Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

22 lutego 2021

NR 17 (Luty 2021)

Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach – perspektywa specjalisty AAC

100

„Kiedy (…) ktoś naprawdę cię słyszy i wcale przy tym nie osądza, nie próbuje brać za ciebie odpowiedzialności ani cię kształtować, jest to cholernie dobre uczucie. (…) Kiedy ktoś mnie wysłucha, mogę zobaczyć swój świat w zupełnie nowym świetle i pójść dalej. To zdumiewające, jak na pozór nierozwiązywalne problemy nagle dają się rozwiązać, gdy ktoś cię słucha. I jak chaos, zdawałoby się, nieuleczalny – osiąga względną klarowność, kiedy zostaniemy wysłuchani”
Carl Rogers

Osoby z wieloraką niepełnosprawnością doświadczają trudności w zakresie porozumiewania się z otoczeniem. Ich możliwości komunikacji werbalnej są znacznie ograniczone. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych w tej grupie osób wymaga wdrożenia oddziaływań w zakresie komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC).
Rodzina użytkownika AAC stanowi centrum interwencji. Oddziaływania z zakresu komunikacji wspomagającej przynoszą skutek wówczas, gdy zostaną osadzone w naturalnym środowisku dziecka. Zaangażowanie rodziny w proces budowania sposobów porozumiewania się z dzieckiem niemówiącym jest kluczowe. Wprowadzenie w życie rodzin oddziaływań wspomagających porozumiewanie się stanowi złożony proces. Obejmuje systematyczne i podzielone na etapy włączanie rodzin w nabywanie kompetencji komunikacyjnych dziecka (Grycman, Jerzyk 2020, s. 12).
Rodziny z dziećmi z niepełnosprawnościami spotykają na swojej drodze wielu specjalistów. Na przestrzeni czasu otrzymują wiele niepomyślnych informacji na temat rokowań w rozwoju ich dziecka oraz różnorodnych zaleceń. Tak często słyszą, że ich dziecko jest niepełnowartościowe, że sami zaczynają czuć się niepełnowartościowi (Kwiatkowska 1997, s. 143). Nierzadko pozostają bez wsparcia innych członków rodziny, przyjaciół, instytucji. 
Rodzice zajmujący się dzieckiem z niepełnosprawnością (…) muszą czuć, że mają się do kogo zwrócić i że ta osoba nie będzie ingerować w ich życie, narzucając własne wartości czy wyobrażenia o normalności (Fröhlich, s. 52).
Specjaliści AAC posiadają kompetencje niezbędne w procesie budowania indywidualnego systemu komunikacyjnego. Doświadczają jednak wielu trudności w kontakcie z rodzinami. Poszukują sposobów na efektywne wspieranie rodziny w procesie stawania się partnerami komunikacyjnymi.

POLECAMY

Przykłady trudności zgłaszanych przez specjalistów podczas warsztatów i superwizji:

  1. Trudno jest mi zaangażować rodziców. Mam wrażenie, że zarzucam rodziców zadaniami. Chciałabym bardziej otworzyć się na czerpanie od nich. Skupić bardziej na nich niż na realizacji własnych celów.
  2. Mam problem z rodzicami, którzy szybko się poddają i nie widzą sensu kontynuacji terapii. Chciałabym znaleźć drogę do osób, które się poddają.
  3. Nie wiem, jak reagować, gdy rodzice w domu wprowadzają inne oddziaływania niż te zalecane przeze mnie.
  4. Chciałabym wiedzieć, jak rozmawiać z rodzicem, żeby go nie przytłoczyć?

Tych kilka wybranych przykładów ukazuje potrzeby specjalistów AAC w zakresie podnoszenia swoich kompetencji współpracy z rodzinami. Nabycie umiejętności nawiązywania relacji, wspólnego wyznaczania celów, a także prowadzenia rozmowy jest niezbędne, by skutecznie wspierać rodziny z dziećmi niemówiącymi.
Doświadczenia autorki wynikające zarówno ze współpracy z wieloma rodzinami, jak i nauczanie i wspieranie innych specjalistów pokazują użyteczność Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach (PSR) w budowaniu kompetencji specjalisty AAC. 

Założenia PSR użyteczne w pracy z rodzicami osób z niepełnosprawnościami:

  • Ludzie są pełni zasobów. 
  • Rodzina jest ekspertem od własnego życia, ona decyduje i wybiera.
  • Celem terapii jest pożądana przez rodzinę przyszłość.
  • Małe zmiany prowadzą do większych zmian.

Podstawowe założenia w pracy z rodzinami

Rodzice chcą:

  • Być dumni ze swoich dzieci.
  • Mieć pozytywny wpływ na swoje dzieci.
  • Słyszeć pozytywne informacje o swoich dzieciach.
  • Obserwować rozwój swoich dzieci.
  • Dać swoim dzieciom szansę na rozwój przez dobrą edukację i wszelkie oddziaływania terapeutyczne.
  • Mieć dobre relacje ze swoimi dziećmi.
  • Być pełni nadziei odnośnie do swoich dzieci.
  • Wykorzystać każdą szansę na rozwój swoich dzieci.

Postawa jest podstawą

Specjaliści AAC poszukują sposobów efektywnego nawiązywania współpracy z rodzinami. Postawa wobec rodzin, ich marzeń, aspiracji oraz potrzeb wydaje się być fundamentalnym elementem kompetencji profesjonalisty. 
Uznając kluczowe założenia PSR, specjalista AAC uczy się patrzeć na osobę ze złożonymi trudnościami w porozumiewaniu się oraz jej rodzinę z perspektywy ich zasobów. 
Uwaga terapeuty skierowana na umiejętności i osiągnięcia dziecka warunkuje sposób jego spostrzegania przez rodzinę. Dostarczanie nowych budujących informacji stanowi dla rodzin fundament motywacji do działania. Poznanie potrzeb oraz celów rodziny, a także szacunek wobec nich umożliwia pomoc w osiągnięciu pożądanej przez nią zmiany. Na skuteczność podjętej współpracy wpływa wspólne skupienie się na poszukiwaniu rozwiązań zamiast rozmowy o problemie. Umiejętność oddzielenia potrzeb od strategii ich realizacji oraz uwzględnienie perspektywy dobrych intencji pozwala specjaliście AAC na zaakceptowanie innych od zalecanych przez niego działań podejmowanych przez rodziny. 
Rezygnacja z postawy „wszechwiedzy” umożliwia budowanie relacji. Empatyczne towarzyszenie oparte na autentycznej obecności, wolnej od stawiania diagnozy, oceny i udzielania rad stanowi fundament porozumienia między specjalistą AAC a rodziną. Profesjonalista, który potrafi „usłyszeć” w słowach wypowiadanych przez rodziców ich emocje i potrzeby, daje rodzinom poczucie bycia zrozumianym, a tym samym buduje atmosferę pełną zaufania i bezpieczeństwa.
We wspomaganiu rozwoju dziecka nie ma miejsca na udzielanie rad dotyczących systemu wartości czy stylu życia rodziny. Atmosfera zrozumienia i poszanowania systemu rodzinnego sprzyja nabywaniu kompetencji komunikacyjnych przez użytkownika AAC. 
 

Ryc. 1. Składowe kompetencji
Źródło: Opracowanie własne.


Uznanie zasobów rodziny pozwala dostrzec, iż:

  • Rodziny są w stanie formułować własne cele i budować rozwiązania.
  • Pomysły, które rodzice wygenerowali sami, najczęściej dłużej podtrzymują w codziennym życiu.
  • Rodzice są partnerami dla specjalistów, ale potrzebują też ich wsparcia.
  • Rodzic wie o swoim dziecku najwięcej, jest ekspertem. 
  • Rodzice są ostatnimi, którzy zrezygnują z pomagania dziecku.
  • Rodziny wiedzą o swojej sytuacji więcej niż ktokolwiek inny.
  • Rodzice chcą być zaangażowani w pomoc swojemu dziecku i czuć się autorami sukcesu5.

Postawa specjalisty AAC stanowi bazę do wykorzystywania przez niego różnorodnych technik Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach. Umiejętność korzystania z nich pozwala kompleksowo wspierać rodziny z dziećmi z niepełnosprawnościami w procesie osiągania komunikacyjnej niezależności.
 

Ryc. 2. Wybrane perspektywy PSR użyteczne w procesie współpracy z rodzinami
Źródło: Opracowanie własne.

Umiejętności – techniki – komplementowanie

Efektywność uczenia rodziców skutecznych sposobów porozumiewania się z dzieckiem ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi wzrasta, gdy uwzględnimy w tym procesie analizę materiału wideo nagranego w domu (Grycman, Jerzyk 2020, s. 12). 
Rodzic przygląda się swoim komunikacyjnym wymianom z dzieckiem. Następnie omawia je ze specjalistą. Podczas kolejnych sytuacji komunikacyjnych wprowadza zaplanowane zmiany. Nagrania
wideo stanowią ważny element dokumentowania procesu nabywania kompetencji komunikacyjnych użytkownika AAC (Grycman, Jerzyk 2020, s. 12). 
Technika komplementowania wywodząca się z PSR jest użyteczna podczas omawiania filmu i formułowania informacji zwrotnej. Specjalista AAC, analizując film, poszukuje obrazu pożądanej zmiany. 
Ukazywanie i omawianie z rodzicami fragmentów udanej wymiany komunikacyjnej wzmacnia ich w procesie stawania się partnerem komunikacyjnym. Wpływa na poziom motywacji własnej rodzica. Komplementowanie oparte na faktach (materiał wideo) nie budzi jego sprzeciwu. Nagranie stanowi nijako dowód posiadania przez niego komplementowanej umiejętności. 
Podczas omawiania filmu możliwe jest również wykorzystanie autokomplementowania. Specjalista zmniejsza liczbę sytuacji, w których kompensuje6 na rzecz aktywizacji7 rodzica. Zadaje pytanie, np. „Które z Pani/Pana zachowań widocznych na filmie, sprzyjają porozumiewaniu?”. Rodzic, udzielając odpowiedzi, sam dostarcza sobie komplementów. Taka forma pracy umożliwia aktywne uczestnictwo oraz zwiększa zaangażowanie rodzica podczas omówienia materiału. Pozwala również rodzicowi na doświadczenie bycia ekspertem, a tym samym zwiększa motywację do podejmowania działań zmierzających ku realizacji pożądanych celów.

Umiejętności – techniki – skalowanie

Użycie techniki skalowania ułatwia prowadzenie rozmowy o pożądanej przyszłości i oczekiwanych przez rodziny efektach podjętej terapii. Skala stanowi bardzo przejrzyste narzędzie, przeprowadzające krok po kroku specjalistę AAC w kierunku ustalenia wyczekiwanej przez rodzinę zmiany. Wykorzystanie techniki skalowania pozwala poznać perspektywę rodziców zarówno w zakresie oczekiwań, jak i ich spojrzenia na aktualny stopień realizacji celów.
Zadawanie wielu pytań o obraz zmiany umożliwia precyzyjny opis preferowanej przyszłości. Skala jest użyteczna w wyznaczaniu małych kroków zmierzających w kierunku osiągnięcia celu.

Przykład – rodzina E.

  • Temat skali: Skuteczność komunikacji z synkiem
     
  • Zadane pytanie: W skali od 0 do 10, gdzie 1 oznacza najgorzej jak kiedykolwiek było, a dziesięć to wszystko, co chcieliby Państwo uzyskać w komunikacji z synem, w którym miejscu znajdują się Państwo dziś?
     
  • Odpowiedź mamy: 4
     
  • Odpowiedź taty: 5

Udzielona odpowiedź ukazuje perspektywę rodziców. Mimo iż zgłosili się z prośbą o pomoc sformułowaną słowami: My już nie dajemy rady, obecną sytuację określili na 50% tego, co chcieliby uzyskać. 
Udzielona odpowiedź pozwoliła specjaliście AAC na zadanie kolejnych pytań podkreślających znaczny stopień radzenia sobie z obecną sytuacją i jednoczesne komplementowanie rodziców. 
Pytanie: Co robią dziś i dzięki czemu możliwe było osiągnięcie na tej skali 4/5 spowodowało długą opowieść rodziców o podejmowanych działaniach. W efekcie pojawiło się u nich zadowolenie, a prowadzący rozmowę specjalista AAC zyskał dużo informacji o skutecznych strategiach działania użytecznych dla tej rodziny. 
Pytanie o to, po czym będą mogli poznać, że przesunęli się o jeden punkt na tej skali, pozwoliło rodzicom skupić się na małej zmianie. 
Zadane pytanie: Po czym będą mogli Państwo poznać, że przesuwacie się na tej skali o jeden punkt?
Tata chłopca bardzo szybko i emocjonalnie odpowiedział: Nie będzie krzyczeć (od autorki: nie będzie sytuacji nieporozumień komunikacyjnych, w których chłopiec bardzo głośno wokalizował). Po chwili rozmowy rodzice ustalili ze śmiechem, że to już będzie „10” – wszystko, co chcieliby uzyskać w komunikacji z synem. Ten fragment rozmowy, która miała szansę odbyć się dzięki wykorzystaniu skali, uświadomił rodzicom ich zasoby i wieloetapowość dążenia do preferowanej przyszłości. Następnie rodzice udzielili kolejnych odpowiedzi na to samo pytanie: Po czym będą mogli Państwo poznać, że przesuwacie się na tej skali o jeden punkt?
Odpowiedź mamy: Będę pokazywać synowi te obrazki
Odpowiedź taty: Podczas rozmowy z synem będę odczytywać jego spojrzenie jako główny komunikat
Dalsza część konwersacji była niezwykle interesująca z perspektywy AAC. Rodzice wyrazili swoje zaskoczenie tym, że obrazem zmiany jest ich działanie. Z perspektywy specjalisty AAC to kluczowe, gdyż na każdym etapie oddziaływań wspomagających komunikację potrzeba świadomego swojej roli komunikacyjnego partnera. Przygotowany partner warunkuje rozwijanie kompetencji komunikacyjnych dziecka (Grycman, Jerzyk 2020, s. 12).
W sposób niezamierzony przez osobę prowadzącą rozmowę rodzice uzyskali świadomość, że ich działanie jest kluczowe dla rozwoju porozumiewania się ich syna.
Na pierwszym spotkaniu z rodziną wykorzystano również nagranie wideo z sytuacji komunikacyjnej w domu. Połączenie technik PSR z pracą opartą na materiale wideo umożliwiło rozmowę o d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Monika Jerzyk

    Absolwentka Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (kierunek pedagogika specjalna) i Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi. Jest trenerką metody Video Treningu Komunikacji, terapeutką AAC. Wykładowczyni studiów podyplomowych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na kierunku neurologopedia. Opracowała i wprowadza Wczesne Strategie Komunikacyjne w model komunikacji z osobami z głęboką wieloraką niepełnosprawnością. Ideę tę prezentowała wielokrotnie na konferencjach oraz seminariach w Polsce, a także w Belgii, Rumunii i na Ukrainie. Prowadzi cykl szkoleń: „Wprowadzanie komunikacji alternatywnej i wspomagającej u osób z wieloraką niepełnosprawnością” oraz superwizje dla terapeutów. Jest autorką artykułów poruszających tematykę potrzeb komunikacyjnych dzieci z globalnymi trudnościami rozwojowymi. Pasjonatka Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach. Autorka warsztatu „Narzędzia i kompetencje użyteczne w procesie współpracy z rodzicami”, opartego na założeniu, że ludzie najchętniej wdrażają w życie rozwiązania, których są autorami. Terapeutka Stymulacji Bazalnej. Pracuje w Stowarzyszeniu na Tak i prowadzi w Poznaniu Centrum Rozwoju Porozumiewania GADATEK. Obejmuje opieką merytoryczną kilka ośrodków i szkół na terenie całego kraju. Członkini Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach. Jest administratorem strony na Facebooku Gadatek Centrum Rozwoju Porozumiewania (https://www.facebook.com/GadatekCentrumRozwojuPorozumiewania/).