Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

19 sierpnia 2021

NR 20 (Sierpień 2021)

Przygotowani partnerzy komunikacyjni oraz zorganizowana przestrzeń –
kluczowe elementy indywidualnych systemów komunikacyjnych użytkowników AAC

19

Artykuł ma na celu przybliżenie indywidualnego systemu komunikacyjnego 15-letniego Norberta – niewidomego użytkownika alternatywnych i wspomagających metod komunikacji (AAC), jednocześnie podkreślając rolę zintegrowanych działań partnerów komunikacyjnych, jako warunku rozwijania systemu komunikacyjnego ucznia. Oparto się na tezie, że każda pojedyncza interakcja buduje nić systemu komunikacyjnego Norberta (Grycman, 2014, s. 17).

Możliwości percepcyjne użytkownika komunikacji alternatywnej i wspomagającej mają decydujące znaczenie przy tworzeniu indywidualnego systemu komunikacyjnego (ISK). Określają one sposób odbioru otoczenia, czyli modalności – zmysłu, z którego korzysta użytkownik AAC do odbierania i nadawania komunikatu (Jerzyk, 2013).

POLECAMY

Charakterystyka użytkownika AAC

Norbert ma 15 lat, całościowe zaburzenia rozwojowe, niepełnosprawność narządu wzroku (niewidzenie, brak poczucia światła), epilepsję oraz niepełnosprawność intelektualną w stopniu znacznym. Wykazuje wiele zachować autostymulacyjnych. Komunikuje się opierając się na ograniczonej liczbie gestów, symboli przestrzenno-dotykowych, mimice i pojedynczych wokalizacjach. Średni wynik w skali „Sprawdź, jak się porozumiewam” wynosi 1,5.1

Tworzenie indywidualnego systemu komunikacyjnego to proces wymagający czasu i przestrzeni, w który zaangażowanych jest wiele osób, a efektywność nabywania kompetencji komunikacyjnych użytkownika AAC w znacznej mierze zależy od oddziaływań i kompetencji partnerów komunikacyjnych (Grycman, Jerzyk, Bucyk, 2020, s. 61).

Kompetentnymi, przygotowanymi do rozmów z Norbertem (na bazie jego strategii budujących indywidualny system) partnerami komunikacyjnymi są: nauczyciel-wychowawca, terapeuta zajęciowy (wsparcie wychowawcy), terapeutka domowa, rodzice, babcie oraz ja – logopeda szkolny.

Pierwsze, wczesne strategie komunikacyjne

Nauka i budowanie sztucznego tworu porozumiewania się, jakim jest komunikacja alternatywna i wspomagająca, w pierwszych etapach, polega na aranżowaniu wielu pozytywnych interakcji, dzięki którym użytkownik AAC i jego partner komunikacyjny będą budować komunikacyjną więź (Grycman, 2014, s. 17).2

Pierwsze interakcje budowane są na bazie motywujących i ważnych dla użytkownika aktywności. 

To podczas wczesnej strategii start-stop Norbert uczył się, że jego zachowanie – machanie rękoma, pobudzenie i wokalizacja (wysyłany przez niego komunikat), będą interpretowane przez partnera jako chęć kontynuowania aktywności masowania. Wielość i mnogość doświadczeń w strategii start-stop, poczucie sukcesu komunikacyjnego oraz działanie w modelu aktywnym sprawiły, że ta wczesna strategia ewaluowała i dziś jest czytelną dla Norberta i dobrze znaną partnerom komunikacyjnym efektywną strategią z wykorzystaniem gestu Makaton jeszcze/koniec.

Możliwość wpływania na przebieg aktywności, decydowanie o jej zakończeniu lub kontynuowaniu, dostarczają użytkownikowi AAC poczucia sprawstwa i autonomii.

Osoby z globalnymi trudnościami rozwojowymi wymagają wsparcia zarówno w zakresie bycia nadawcą, jak i odbiorcą komunikatu. Wiele ograniczeń i trudności wynikających z niepełnosprawności intelektualnej, w tym zaburzenia rozumienia mowy, determinują potrzebę stosowania tzw. przekazu wspomaganego (Jerzyk, 2018). Stosowanie sygnałów uprzedzających ułatwia osobie z głęboką wieloraką niepełnosprawnością zrozumienie komunikatu werbalnego, a ich stałość wpływa na obniżenie poczucia lęku, związanego z trudnością przewidywania, co się będzie działo, gdzie idę, co będę robić.

Dobór poszczególnych symboli jest decyzją indywidualną, podejmowaną na podstawie analizy potrzeb użytkownika. Najbardziej dostępnymi percepcyjnie i poznawczo sygnałami uprzedzającymi Norberta są symbole przestrzenno-dotykowe. 

Dobór poszczególnych symboli jest decyzją indywidualną, podejmowaną na podstawie analizy potrzeb użytkownika. Najbardziej dostępnymi percepcyjnie i poznawczo sygnałami uprzedzającymi Norberta są symbole przestrzenno-dotykowe. Uczeń od 8 lat ma stale rozbudowywany system symboli uprzedzających. Pierwsze symbole służyły do uprzedzania Norberta o zajęciach w szkole (np. zajęcia wstępne, logopedia, fizjoterapia).

Poszerzany wciąż repertuar symboli przestrzenno-dotykowych uprzedzających o ulubionych i atrakcyjnych dla Norberta aktywnościach z biegiem czasu i po licznych doświadczeniach stał się słownikiem czynnym ucznia (tzw. systemem symboli słownika czynnego).3

Tab. 1. Obszary aktywności i działania partnera w strategii korzystania z tablicy zapisywania zdań
 

Obszary aktywności partnera

Działania partnera

Partner przygotowuje pomoce i organizuje przestrzeń na stole  
  • Układa na stole stolnicę – obszar do pracy, tablicę zapisywania zdań tzw. zeszyt i symbole przestrzenno-dotykowe
Partner wspomaga przekaz/udziela podpowiedzi manualnej    
  • Zachęca lub/i prowadzi dłoń chłopaka do klocka lego – charakterystycznego elementu tablicy zapisywania zdań.
  • Zachęca lub/i kieruje dłoń chłopaka do symbolu przestrzenno-dotykowego
Udziela podpowiedzi manualnej    
  • Kieruje dłoń

Źródło: opracowanie własne.

Tablica zapisywania zdań 

Dysfunkcja narządu wzroku Norberta determinuje potrzebę konstruowania pomocy niskiej technologii opartej na dominującym zmyśle do odbioru otoczenia. Norbert korzysta z indywidualnych tablic komunikacyjnych (tablicy zapisywania zdań „Zeszyt”, tablicy wyboru, tablicy układania planu), które posiadają charakterystyczne elementy i faktury (okrągła podkładka w tablicy wyboru, klocek lego w tablicy zapisywania zdań oraz trójkąt z filcu w prawym dolnym rogu tablicy układania planu). Moje doświadczenia pracy z różnymi użytkownikami AAC, w tym z osobami z dysfunkcjami wzroku pokazują, że uporządkowane środowisko oraz kontrolowana i stała przestrzeń sprzyjają nauczaniu sytuacji komunikacyjnych dla obojga partnerów. 

Poniżej przywołam strategie komunikacyjne Norberta opierające się na pomocach niskiej technologii, ze szczególnym uwzględnieniem działań po stronie partnera komunikacyjnego.

Strategia korzystania z tablicy zapisywania zdań (aktualnej aktywności)

Zachowanie docelowe: Norbert dotyka symbolu przestrzenno-dotykowego.
Pomoce: tablica zapisywania zdań „zeszyt”, symbole przestrzenno-dotykowe.
Przebieg:

  • Terapeuta uprzedza Norberta, co będą robić (zob. strategia stosowania sygnałów uprzedzających), mówiąc: Norbert to jest twój zeszyt, dotknij + zachęca ucznia do dotknięcia tablicy (w prawym dolnym rogu, tam gdzie na tablicy jest klocek lego).
  • Norbert dotyka tablicy zapisywania zdań „zeszytu”.
  • Terapeuta zapowiada czynność, np. będziemy czytać książkę + zachęca do dotknięcia symbolu przestrzenno-dotykowego „czytać”.
  • Norbert dotyka symbolu przestrzenno-dotykowego, a jeśli go nie dotyka, terapeuta stosuje podpowiedź manualną, kierując dłoń Norberta w stronę symbolu.

* Jeśli terapeuta zapowiada dwuelementowe zdanie, np. będziemy czytać – książkę A-psik, to układa symbole przedstawiające te czynności w kolejności od lewej do prawej.

„Wybieram, więc jestem” – tablica wyboru

Możliwość dokonywania wyborów świadczy o ludzkiej autonomii, generuje poczucie sprawstwa – „wybieram, więc jestem”. U użytkowników zależnych od partnera możliwość wyrażania swojej woli powoduje, że osoby te coraz częściej i dojrzalej chcą wpływać na swoją sytuację, jednocześnie doskonaląc swoje umiejętności porozumiewania się (Grycman, Smyczek, 2004).

W procesie nauki dokonywania wyborów użytkownik korzysta ze znanych już sobie symboli.

Systematyczne stosowanie przestrzenno-dotykowych sygnałów uprzedzających, które w konsekwencji ich używania budują system symboli słownika czynnego Norberta, stanowi bazę, na której oparta jest strategia wyboru.

Strategia korzystania z tablicy wyboru

Zachowanie docelowe: Norbert, dotykając symbolu przestrzenno-dotykowego, wybiera aktywność, którą chce wykonywać.
Pomoce: tablica wyboru, symbole przestrzenno-dotykowe na indywidualnej terapii logopedycznej, np.: książka, muzyka, masaż, wiatrak. 

Postępowanie dorosłego:

  • Terapeuta uprzedza Norberta, co będą robić (zob. strategia stosowania sygnałów uprzedzających), mówiąc: Norbert, to jest twoja tablica wyboru, dotknij + zachęca ucznia do dotknięcia okrągłej podkładki.
  • Norbert dotyka okrągłej podkładki na tablicy wyboru.
  • Terapeuta zapowiada wybór (z dwóch), np. Norbert, możemy czytać książkę + nakierowuje dłoń ucznia na symbol czytać książkę albo możemy słuchać muzyki + nakierowuje dłoń ucznia na symbol muzyka.
  • Norbert dotyka symboli przestrzenno-dotykowych.
  • Terapeuta ponawia przedstawienie wyboru: Norbert, możemy czytać książkę + nakierowuje dłoń ucznia na symbol czytać książkę, albo możemy słuchać muzyki + nakierowuje dłoń ucznia na symbol muzyka.
  • Norbert dotyka symboli przestrzenno-dotykowych.
  • Terapeuta kieruje dłoń Norberta na okrągłą podkładkę i mówi Norbert, teraz ty wybierasz, weź, co chcesz

Zachowanie docelowe 1.

  • Jeśli Norbert nie dotyka wybranego symbolu, terapeuta ponawia przedstawienie wyboru.

Zachowanie docelowe 2.

  • Terapeuta nazywa wybór Norberta, mówiąc: Norbert, ty wybrałeś czytać książki + dłonią ucznia odrywa symbol czytać książki i przyczepia go do tablicy zapisywania zdań tzw. zeszytu.
  • Norbert zapisuje czynność do tablicy zapisywania zdań.
  • Terapeuta czyta razem z uczniem (dotykając jego dłonią symbolu), co będą robić, np. Norbert, to jest twój zeszyt, będziemy czytać.

* Jeśli Norbert nic nie wybiera, terapeuta mówi: Norbert, nic nie mówisz, ja zaproponuję coś innego i zmienia symbole na tablicy wyboru.

 

Tablica planu dnia

Plany dnia stanowią dla osób z niepełnosprawnością intelektualną wsparcie w zapamiętywaniu najważniejszych aktywności i wydarzeń w ciągu dnia lub/i tygodnia. Dobór symboli wykorzystywanych w strategiach planowania odbywa się na podstawie indywidualnych potrzeb komunikacyjnych użytkownika AAC (Grycman, Kaczmarek, 2014).

Przewidywalne i bezpieczne środowisko komunikacyjne użytkowników z głęboką wieloraką niepełnosprawnością intelektualną, w tym z dysfunkcjami percepcyjnymi, stanowi bazę do budowania systemu komunikacji w procesie.

Tab. 2. Obszary aktywności i działania partnera w strategii korzystania z tablicy wyboru

Obszary aktywności partnera

Działania partnera
Partner przygotowuje pomoce i organizuje przestrzeń na stole 
  • Układa na stole stolnicę – obszar do pracy, tablicę wyboru i symbole przestrzenno-dotykowe
Partner wspomaga przekaz
  • Zachęca lub/i prowadzi dłoń chłopaka do okrągłej podkładki charakterystycznego elementu tablicy wyboru.
  • Zachęca lub/i kieruje dłoń chłopaka do symboli przestrzenno-dotykowych (wybór z dwóch), a następnie do okrągłej podkładki.
  • Kieruje dłoń chłopaka
Udziela podpowiedzi manualnej  
  • Kieruje dłoń chłopaka do symboli przestrzenno-dotykowych.
  • Wspiera podczas odczepiania symbolu wybranej aktywności i pomaga w przyczepieniu go („zapisaniu”) do tablicy zapisywania zdań
Odczytuje komunikat użytkownika  
  • Komentuje wybór, mówiąc np. Norbert, Ty wybrałeś książki

Źródło: opracowanie własne. 

Norbert każdego poranka w szkole wraz z nauczycielem-wychowawcą lub terapeutą zajęciowym układa plan aktywności i zajęć w ciągu dnia według poniższego, zawsze takiego samego postępowania:

Strategia układania planu dnia

Zachowanie docelowe: Norbert, dotykając symbolu przestrzenno-dotykowego i przyczepiając go do tablicy, uczestniczy w układaniu pla...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy