Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

12 czerwca 2019

NR 7 (Czerwiec 2019)

System flagowy a profilaktyka przemocy seksualnej

0 102

Jak reagować dobrze na niepożądane zachowania seksualne osób z niepełnosprawnością intelektualną i wdrożyć odpowiednią profilaktykę przeciw przemocy seksualnej i nadużyciom? Z pomocą może przyjść tutaj stworzony w Belgii, tzw. System flagowy.

Zjawisko przemocy seksualnej stanowi w Polsce przedmiot zainteresowania praktyków, teoretyków i opinii publicznej. Często brak w tej debacie jednak rozważań nad przemocą seksualną wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną (Karwacka, 2013). Co istotne, badania nad samą skalą problemu są alarmujące, bowiem według National Center for Injury Prevention and Control (USA) od 25% do 67% dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną doświadczyło przemocy seksualnej (Staręga, 2003). Przy czym, co ważne, jak wskazują zachodni badacze – prawdopodobnie jedynie 3% przypadków przemocy seksualnej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną jest ujawnianych (Valenti-Hein, Schwartz, 2002), co stanowi dodatkową trudność w identyfikowaniu zjawiska i możliwości reagowania na nie w sposób odpowiedni i odpowiedzialny. 

Pierwszą z nich jest (1) minimalizowanie znaczenia przemocy ze względu na miejsce jej występowania (dom, ośrodek opiekuńczy) i osoby, których dotyczy. Do przemocy dochodzi często w warunkach domowych, bezpiecznych, a same osoby z niepełnosprawnością intelektualną traktuje się jako te, dla których doświadczenie przemocy seksualnej może mieć mniejsze (lub znikome) znaczenie ze względu na określone deficyty poznawcze (Hollomozt, 2011). W przypadku ujawnienia sytuacji przemocowej osoby jej doświadczające często opisują brak rzeczywistej pomocy. Przedstawiają sytuacje braku relatywnych działań ze strony służb opiekuńczych. Oznacza to, że ryzyko doświadczania przemocy seksualnej może być wzmacniane i pogłębiane przez różnorakie bariery społeczne, będące poza zasięgiem zmiany samych osób z niepełnosprawnością intelektualną. 

Kolejną perspektywą (2) jest brak wiarygodności osób z niepełnosprawnością intelektualną, którą ocenia się niżej aniżeli pełnosprawnych dzieci, zwłaszcza w zestawieniu ze sprzeczną perspektywą pełnosprawnego autonomicznego i znaczącego dorosłego. Używa się tutaj argumentów dotyczących konfabulowania osób z niepełnosprawnością, tendencji do fałszowania rzeczywistości czy też niskiego ilorazu inteligencji (Karwacka, 2003). Jak wskazują badania A. Pillay (2012), osoby z niepełnosprawnością intelektualną dotknięte przemocą seksualną doświadczają wielokrotnych obciążeń systemu prawnego na wszystkich etapach – od zbierania dowodów po przebieg procesu sądowego. Badacze zajmujący się zjawiskiem przemocy seksualnej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną podkreślają fakt, iż instytucje wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w większej mierze skupiają się na niepełnosprawności ofiary i jej poznawczych ograniczeniach niż na podejmowaniu działań mających na celu zapewnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości i skutecznego dochodzenia własnych praw czy też roszczeń. 

Istotnym znaczeniem prezentowanego problemu jest również (3) kwestia sytuacji, w której to osoby z niepełnosprawnością intelektualną doświadczają przemocy seksualnej od osób, z którymi pozostają w relacji całkowitej zależności. W przypadku dzieci z niepełnosprawnością intelektualną to opiekunowie często są wymieniani jako najbardziej prawdopodobni sprawcy molestowania seksualnego i są prawdopodobnie znani dziecku przed wystąpieniem nadużycia (Mahoney, Poling, 2011). Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka wykorzystywania seksualnego i przemocy seksualnej z powodu ograniczonej zdolności do rozróżniania nadużyć wynikających z opieki, która często wykonywana jest w zwiększonym zakresie i wynika z potrzeby indywidualnej osobistej (często bardzo intymnej) opieki (pomoc przy myciu, toalecie czy procedurach opatrunkowych). Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy lub też zaburzeniami kompetencji komunikacyjnych mogą nie posiadać kompetencji językowych koniecznych do ujawnienia aktu przemocy seksualnej, jego przebiegu, a także identyfikacji zaangażowanych części ciała. Zależność wobec sprawcy przemocy może być również powodowana schematem ryzyka „bycia ofiarą”. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną często dłużej uczą się poprawnych relacji społecznych i zawierania znajomości/przyjaźni. Ograniczone perspektywy relacji społecznych mogą znacząco wpływać na ich samoocenę. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną niejednokrotnie są więc postrzegane jako „ofiary” własnych ograniczeń i diagnozy. Może to generować zjawisko victimizers look for victims (sprawcy szukają ofiar) (Melberg Schwier i Hingsburger, 2000). Tym samym, osoby z niepełnosprawnością intelektualną (zwłaszcza dzieci) z niskim poczuciem własnej wartości i obniżoną samooceną znajdują się w grupie wysokiego ryzyka wykorzystania seksualnego. 

Edukacja seksualna

Zapewniając edukację seksualną, zajęcia powinny obejmować określenie tego, co jest zdrowe i seksualne, w porównaniu z tym, co może stanowić kwestie obraźliwe lub manipulacyjne. Jedynie przez uznanie roli przyjemności w seksualności osoby z niepełnosprawnością intelektualną uzyskają kompetencje do odróżniania nadużycia od opieki. Ważne staje się poznanie warunków „dobrej seksualności” i samego aktu seksualnego (wzajemność, przyjemność i zgodność). Zapamiętanie tych trzech warunków jako bazowych zasad powoduje, że niespełnienie którejkolwiek z nich świadczyć będzie o nadużyciu (Hingsburger 1995). Co ważne, konieczne zdaje się podejmowanie działań profilaktycznych od najwcześniejszych lat, zgodnych z funkcjonowaniem dziecka z niepełnosprawnością intelektualną.

System flagowy/Sensoa flag system

System flagowy to narzędzie do oceny i właściwego reagowania na zachowania seksualne dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością opracowane przez Karen de Wilde i Stowarzyszenie SENSOA. System flagowy powstał, aby wspierać i chronić rozwój seksualny dzieci i młodzieży, uczyć i wyjaśniać dzieciom kryteria, uczyć reakcji otoczenia adekwatnych do zdarzenia, wspierać poradnictwo rodziców, stymulować pracę i dyskusje w zespole terapeutycznym/pedagogicznym w zakresie zachowań seksualnych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Każde zachowanie sygnalizuje nam o potrzebach danej osoby, braku określonych kompetencji, a więc wskazuje drogę i kierunek dalszej pracy terapeutycznej.

System flagowy opiera się na przyznawaniu określonego koloru flagi dla konkretnego zachowania, które klasyfikujemy jako zachowanie seksualne. Każde z analizowanych zachowań poddajemy ocenie w sześciu kategoriach, które łatwo uporządkować w formie pytań:

  1. Czy jest obopólna zgoda na to zachowanie? (OBOPÓLNA ZGODA),
  2. Czy występuje dobrowolność uczestników? (DOBROWOLNE ZAANGAŻOWANIE),
  3. Czy zachowana jest równość uczestników? (pozycja społeczna, dojrzałość itp.) (RÓWNOŚĆ),
  4. Czy zachowanie jest odpowiednie do wieku rozwojowego osoby? (ODPOWIEDNI WIEK LUB NORMA ROZWOJOWA),
  5. Czy zachowanie jest odpowiednie do kontekstu (miejsca, czasu, nie przeszkadza innym osobom, uwzględnia normy oraz wartości kulturowe itp.)? (ODPOWIEDNI KONTEKST/SYTUACJA),
  6. Czy zachowanie daje poczucie szacunku do siebie i dba o szacunek do drugiej osoby? (SZACUNEK DO SIEBIE/INNYCH).

Kryteria te są obiektywne i istotne w analizie poszczególnych zachowań seksualnych, zatem nie należy pomijać żadnego z nich. Omówienie wszystkich kryteriów przez zespół pozwoli na klasyfikację zachowania w odpowiedniej kategorii i przyznanie dla niego odpowiedniej flagi.

Opierając się na przedstawionych sześciu kryteriach określa się rodzaj zachowania i przyznaje określony kolor flagi. I tak zachowanie może być:

  • w porządku (zielona flaga), 
  • umiarkowanie niedopuszczalne (żółta flaga), 
  • poważnie niedopuszczalne (czerwona flaga),
  • bardzo poważnie niedopuszczalne (czarna flaga).

Każdorazowe przyznanie flagi powinno nieść ze sobą konsekwencje edukacyjne, tzw. odpowiedź edukacyjną dla ucznia we wszystkich sześciu obiektywnych kryteriach. Tego, co się zadziało, jakie mogło mieć konsekwencje dla ucznia i innych, czy taka sytuacja może mieć miejsce w przyszłości czy też niedopuszczalne jest jej powtórzenie.
 

  zielona żółta czerwona czarna
Obopólna zgoda OK +–OK –OK –OK
Dobrowolne zaangażowanie OK +–OK –OK –OK
Równość OK +–OK –OK –OK
Odpowiedni wiek lub norma rozwojowa OK +–OK –OK – –OK
Odpowiedni kontekst/sytuacja OK +–OK –OK – –OK
Szacunek do samego siebie/innych OK +–OK –OK – –OK


Jak działa System flagowy?

  1. Oceniamy zachowanie osoby, która zainicjowała niepożądane zachowanie seksualne, jest najbardziej odpowiedzialna...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy