Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

19 lutego 2021

NR 17 (Luty 2021)

Planowanie, realizacja i ocena efektywności procesu terapeutycznego uczniów z niepełnosprawnością intelektualną

0 194

Finalizacja danego okresu edukacyjnego czy terapeutycznego niesie za sobą konieczność dokonania dokładnej analizy tego, co wydarzyło się podczas jego trwania. To również moment organizowania spotkań zespołów specjalistów pracujących z danym uczniem oraz aktualizowanie wielospecjalistycznej oceny funkcjonowania ucznia i ewentualne aneksowanie planów terapeutycznych. Czy należy przez to rozumieć poddanie ewaluacji jedynie tych działań podejmowanych przez nauczyciela terapeutę?

Oddziaływania osobowe są jedynie częścią całości złożonego procesu, odbywającego się podczas zajęć w placówce. Składają się na niego również warunki, w których zachodzą procesy terapeutyczne (czyli środowisko szkolne/klasowe/gabinetowe), uwarunkowania związane ze środowiskiem domowym ucznia oraz jego indywidualny profil funkcjonowania – aktualne potrzeby, możliwości, stan zdrowia, ewentualne trudności. Jest to proces wielowymiarowy i tylko takie spojrzenie na tę kwestię, gwarantuje nam sukces w obrębie planowania i dobierania odpowiednich metod oraz określania celów do dalszej pracy.

POLECAMY

W jaki sposób wyznaczać i konstruować cele?

Na początku należy zastanowić się, co rozumiemy przez „cel”. Czemu i przede wszystkim komu ma on służyć? Jak doprowadzić do jego realizacji? Jak zaaranżować sytuacje do jego wykorzystania, by te dostarczyły nam jak najwięcej niezbędnych informacji, a jednocześnie zachowały możliwie najbardziej naturalny charakter? 
Należy zadać sobie pytanie, czego naprawdę potrzebuje nasz uczeń i jak my, jako nauczyciele, możemy pomóc mu w osiągnięciu danego celu. Postrzeganie osób z niepełnosprawnością głównie przez pryzmat prezentowanych przez nie deficytów w określonych obszarach powoduje, że często skupiamy się na celach typowo szkolnych, zapominając, że grono osób z niepełnosprawnością przejawia dokładnie takie same potrzeby w zakresie biologicznym, emocjonalnym, społecznym i kulturalnym jak pozostała – pełnosprawna część społeczeństwa. Stereotypowy pogląd, jakoby w działaniach wspierających osoby z niepełnosprawnością wystarczyło zaspokoić jedynie ich potrzeby bytowe, stanowi jedną z najtrudniejszych do przełamania barier w procesie radzenia sobie z problemem dyskryminujących postaw wobec osób z niepełnosprawnością. Nie należy wartościować tego, czy cele stricte edukacyjne są w danym momencie istotniejsze niż cele społeczne, ponieważ wszystkie obszary funkcjonowania człowieka przenikają się i mają na siebie wzajemny wpływ. Przy odpowiednim przeanalizowaniu sytuacji i dostępnych środków może okazać się, że podobne umiejętności z powodzeniem przetrenujemy zarówno w sytuacji stolikowej, jak i podczas zabawy na dywanie w towarzystwie kolegów i koleżanek. 
Jeśli przyjrzymy się typowemu podziałowi obszarów umiejętności, ujrzymy cztery podstawowe sfery: 

  • komunikację, 
  • samodzielność, 
  • uspołecznianie, 
  • oraz funkcjonowanie.

W każdej z tych sfer znajdziemy poszczególne umiejętności, których opanowanie może umożliwić osobie z niepełnosprawnością osiągnięcie kolejnych celów. 
Jak więc wyznaczyć odpowiednie cele? Skąd wiedzieć, czego tak naprawdę potrzebuje nasz uczeń i na czym powinniśmy się skupić w określonym momencie terapii? Punktem wyjściowym powinna być rzetelnie przeprowadzona i przeanalizowana diagnoza naszego ucznia – obserwacja jego zachowań, reakcji w różnych sytuacjach i w różnym środowisku. Określenie tego, co znajduje się już w repertuarze jego możliwości, umiejętności oraz wynikających z tychże umiejętności kolejnych kroków do osiągnięcia. Oprócz notatek z obserwacji dziecka podczas np. zabawy swobodnej, niezwykle przydanym dokumentem okazuje się wspomniana wcześniej wielospecjalistyczna ocena funkcjonowania ucznia (WOPFU). Rzetelnie opracowany dokument będzie stanowić bazę wskazówek do dalszej pracy. Jest też punktem wyjściowym do opracowania Indywidualnego Programu Edukacyjno-Terapeutycznego. 
W wielospecjalistycznej ocenie funkcjonowania ucznia, umieszczamy następujące obszary: 

  • motoryka duża,
  • motoryka mała, 
  • komunikacja, 
  • rozwój poznawczy, 
  • sfera emocjonalno-społeczna, 
  • samoobsługa, 
  • sfera sensoryczna, 
  • sfera motywacyjna, 
  • stan zdrowia. 

W każdej z tych sfer określamy elementy zestawione w tabeli 1.

Tab. 1. Elementy uwzględniane w wielospecjalistycznej ocenie funkcjonowania ucznia
Sfera Co sprawdzamy?
Motoryka duża Lokomocja, somatognozja (orientacja w schemacie ciała), pozycja, zmiana pozycji, koordynacja, napięcie posturalne (mięśniowe)
Motoryka mała Funkcjonowanie kończyny od stawu barkowego do palców, umiejętności manipulacyjne, chwyt, grafomotoryka
Komunikacja  Artykulacja, pismo, mowa bierna, funkcje słuchowe, komunikacja alternatywna i wspomagająca, kompetencje komunikacyjne
Rozwój poznawczy  Uwaga, pamięć (długotrwała, krótkotrwała, kinestetyczna), myślenie, umiejętności szkolne
Sfera emocjonalno-społeczna Relacje społeczne (dziecko–dziecko, dziecko–dorosły, dziecko–grupa), zasady (ich rozumienie i respektowanie), normy społeczne, współzawodnictwo, świadomość uczuć, jak radzi sobie z emocjami własnymi i cudzymi
Samoobsługa  Radzenie sobie podczas spożywania posiłku, picia, korzystania z toalety; ubieranie i rozbieranie się samodzielnie; sprzątanie – czy i jak to robi (np. miejsce pracy, miejsce spożywania posiłku); proste prace porządkowe: zmywanie naczyń, zakupy
Sfera sensoryczna (zmysły) Funkcjonowanie wzrokowe, ostrość widzenia, skupianie wzroku, czy jest fiksacja, śledzenie w linii poziomie/pionowej/po okręgu, umiejętność wyszukiwania przedmiotu, dostrzeganie różnic i podobieństw, praca na obrazkach, ikonach, funkcjonowanie słuchowe (czy reaguje na dźwięki, lokalizuje, identyfikuje je) i dotykowe (prioprocepcja, czucie głębokie)
Sfera motywacyjna  Motywacja zewnętrzna i wewnętrzna; co motywuje ucznia do pracy, co sprawia mu przyjemność; jaka aktywność, pochwała czy rzecz mogą okazać się na tyle atrakcyjne, że będą mogły zostać wykorzystane jako motywacja zewnętrzna
Stan zdrowia  Informacje przekazane przez rodziców/lekarzy, innych specjalistów pracujących z dzieckiem, nasze obserwacje (częsty katar, męczliwość)


W tabeli 2 przedstawiono przykład zapisu, który może znaleźć się w WOPFU.

Tab. 2. Przykładowy zapis w wielospecjalistycznej ocenie funkcjonowania ucznia
Sfera Mocne strony Trudności Potrzeby wynikające z obserwacji ucznia
Motoryka duża Wchodząc po schodach, coraz częściej stawia kroki naprzemiennie Podczas biegu potyka się. Wchodząc po schodach korzysta ze wsparcia osoby dorosłej lub trzyma się poręczy Wprowadzenie ćwiczeń ruchowych, poprawiających koordynację całego ciała 


To, o czym nie możemy zapomnieć, to fakt, że niezwykle cennym źródłem wiedzy o naszym uczniu są jego rodzice. Musimy pamiętać o tym, że środowisko domowe może stanowić dla niego sferę, w której 
np. będzie prezentował zachowania, których nie ujawni na terenie placówki. Warto dostrzegać w rodzicach sprzymierzeńców nie tylko w określaniu samych celów, ale w tworzeniu całego procesu terapeutycznego. Rodzice, z którymi miałam okazję dotychczas współpracować, byli raczej zgodni i w odpowiedzi na jedno z bardziej kluczowych pytań („Co jest dla Pani/Pana najważniejsze w kontekście życia Państwa dziecka?”) wspominali głównie o szczęściu ich dzieci oraz ich samodzielności. W mojej opinii właśnie samodzielność jest tym obszarem, któremu należy poświęcić możliwie najwięcej uwagi w procesie terapeutycznym, zwłaszcza w odniesieniu do pracy z dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. Na pełen obszar samodzielności ucznia składają się przede wszystkim umiejętności, takie jak np. sygnalizowanie i załatwianie potrzeb fizjologicznych, samodzielne ściąganie i zakładanie ubrań, dbałość o higienę osobistą (mycie całego ciała), operowanie sztućcami. Są to te umiejętności, w uczenie których można, a nawet należy włączyć rodziców. Jeśli za jeden z celów obieramy zdobycie przez ucznia umiejętności samodzielnego zakładania butów/kurtki, nie bójmy się zaproponować rodzicom, by ci przychodzili po dziecko odrobinę wcześniej (lub inaczej planowali wspólne wyjścia), by dać mu dokładnie tyle czasu, ile potrzebuje w danym momencie na samodzielne poradzenie sobie z tym wyzwaniem. 
Poniżej przedstawiam kilka gotowych rozwiązań, które można przekazać rodzicom podczas zapoznawania ich z celami z obszaru zwiększania samodzielności dziecka: 

  • zagwarantowanie odpowiedniej ilości czasu na samodzielne rozbieranie i ubieranie się (np. podczas zdejmowania piżamy, zakładania ubrań, zmiany obuwia);
  • umieszczenie w domu i szkole odpowiednio dostosowanych instrukcji wykonywania poszczególnych czynności (np. obrazkowa instrukcja mycia rąk po skorzystaniu z toalety umieszczona przy umywalce; instrukcja obmywania talerza po jedzeniu, schemat robienia kanapki);
  • modelowanie odpowiednich zachowań. Nie zapominajmy, że nasi uczniowie są bacznymi obserwatorami i często chłoną schematy postępowania z zapamiętywania tego, co ujrzeli podczas pracy z innymi osobami;
  • zamiast gotowych kanapek, zaproponuj rodzicom, by uczniowie przynosili w śniadaniówkach półprodukty, z których samodzielnie skomponują drugie śniadanie;
  • zaplanowanie krótkich wycieczek po najbliższej okolicy. Obsługa biletomatów, nauka zachowania w środkach komunikacji miejskiej, w sklepie, na poczcie, rozpoznawanie potencjalnych zagrożeń, nauka przechodzenia przez jezdnię, zachowanie bezpieczeństwa podczas zabawy na placu zabaw;
  • propozycja włączenia dziecka w proste czynności domowe (wieszanie prania, segregowanie prania na białe, czarne i kolorowe, sprzątanie po posiłku, zamiatanie, wkładanie naczyń do zmywarki, pomoc przy robieniu i rozpakowywaniu zakupów). 
     

Pamiętajmy o tym, że żaden człowiek nie rodzi się z umiejętnością wykonywania czegokolwiek bez popełniania błędów. Spróbujmy przekonać rodziców i również samych siebie, że perspektywa rozbitego talerza lub rozlanego mleka jest niewielką ceną za większą samodzielność dziecka, które pewnego dnia stanie się dorosłym. 

 

Tab. 3. Proces operacjonalizacji celów
Cele ogólne Cele zoperacjonalizowane 
Kształtowanie umiejętności dokonywania wyboru Uczeń:
  • w czasie przerwy wskazuje zabawkę, którą chce się bawić. W sposób adekwatny (odmowa, protest) reaguje na podanie mu innej
  • dokonuje wyboru spośród kilku proponowanych mu aktywności ruchowych. Stosuje się do własnego wyboru
Wydłużenie czasu skupienia uwagi na zadaniach  Uczeń:
  • skupia się na wykonywanym ćwiczeniu od początku do końca
  • skupia się na zadaniu przez co najmniej 30 s
Kształtowanie umiejętności zabawy  Uczeń:
  • używa zabawek w sposób adekwatny
  • buduje proste konstrukcje z wykorzystaniem klocków 
  • zna i bawi się w proste zabawy udawane (zabawa w sklep, zabawa w lekarza)


Po opracowaniu celów, które będziemy chcieli wspólnie realizować w kolejnym półroczu, warto zastanowić się nad tym, jak sposób ich konstruowania wpływa na możliwość ich późniejszej weryfikacji. Podczas spisywania wszelkich założeń programowych, warto pamiętać, by przedstawić je w sposób zoperacjonalizowany, czyli taki, który pozwoli bez większych wątpliwości stwierdzić, czy został on zrealizowany, czy wymaga dalszej pracy. Operacjonalizacja celów to proces, w którym cele ogólne zostają przekształcone w szczegółowe i mierzalne. 
Zamiast „zwiększania samodzielności ucznia” w programie warto zawrzeć np. cele: 

  • uczeń samodzielnie zdejmuje kurtkę i czapkę,
  • uczeń używa noża i widelca podczas jedzenia obiadu.

Widząc tak skonstruowane cele, możemy szybko i łatwo zweryfikować, czy to, co chcieliśmy wypracować, rzeczywiście znalazło się w wachlarzu umiejętności naszych uczniów (tab.3). 

Program pracy

W trakcie zdobywania doświadczenia, wypracowałam sobie pewne rozwiązanie, które dobrze sprawdza się w moim procesie planowania pracy. Oprócz wymaganego Indywidualnego Programu Terapeutyczno-Edukacyjnego, tworzę pomniejsze programy do tych celów, których realizacja przebiega w bardziej dyrektywny sposób. 

Określam wówczas:

  • nazwę programu; 
  • de...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy