Praktyczne zastosowanie eyetrackingu w życiu osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się  w ujęciu Modelu Aktywnego i koncepcji F-words

1. Wprowadzenie

Osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się (ZPKom) często dysponują ograniczonym repertuarem zachowań, które dla otoczenia mogą być trudne do jednoznacznej interpretacji. Zadaniem specjalisty AAC jest stworzenie takich warunków – narzędzi, strategii oraz kompetencji partnerów – aby komunikacja była funkcjonalna, spontaniczna i możliwa do generalizacji w codziennych środowiskach: w domu, szkole, podczas terapii oraz w kontaktach ze służbą zdrowia (Grycman i in., 2020).

Eyetracking (sterowanie wzrokiem) jest metodą dostępu szczególnie istotną w sytuacji znacznych ograniczeń motorycznych, gdy wybór bezpośredni (dotyk, wskazanie ręką) jest zawodny lub prowadzi do frustracji, a wybór pośredni (np. skanowanie z aktywacją przełącznikiem) nie zapewnia wystarczającego tempa komunikacji. Jednocześnie skuteczność eyetrackingu nie wynika wyłącznie z „posiadania sprzętu”, lecz z połączenia: właściwej pozycji ciała, ustawień urządzenia, projektu tablic komunikacyjnych, higieny pracy wzrokowej oraz przede wszystkim jakości działań partnera komunikacyjnego (Bucyk, 2024).

Niniejszy artykuł prezentuje opis wdrożenia eyetrackingu w życiu codziennym Oliwii w ujęciu skoncentrowanym na osobie, osadzonym w dwóch ramach konceptualnych: koncepcji F-words in Childhood Disability, odwołującej się do ICF (CanChild, b.d.), oraz Modelu Aktywnego budowania indywidualnego systemu komunikacyjnego – ISK (Grycman i in., 2020). Artykuł zawiera również wypowiedzi matki Oliwii, Pani Katarzyny Janerki – kluczowego partnera komunikacyjnego – prezentowane w wyodrębnionych ramkach cytatów.

2. Ramy teoretyczne

2.1. Koncepcja F-words in Childhood Disability

Koncepcja F-words została opracowana przez dr. Petera Rosenbauma i dr. Jana Willema Gortera z ośrodka CanChild (Centre for Childhood Disability Research) na Uniwersytecie McMaster w Kanadzie. Opiera się na Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) i przenosi punkt ciężkości z „leczenia deficytów” na wspieranie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością w jego naturalnym środowisku, skupiając się na tym, co dziecko potrafi i co jest dla niego ważne (CanChild, b.d.; „Terapia Specjalna Dzieci i Dorosłych”, 2025). Model wyróżnia sześć obszarów:
    1.    Functioning (Funkcjonowanie) – skupienie na tym, co dziecko robi, a nie na tym, jak to robi – aktywność jest wartością, nawet jeśli jest realizowana w sposób nietypowy lub przy użyciu technologii wspomagających.
    2.    Family (Rodzina) – uznanie rodziny za najważniejsze środowisko dziecka; rodzice jako kluczowi partnerzy w procesie wspierania rozwoju.
    3.    Fitness (Sprawność/Kondycja) – dbanie o zdrowie fizyczne, aktywność ruchową i rekreację w celu zapobiegania wtórnym problemom zdrowotnym.
    4.    Fun (Zabawa/Radość) – zabawa jako podstawowa forma aktywności dziecka; działania terapeutyczne powinny być interesujące i sprawiać radość.
    5.    Friends (Przyjaciele) – rola rel...