Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

16 sierpnia 2022

NR 26 (Sierpień 2022)

Planowanie i wdrażanie procesu generalizacji podczas zajęć TUS

0 190

Generalizacja jest jednym z warunków skuteczności zajęć TUS oraz uznania, że zakończyły się one sukcesem. Celem wdrażania generalizacji jest dojście do etapu, kiedy kształtowane lub zmodyfikowane zachowania są prezentowane przez ucznia w różnych środowiskach oraz w obecności różnych osób, a nie tylko terapeuty. Jak to zrobić w praktyce?

Kluczowe elementy generalizacji

By generalizacja miała miejsce, muszą być spełnione dwa warunki: transfer umiejętności, czyli powtarzanie przez ucznia trenowanych zachowań w rzeczywistych warunkach, w naturalnym środowisku dziecka oraz podczas zajęć terenowych TUS, oraz podtrzymanie umiejętności w czasie. Niezwykle ważne w sukcesie tego procesu jest wsparcie udzielone uczniowi ze strony rodziców oraz innych nauczycieli. Osoby dorosłe mogą wpływać na zachowanie dziecka w naturalnym środowisku poprzez zauważanie zachowań prospołecznych prezentowanych przez dziecko, stosowanie wzmocnień pozytywnych, np. przybicie piątki, pochwała lub przyznanie punktu oraz zachęcenie dziecka do ich używania. Istotne jest, aby zebrane materiały z zajęć (kroki umiejętności) były przechowywane w segregatorach, żeby rodzice i opiekunowie wiedzieli, jakie są aktualnie ćwiczone umiejętności oraz jakie kroki podpowiadać dziecku. Dodatkowo segregator pozwala uczniowi skorzystać z podpowiedzi wizualnej, kiedy jest taka potrzeba, natomiast opiekunom i nauczycielom daje wgląd w aktualnie trenowane umiejętności.

Procedury wzmacniające transfer umiejętności PRZED – PODCZAS – PO zajęciach TUS

Badacze zajmujący się tematem generalizacji (Kame, Simons, 1990) wyróżnili trzy obszary do wzmacniania transferu umiejętności społecznych:

1. PRZED rozpoczęciem treningu, tzw. usidlanie (entrapment)

POLECAMY

  • Autorzy zalecają, by do zajęć TUS włączyć rówieśników, np. z tej samej grupy przedszkolnej lub klasy. Warto organizować zajęcia TUS dla całej klasy, a nie tylko dla podopiecznych posiadających orzeczenia o niepełnosprawności, ponieważ dziecko może być nagradzane za użycie umiejętności przez rówieśników, w naturalnych warunkach.
  • Przed rozpoczęciem zajęć TUS należy wysłać list do rodziców/opiekunów dziecka informujący o rozpoczęciu nauczania umiejętności społecznych lub zorganizować spotkanie organizacyjne, na którym trenerzy omówią procedury stosowane podczas zajęć (modelowanie, odgrywanie ról, informacja zwrotna, generalizacja). Podkreślenie roli rodzica/opiekuna we wspieraniu ucznia w nauczaniu umiejętności jest kluczowe szczególnie u dzieci młodszych.
     
Przykładowy list do rodziców:

Drogi Rodzicu/Opiekunie,
w tym roku Twoje dziecko rozpoczyna zajęcia treningu umiejętności społecznych (TUS). Podczas zajęć dziecko uczy się razem z kolegami z grupy umiejętności społecznych po to, by różne trudne sytuacje mające miejsce w przedszkolu/szkole były rozwiązywane w pozytywny sposób. Zapraszanie kolegi do zabawy, dzielenie się zabawkami, radzenie sobie z odmową, proszenie o pomoc, radzenie sobie z przegraną to tylko niektóre z umiejętności, których dziecko będzie się uczyło. Podczas zajęć TUS dziecko najpierw patrzy, jak nauczyciel modeluje umiejętność, czyli prawidłowo jej używa, następnie samo próbuje ją wykonać, czyli odgrywa scenkę, po której dostaje informację zwrotną od nauczyciela i kolegów, jak mu poszło. Na koniec zajęć dziecko jest proszone, by ćwiczyło te umiejętności na co dzień, w różnych sytuacjach i w różnych miejscach. W tym celu otrzymuje do odrobienia pracę domową. By nauczane umiejętności były używane w życiu codziennym przez dziecko, potrzebne jest Twoje wsparcie i zaangażowanie. To ważne, byś zauważał chwile, gdy dziecko właściwie stosuje umiejętność, i nagradzał jego wysiłki, m.in.: przybiciem piątki, przytuleniem, przyjaznym komentarzem, np. „świetnie to zrobiłeś, dobra robota”, lub przyznaniem dziecku karty „Mam cię”. Wierzę w naszą dobrą współpracę w kształtowaniu umiejętności społecznych Twojego dziecka.
W razie pytań lub wątpliwości zapraszam do kontaktu.
Z poważaniem, 
………………………………………......................
Tel. ………………………………………
e-mail ………………………………...


2. PODCZAS treningu TUS

  • Zapewnienie ogólnych zasad – uczeń musi dobrze rozumieć zasady stosowania konkretnej umiejętności. Nawet kiedy uczeń przećwiczy umiejętność kilkukrotnie, a trener zadbał o jak największe podobieństwo do realnych sytuacji z życia ucznia, to mimo wszystko istnieją różnice między scenkami a prawdziwym środowiskiem ucznia. Jeśli dziecko dobrze rozumie, jakie są oczekiwane normy społeczne, zasady danej umiejętności, czyli dlaczego właśnie takie kroki, w takiej kolejności, i w jakim celu się je stosuje, to istnieje większe prawdopodobieństwo na zastosowanie umiejętności w życiu codziennym. W tym obszarze konieczne jest prowadzenie tzw. pogadanki (psychoedukacji) podczas zajęć TUS.
  • Przeuczenie – ćwicz i powtarzaj. Badania pokazują, że reakcja jest dostępna, jeśli się ją wcześniej stosuje. Wielokrotne powtarzanie umiejętności sprawia, że reakcja w danej sytuacji jest automatyczna, np. podczas nauki technik sportowych, np. aikido, powtarzamy je wielokrotnie, tak by nasza reakcja była dokładna i automatyczna. Autorzy podkreślają, że ważne jest ćwiczenie „skutecznych prób”, więcej razy niż to konieczne, na zasadzie „ćwicz to, co doskonałe” nawet po osiągnięciu sukcesu. Tak jak sportowcy powtarzają wielokrotnie te same ćwiczenia, np. rozgrzewkę czy elementy sekwencji, to doskonalenie sprawia, że podstawowe umiejętności są prawie automatyczne i dają możliwość skoncentrowania się na strategii. Na naukę jednej umiejętności społecznej należy poświęcić od 2 do 4 spotkań, tak by każde dziecko mogło kilka razy odegrać rolę, ćwicząc wybrane zadanie. Kolejna sprawność powinna być wprowadzana dopiero wtedy, gdy uczeń potrafi przypomnieć sobie kroki wprowadzonej pierwszej umiejętności, odegrało ją i zastosowało w środowisku pozazajęciowym, czego świadectwem jest prawidłowo odrobiona praca domowa.
  • Zmienność bodźca – czyli trenuj w różnych warunkach, w obecności różnych osób i w różnych miejscach. Kazdin (1975) podkreśla, że aby „zaprogramować podtrzymanie reakcji i transferu należy rozwijać docelowe zachowania w różnego rodzaju sytuacjach i w obecności różnych osób”. Jeśli na zajęciach odgrywasz scenkę dla danej umiejętności 3-krotnie, to każda rola powinna być zagrana z innym pomocnikiem (kolegą z grupy) oraz dla innej potrzeby, dla tej samej umiejętności. Przykładowo, jeśli ćwiczę umiejętność proszenia o pomoc, to w jednej scence zwracam się o pomoc w podaniu książki z wysokiej półki, a w drugiej w zawiązaniu buta, w kolejnych np. w zbudowaniu budowli, rozwiązaniu zadania matematycznego lub pieczeniu ciasta.
  • Identyczne elementy – to tzw. życiowa wiarygodność, czyli zastosowanie umiejętności w realnej lokalizacji, ludziach, wydarzeniach, sytuacjach, gdzie uczeń uczy się reagować w skuteczny i prospołeczny sposób. Osgood (1953) zauważa, że „czym większe prawdopodobieństwo między wykonywanymi ćwiczeniami a bodźcami, tym większy zasięg występowania pozytywnego transferu”. Jeśli uczniowie zgłaszają problemy z dręczeniem podczas przerwy, to odgrywanie scenek powinno się odbyć właśnie na korytarzu szkolnym. Jeżeli zauważamy problem z „czekaniem na swoją kolej” na stołówce szkolonej podczas wydawania posiłków, to zajęcia TUS powinny się odbyć właśnie tam. „Identyczne elementy” oprócz lokalizacji dobrze by zawierały też osoby, z którymi uczeń trenujący przebywa w szkole lub przedszkolu. Dlatego dobrze jest łączyć w grupy wszystkich uczniów z klasy lub grupy albo takich, których jakość prospołecznych zachowań jest niska, tak by uczyć ich zachowań o „wysokiej jakości” społecznej. Utworzenie takich grup stwarza okazję do nauki zachowań alternatywnych, do ich wzajemnej agresji lub niechęci.
  • Generalizacja pośrednia – to podejście mające na celu wzmocnienie transferu umiejętności poprzez wypracowanie u dziecka wybranych kompetencji w zakresie samoregulacji, czyli samorejestrowania, samowzmacniania, samokarania, samoinstruowania (Neilans, Israel, 1981). Wszystkie cztery obszary są ważne dla dzieci szkolnych i młodzieży. Samokaranie polega na decydowaniu, ile punktów uczeń powinien sobie odebrać (koszt reakcji), jeśli pracuje na gospodarce żetonowej, w sytuacji niewłaściwego zachowania. Samoinstruowanie to docelowo wypowiadanie przez ucznia w myślach wskazówek do prawidłowego wykonania umiejętności. Natomiast samowzmocnianie i samorejestrowanie są bardzo ważne także u przedszkolaków. Rodzice i nauczyciele często nie zauważają sukcesów dziecka w stosowaniu umiejętności społecznych, natomiast są raczej skłonni zwracać uwagę na zachowania niepoprawne, zakłócające. Dlatego należy zachęcać dzieci do stosowania pochwał w sytuacji, gdy dobrze odrobią pracę domową lub zastosują umiejętność społeczną poprzez powiedzenie do siebie „potrafię to zrobić”, „dobrze mi poszło”. Samorejestrowanie polega na wypełnieniu odpowiedniego formularza, w którym uczeń zapisuje, kiedy i w jakiej sytuacji zastosował umiejętność. Młodsze dzieci mogą nakleić naklejkę lub pokolorować uśmiechniętą buźkę za każdym razem, kiedy zastosują daną umiejętność, np. poradzą sobie z przegraną.
     


3. PO treningu
Wykonywanie prac domowych jest bardzo ważne dla transferu umiejętności – na koniec zajęć, podczas których uczniowie prawidłowo przećwiczyli wybraną umiejętność, mają za zadanie powtórzyć ją w prawdziwych warunkach, np. w domu, sąsiedztwie, na podwórku. Na początku potrzebna jest pomoc nauczyciela lub rodzica w jej wykonaniu. Nauczyciel powinien docenić nawet mały wysiłek podjęty w celu realizacji zadania domowego. Zaleca się stosowanie dwóch poziomów prac domowych.
 


Praca domowa – I poziom

Na I poziomie uczeń razem z nauczycielem szukają sytuacji, gdzie może on potrenować poza zajęciami wybraną umiejętność. Razem decydują, z kim oraz gdzie uczeń ją przećwiczy. Gdy dziecko to zrobi, samo ocenia, jak mu poszło. Koloruje jedną z trzech buziek. Nauczyciel powinien pytać dziecko o powody wybranej buzi do pokolorowania. Ważny jest fakt wykonania kroków, a nie sam rezultat. Jeśli uczeń ćwiczy np. umiejętność wymiany, to jeśli zgodnie z krokami zapytał kolegę, czy się wymieni na jakąś rzecz, mimo że usłyszał odpowiedź NIE, to i tak powinien pokolorować uśmiechniętą buzię, ponieważ postąpił zgodnie z krokami. Zadania domowe z I poziomu należy stosować do momentu, aż nauczyciel jest przekonany, że dziecko zrozumiało zasady stosowania ćwiczonej umiejętności.

Praca domowa – II poziom

Uczeń, który prawidłowo wykonuje prace domowe z I poziomu, jest gotowy do samoobserwacji i może zacząć otrzymywać prace domowe z II poziomu. Dziecko w ciągu dnia koloruje wybrany znaczek (buzię, miecz, słońce, kciuk) po każdorazowym wykonaniu umiejętności. Gdy pokoloruje wszystkie znaczki z karty, może je wymienić na inną nagrodę, np. wyjście do parku trampolin.

KARTA DLA RODZICA

Otoczenie dziecka, czyli rodzice, nauczyciele, rówieśnicy, może również wzmacniać właściwe zachowania społeczne. To ważne, by rodzice zwracali uwagę na postępy społeczne czynione przez ich dzieci. Pomocne mogą być karty dla rodziców przekazywane po zajęciach TUS, na których uczeń przetrenował już daną umiejętność. Za każdym razem, kiedy wprowadza się nową sprawność, należy wysłać do rodziców kartę z informacją, jakie zachowanie jest aktualnie ćwiczone. Karta informuje o celu i znaczeniu ćwiczonej umiejętności oraz zachęca do wspierania dziecka przez rodziców w wykonywaniu pracy domowej.

Przykładowa karta dla rodzica
Data: 20.04.2022 r.
Ćwiczona umiejętność: Zaproszenie do zabawy. 
Cel umiejętności, zastosowanie, znaczenie – umiejętność zaproszenia do zabawy jest ważna, ponieważ pozwala dziecku bawić się z kolegami w przyjazny sposób, bez narzucania się rówieśnikom. 
Kroki umiejętności: 1. Podejdź. 2. Popatrz. 3. Powiedz: Pobawimy się razem? 4. Posłuchaj odpowiedzi (TAK). 5. Dołącz do zabawy.
1. Czy dziecko wykonało umiejętność w Twojej obecności?
☐ TAK    ☐ NIE
2. Jeżeli odpowiedziałeś TAK, to jak dziecko zademonstrowało tę umiejętność?
☐ BARDZO DOBRZE     ☐ ŚREDNIO     ☐ SŁABO
3. Napisz, co dobrego zauważyłeś w wykonanej umiejętności, a co dziecko mogło zrobić inaczej?

Pomóż ćwiczyć dziecku umiejętność:
– podpowiedz dziecku, kiedy może jej użyć, by była pomocna;
– pozwól, by, użycie umiejętności było udane, np. jeśli zaprasza cię do zabawy zgodnie z krokami – to pobaw się z dzieckiem.
Pozdrawiam/Z poważaniem, 
……………………………………………

Procedury ułatwiające podtrzymanie umiejętności

Istotne jest, aby umiejętność oprócz tego, że jest prezentowana w środowisku naturalnym ucznia, również była podtrzymana w czasie. Pomocne mogą być następujące działania:

  • Jeśli jest potrzeba, spotkaj się z uczniem indywidualnie, by przepracować wybrane tematy lub zorganizuj dodatkowe grupowe sesje wspomagające.
  • Poinformuj innych nauczycieli, jakie umiejętności są aktualnie ćwiczone, które zachowania należy wzmacniać.
  • Rozwieś plakaty przypominające ćwiczone umiejętności, np. kroki „czekania na swoją kolej”, rozwieś w stołówce.
  • Stosuj nagrody grupowe – wybierz jedną umiejętność, np. „przyłączanie się do zabawy”. Za każdym razem, kiedy dziecko wykona zadanie, koloruje się jeden element. Kiedy wszystkie elementy będą pokolorowane, grupa dostaje ekstranagrodę, 
  • np. wspólne wyjście do kina, dodatkowy czas na placu zabaw. Praca na wspólną nagrodę pomaga wytworzyć w grupie ducha współpracy i powoduje, że dzieci przypominają sobie wzajemnie o użyciu umiejętności.
  • Ogranicz wzmocnienia – nagradzaj nieregularnie za prezentowane umiejętności, które już weszły do repertuaru zachowań dziecka. Nieregularne wzmocnienia silnie motywują do powtórzenia zachowania oraz są charakterystyczne dla naturalnego środowiska.
  • Opóźniaj wzmocnienia – nagradzaj, kiedy jakieś zachowanie będzie zaprezentowane kilka razy, a nie za każdym razem lub jeśli jakieś zachowanie będzie bardziej rozbudowane, np. najpierw nagradzasz, jak tylko uczeń podejdzie do rozmówcy na „przyjazną odległość”, a następnie nagradzaj, gdy uczeń się zbliży i dodatkowo popatrzy na rozmówcę.
  • Wycofuj podpowiedzi – jeśli uczeń już dobrze radzi sobie ze stosowaniem umiejętności, usuń z sali rozwieszone kroki umiejętności i wycofuj podpowiedzi werbalne.

Co zrobić w sytuacji, gdy rodzic nie współpracuje?

Zdarza się, że mimo podpisanego kontraktu, w którym rodzic zobowiązuje się do wspierania dziecka w nabywaniu umiejętności społecznych, nie wywiązuje się on z ustaleń.
Poniżej podaję wskazówki, jak można postąpić w takiej sytuacji:

  1. Zorganizuj zebranie lub wyślij list, podpisz kontrakt o współpracy.
  2. Porozmawiaj z rodzicem, jeśli nie wywiązuje się z kontraktu, np. nie wspiera dziecka w trenowaniu umie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    MAGDALENA GODLEWSKA

    Psycholog, trener TUS, terapeuta, mediator. Od 9 lat intensywnie zajmuje się Treningiem Umiejętności Społecznych. Współautorka filmów modelowych TUS, współorganizatorka turnusów Treningu Umiejętności Społecznych. Prowadzi szkolenia TUS dla nauczycieli na terenie całej Polski. Ukończyła Szkołę Trenerów Biznesu i Rozwoju Osobistego. Prowadzi kompleksowe diagnozy psychologiczne, terapie indywidualne oraz konsultacje wychowawcze. Prowadzi terapie dzieci z wyzwaniami rozwojowymi oraz wspiera rodziny w trudnej sytuacji. Prowadzi liczne szkolenia i warsztaty umiejętności społecznych i wychowawczych oraz publikuje artykuły o tematyce psychologicznej. Pracuje w przedszkolu integracyjnym Bałabajka w Warszawie.

    Katarzyna Mierzejewska

    Pedagog specjalny, trener TUS, trener dziecięcy kompetencji społecznych, terapeuta integracji sensorycznej, dogoterapeuta. Ukończyła Szkołę Trenerów Biznesu i Rozwoju Osobistego. Doświadczenie w pracy pedagogicznej zdobywała współtworząc Fundację Pomocy Osobom Niepełnosprawnym Przyjaciel. Od 18 lat prowadzi zajęcia pedagogiczne oraz zajęcia dogoterapii m.in. dla dzieci z autyzmem, Zespołem Aspergera, Zespołem Downa, Zespołem Williamsa. Od 6 lat intensywnie zajmuje się Treningiem Umiejętności Społecznych. Współautorka filmów modelowych TUS, współorganizatorka turnusów Treningu Umiejętności Społecznych. Prowadzi szkolenia TUS dla nauczycieli na terenie całej Polski. Pracuje w przedszkolu integracyjnym Bałabajka w Warszawie. Kontakt: tus.edu.pl.