak i dzieci bardzo jej potrzebują, a rozmowy z nimi wskazują na to, że właściwe informacje lub wskazanie na wiarygodne ich źródło sprawia, że radzą sobie znacznie lepiej w pokonywaniu kolejnych trudności. Nawet dobrze poinformowani i wyedukowani rodzice potrzebują jasnych wskazówek i opracowania kolejnych etapów terapii, oczekują określenia ich roli i informacji zwrotnych. Z mojej praktyki wynika, że dobrze sprawdza się system, w którym po 4–5 spotkaniach z dziećmi rodzice mają możliwość odbycia kolejnego tylko ze mną, na którym omawiamy pojawiające się trudności i odpowiadam na ich wątpliwości i pytania. Często sama świadomość rodziców, że uzyskają wsparcie i będę im wskazywać kierunki dalszego postępowania, daje im nadzieję i jednocześnie motywuje do podejmowania działań. 
Zupełnie innym problemem jest często brak akceptacji samej diagnozy przez rodziców i wiara w to, że dziecko z trudności wyrośnie, a przy tym często obwinianie za nie środowiska szkolnego, systemu edukacji czy rówieśników. Taka postawa i związane z nią poglądy bezpośrednio przekładają się na przekonania dziecka, które czuje się skrzywdzone oraz niedostosowane do środowiska szkolnego i jednocześnie nie widzi potrzeby zmiany. Podobne zachowania i silnie utrwalone postawy spotykam u dzieci, których rodzice nie chcą współpracować z psychologiem czy nauczycielami w szkole przy całkowitej akceptacji diagnozy, która stanowi jedynie podstawę do kształcenia w klasach integracyjnych. 
Odrębną grupę wymagającą wsparcia terapeutycznego stanowią rodzice, którzy są w trakcie diagnozowania dziecka. Często oczekują oni konkretnych wskazówek, gdzie powinni jeszcze się zgłosić, żeby otrzymać pomoc, oraz liczą na wsparcie w pokierowaniu ich do placówek, które są niezbędne w procesie stawiania diagnozy. Cechuje ich przy tym wysoki poziom lęku i niepewności, a często w ich ocenie otrzymanie diagnozy będzie już właściwą płaszczyzną, na której będzie można rozpocząć konkretne działania. 

Na co zwrócić uwagę podczas współpracy z podopiecznym?

Początek mojej drogi terapeutycznej z dzieckiem i jego rodzicami zazwyczaj jest dla mnie zarówno fascynujący, bo czeka mnie wiele wyzwań, jak i podróżą w nieznane. Zawsze jednak w kontekście zachęcenia do pracy, przede wszystkim rodziców, samo ich przyjście i spotkanie ze mną uważam za moment zwrotny i „kotwicę”, którą wykorzystuję do dalszego motywowania i wspierania. Na tym etapie dużą uwagę przywiązuję do relacji terapeutycznej z pacjentem, opartej na poczuciu bezpieczeństwa i wzajemnym zaufaniu.
Grupa, z którą zazwyczaj pracuję, to dzieci z zespołem Aspergera, które uczestniczą w interakcjach, jednak często przejawiają ekscentryczne zachowania, a w ich komunikowaniu się monologi przeważają nad dialogami. Są to również dzieci, które z jednej strony preferują samotnicze aktywności, a z drugiej często w interakcji z rówieśnikami prezentują zachowania agresywne i wybuchy złości.
Jeśli pracuję z dzieckiem w wieku przedszkolnym, to zazwyczaj skupiam się na jego gotowości do uczestnictwa w grupie, na które składa się zarówno samodzielność, jak i stopień umiejętności bycia w relacji z innymi rówieśnikami. 
Jeśli dziecko uczęszcza już do przedszkola, to oceniam, na ile proces włączania do grupy się powiódł i jakie obszary wymagają interwencji terapeutycznej.
W pracy z dziećmi uczęszczającymi już do szkoły najistotniejsze wydają się ćwiczenia obejmujące m.in. rozumienie własnych emocji oraz norm i zasad, podstawowych i bardziej złożonych umiejętności społecznych, zadania z zakresu bycia członkiem grupy i wynikających z tego zasad, przygotowanie się do zmian i trudnych sytuacji. 
Rozwijanie istotnych strategii i radzenia sobie w grupie rówieśniczej zazwyczaj rozpoczynam z dzieckiem od indywidualnej pracy, w której skupiam się na trudnościach, opierając się na jego mocnych stronach. 

Kluczowe elementy w pracy z dzieckiem z zespołem Aspergera

W pracy z dziećmi z zespołem Aspergera w obszarze kompetencji społecznych ważne są takie elementy, jak:

  • dzielenie zagadnienia na mniejsze części, udzielanie precyzyjnych instrukcji;
  • odwoływanie się do kanału wzrokowego, tutaj przydatne są grafiki czy symbole;
  • ćwiczenia, które umożliwiają dziecku zdobycie nowych umiejętności;
  • pomoc w osiągnięciu założonego celu, który jest połączony z informacją zwrotną;
  • śledzenie postępów dziecka;
  • częste powracanie do zagadnień zarówno w ramach przypomnienia lub w przypadku, kiedy dany temat sprawiał dziecku trudność;
  • dbanie o generalizację poprzez współpracę z rodzicami, których zachęcam do przenoszenia poza gabinet ćwiczonych z dzieckiem umiejętności. 

Przy wspieraniu kompetencji społecznych dziecka istotne są przede wszystkim oddziaływania ze strony rodziców, którzy potrzebują wsparcia przy ich wyznaczaniu. Można do nich zaliczyć m.in. naukę rozpoczynania, prowadzenia i kończenia zabawy, doskonalenie współdziałania i dzielenia się z innymi rówieśnikami, wyjaśnianie dziecku, jak należy się zachowywać w konkretnych sytuacjach społecznych, czy stwarzanie mu w domu warunków do zabawy z kolegami. 
W indywidualnej pracy terapeutycznej z dziećmi z zespołem Aspergera, która ma ich wspierać w obszarze interakcji społecznych, skupiam się na takich obszarach, jak:

  • umiejętność zawierania znajomości, inicjowanie kontaktu;
  • aktywne słuchanie innych;
  • zadawanie pytań;
  • asertywność;
  • rozwijanie umiejętności reagowania na krytykę;
  • rozwiązywanie problemów;
  • rozpoznawanie i wyrażanie emocji za pomocą środków werbalnych i niewerbalnych.

Metody wykorzystywane w terapii

  • Praca z symbolami, piktogramami, kolorowymi ilustracjami.
  • Historyjki obrazkowe i komiksy – często takie, które wymagają uzupełnienia. Za ich pomocą można dziecku wytłumaczyć, że ludzie w tym samym momencie mają różne myśli i uczucia. Jednocześnie ta forma prowadzenia zajęć daje możliwość przedstawienia i przeanalizowania sekwencji zdarzeń oraz ilustruje ewentualne skutki wypowiedzi lub zachowań, dlatego komiksy społeczne czy odgrywanie scenek lepiej sprawdzają się w parach, dzięki czemu zachodzące między dziećmi interakcje oraz różne postrzeganie tej samej sytuacji stają się punktem wyjścia do dalszej pracy.
  • Ćwiczenia, w których dzieci mogą samodzielnie wykonać kolaż w wybranym obszarze tematycznym.
  • Karty pracy.
  • Zadania ruchowe i zabawy sensoryczne.
  • Gry, zabawy, kalambury, odgrywanie scenek.
  • Strategie rozluźniające – to narzędzia, które pomagają obniżyć napięcie. Można do nich zaliczyć m.in. rysowanie, czytanie czy słuchanie muzyki. Dzieci z zespołem Aspergera często najskuteczniej rozluźniają się w samotności, młodsze relaksują się kołysząc, ściskając gumową piłeczkę, zaś u dzieci w wieku wczesnoszkolnym dobrze sprawdzają się ćwiczenia oddechowe czy wizualizacje. 

Propozycje ćwiczeń wspierających rozwój kompetencji społecznych 

Wśród ćwiczeń, które dobrze się sprawdzają, mogę wymienić kilka – ich lista powiększa się z dnia na dzień, a źródłem inspiracji są moi pacjenci. W obszarze pracy nad kompetencjami społecznymi tak naprawdę ogranicza mnie tylko moja wyobraźnia i kreatywność.

Dzień dobry! Jestem… 
To ćwiczenie kształtujące podstawowe umiejętności przedstawiania się i inicjowania kontaktu interpersonalnego, z każdym nowym uczestnikiem zajęć ćwiczenie ma szansę uzyskać nowe oblicze.

Kompas konwersacji 
Pomaga przejść dziecku przez poszczególne etapy konwersacji, zatrzymywać się na elementach, które sprawiają mu trudność, stworzyć indywidualną mapę, z którą może ćwiczyć z rodzicami w domu i wykorzystywać ją w sytuacjach społecznych.

Uwaga! Przeszkoda!
To ćwiczenie to dobra okazja do przećwiczenia sytuacji, w których codzienna rutyna ulega zmianie, oraz wspólne tworzenie z dzieckiem planu awaryjnego na wypadek tego typu sytuacji.

Moje słowa 
To ćwiczenie pozwalające przyjmować perspektywę drugiej osoby. Analizowanie, w jaki sposób słowa dziecka mogą odbierać rodzice lub rówieśnicy.

Nadchodzi przyjaźń
To ćwiczenie polegające na stworzeniu wspólnie z dzieckiem zestawu zachowań akceptowanych i nieakceptowanych w relacjach rówieśniczych.

Trening przykładowych dialogów 
Mogą być one wykorzystane w szkole czy w domu, skupione wokół chęci pomocy, odgrywanie scenek, w których można przećwiczyć konkretne sytuacje związane zarówno z proszeniem o wsparcie jaki i reagowaniem na potrzeby innych.

Labirynt 
To ćwiczenie rozwijające umiejętności poszukiwania rozwiązań problemów oraz proszenia o pomoc. Zadanie, w którym wspólnie z dzieckiem lub z rodzicami opracowujemy listę problemów, mogących wymagać wsparcia innych, oraz tych, z którymi dziecko może poradzić sobie samodzielnie – dzięki temu określamy wagę problemu oraz kto może dziecku pomóc, a także w jaki sposób może ono poprosić o wsparcie.

Czego potrzebuję?
To określenie oczekiwań dzieci wobec innych, a także wspieranie ich świadomości z zakresu potrzeb własnych. 
W mojej pracy terapeutycznej łączę również dzieci w pary i zazwyczaj jest to kolejny etap, kiedy nawiązuje się relacja z pacjentem. Jak już dobrze poznam dziecko i jego rodziców, wówczas przeplatam rozmowy indywidualne spotkaniami w parach. 

Jak wzmacniać prawidłowe zachowania? 

Ważnym elementem pracy zarówno w gabinecie, jak i w domu jest wzmacnianie zachowań, które powinny pojawić się w środowisku przedszkolnym czy szkolnym oraz w domu, wskazywanie rodzicom, jak szkodliwe jest komentowanie zachowań niepożądanych – i skupianie się na niepowodzeniach dziecka. Z tego względu, iż osoby z zespołem Aspergera skupiają się raczej na czynie niż na konsekwencjach, błędnie interpretują zamiary innych ludzi, co powoduje nadmierną podejrzliwość lub nieadekwatną odpowiedź z powodu ograniczonego repertuaru reakcji, a to stanowi istotną przeszkodę w relacjach z innymi. Często w pracy z dziećmi i ich rodzicami tworzymy listę właściwych i niewłaściwych reakcji w sytuacjach społecznych oraz związanych z nimi konsekwencji.
Wspólnie opracowujemy listę metod zarówno tych, które konstruktywnie uwalniają od emocji lub powoli je redukują, jak i tych niewłaściwych, nieprzynoszących pozytywnych skutków lub wręcz przeciwnie – nasilających negatywne emocje. 

  1. Strategie fizyczne – działania umożliwiające redukowanie emocji na poziomie fizycznym. W przypadku mniejszych dzieci dobrze sprawdza się bieganie, huśtanie się czy skakanie na trampolinie, a starsze dzieci mogą jeździć na rowerze, grać w tenisa, piłkę nożną lub koszykówkę. 
  2. Strategie rozluźniające – dzieci z zespołem Aspergera często najskuteczniej rozluźniają się w samotności, dlatego warto wspólnie z nimi i ich rodzicami opracować listę takich miejsc, do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy