Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

16 kwietnia 2020

NR 12 (Kwiecień 2020)

System motywacji narzędziem do redukowania zachowań niepożądanych

47

Kiedy uczeń zachowuje się niewłaściwie, nie współpracuje z nauczycielem, wówczas najczęściej nasze myśli wędrują do systemu kar. Co zrobić, aby mnie się słuchał? Może zabiorę mu punkty, może każę wyjść z sali i pójść do pani psycholog. Bardzo często wykonujemy działania związane z karami, a zachowanie się nie poprawia. Ciągle powtarzamy nasze reakcje i narzekamy, że uczeń ciągle się nie uczy.
 

Wówczas powinny się pojawić pytania: Czy moje działania zmieniają zachowanie ucznia? Czy w skali miesiąca, pół roku jest ich mniej czy więcej? A może nie ma żadnej zmiany? Jeśli odpowiedź jest negatywna, to natychmiast musimy zmienić swoje postępowania wobec ucznia. Wniosek: trzeba inaczej podjeść do zachowań ucznia.

Drodzy Państwo, czy kiedykolwiek kara zmieniła Wasze nawyki, Wasze zachowania? Śmiem wątpić. Gdy otrzymujemy karę, wówczas rodzi się poczucie buntu, złości, mogą pojawić się zachowania agresywne i autoagresywne. Strach przed karą nie jest dobrym narzędziem do redukcji trudnych zachowań.


To co działa? 


W takich przypadkach ważne są motywacja i uczenie nowych zachowań, które mają zastąpić te niewłaściwe. Stworzenie dobrego systemu motywacyjnego nie jest łatwym procesem. Wymaga od nas wielu umiejętności terapeutycznych, m.in. znajomości preferencji ucznia i jego poziomu funkcjonowania, oraz przekonania, że motywacja zapewnia uczenie. 
Stworzenie systemu motywacyjnego składa się z:

  • ustalenia wzmocnień, które są dla ucznia niezwykle ważne, 
  • ustalenia hierarchii wzmocnień,
  • zastanowienia się, w jakich sytuacjach i za co uczeń ma otrzymywać wzmocnienia, 
  • ustalenia częstotliwości dawania wzmocnień 

Każdy uczeń jest inny, dlatego do tworzenia systemu motywacyjnego należy podjeść bardzo indywidulanie. Mamy obecnie rynek pełen świetnych zabawek, gadżetów, które mają moc sprawczą. Uczniowie bardzo często lubią atrakcyjne zabawki. Bardzo ważnym wzmocnieniem są obecnie tablety i komputery. Czy mieć je na uwadze w systemie motywacyjnym? Moim zdaniem tak, ale mamy ich używać rozważnie i z umiarem. Te urządzenia są faktycznie czasem najsilniejszym motywatorem i umiejętnie zastosowane mogą spowodować dużą motywację do zmiany zachowania. 

Istotne jest, aby uczeń miał tylko warunkowo dostęp do wzmocnień, chociaż czasem można zrobić wyjątek. Obecnie w terapii i edukacji stosuje się tzw. wzmocnienia darmowe. Są to wzmocnienia, które uczeń może otrzymać tylko za to, że jest z nami. Nie musi się o nie starać, prosić, zabiegać, tylko od czasu do czasu otrzyma je za to, że jest z nami na zajęciach. Bardzo mi się podoba taki rodzaj wzmocnienia. Każdy z nas lubi otrzymywać nagrody za tzw. nic. Przychodzicie do domu, a tam kwiatki na stole, dziecko zrobiło dla mamy laurkę. Prawda, że to jest miłe? Jeszcze bardziej pozytywnie myślimy wtedy o drugiej osobie i lubimy z nią przebywać.

System motywacyjny ma obecnie tendencje do opierania się na relacji. Stosowana w terapii analiza zachowania bardzo duży nacisk kładzie na stworzenie pozytywnej relacji z drugą osobą, z nauczycielem, terapeutą. Całkiem dobrze ma się takie nowoczesne podejście terapeutyczne do pracy z osobami, które mają poważny deficyt społeczny. Łatwiej buduje się też taką relację z uczniem neurotypowym. Zawsze jednak nauczyciel musi się o to postarać. To jest bardzo intensywna praca terapeutyczna polegająca na pozytywnym skojarzeniu nauczyciela z nauką. W zapomnienie odchodzi myślenie „nie musi mnie lubić, ma się uczyć”. W szeroko rozumianej edukacji istotą uczenia jest obecnie motywacja. Chcielibyśmy, aby uczniowie z przyjemnością chodzili do swoich placówek, wykonywali nasze prośby i chcieli pogłębiać wiedzę.

To wszystko jest możliwie, gdy nauczyciele, osoby uczące zmienią swoje nastawienie do ucznia. 


„Trudny uczeń” – co dalej?


Gdy trafia do Państwa uczeń, który ma etykietkę „trudnego”, co należy zrobić najpierw?

Najlepiej wykonać wtedy to, co napisała Joanna Mikołajczyk w artykule o analizie funkcjonalnej zachowania, czyli przeprowadzić analizę zachowania. Przeanalizować historię trudnych zachowań ucznia i zastanowić się, dlaczego on to zrobił. Musimy odpowiedzieć sobie też na pytanie: 
Co zyskuje uczeń lub czego unika przez swoje niewłaściwie zachowanie?

W niniejszym artykule skupimy się na tym, jak przez stosowanie systemu motywacyjnego zmienić zachowanie niepoprawne ucznia.

Mamy bardzo szeroki zakres wzmocnień od społecznych do dotyczących rzeczy materialnych, takich jak zabawki, gadżety, łakocie. Bardzo często przywiązujemy wagę głównie do wzmocnień społecznych i jesteśmy zadowoleni z siebie, że czasem pochwaliliśmy ucznia. Czy to jednak wystarczy? 

Część z nauczycieli odpowie, oczywiście, że powinno wystarczyć. Czyżby? Zawsze należy zastanowić się i odpowiedzieć na pytanie, czy te wzmocnienia społeczne mają taką moc, że zachowania trudne pojawiają się rzadziej? Trudno czasem to określić, gdy nie ma rejestracji zachowań i wykresów. Jednak zmiana zachowania zawsze powinna mieć wymiar praktyczny, czyli po pewnym czasie powinno być gołym okiem widać, że jest lepiej.

Ale nie zawsze tak się dzieje. Przeceniamy same wzmocnienia społeczne. Gdy osoby pracujące z uczniem opierają się tylko na tym jednym wzmocnieniu, to może się tak zdarzyć, że jest ono niewystarczające. Musimy mieć szeroki wachlarz wzmocnień, aby system motywacyjny faktycznie motywował.

Na pewno musimy zacząć proces od kojarzenia siebie pozytywnie. W niektórych książkach pojawi się pojęcie „parowania”, czyli łączenia osoby, miejsc, pomocy dydaktycznych ze wzmocnieniami, które są dla danej osoby istotne i ważne. Musimy zatem bardzo dobrze znać preferencje ucznia, aby je wykorzystać do stworzenia dobrej relacji z nami. Nauczyciel powinien stworzyć atmosferę zaufania, że „jeśli Ty jesteś wobec mnie w porządku to i ja wobec ciebie też. Zawsze otrzymasz to, co chciałbyś, jeśli twoje zachowanie jest właściwe wobec mnie czy innych ludzi, rówieśników”.

Wzmocnienia, które wybierzemy, muszą być pod kontrolą osoby uczącej. Przygotowujemy pudełka, w których schowane są atrakcyjne przedmioty i nauczyciel ma nad nimi opiekę. Mogą być przezroczyste, ale nie jest to konieczne. Uczniowie szybko się zorientują, że to w nim trzymamy świetne zabawki, które są dla nich ważne. Należy też zmodernizować pomieszczenie, w którym będziemy uczyć. Zabawki i inne atrakcyjne rzeczy powinny być pochowane na czas nauki, np. umieszczone wysoko. Na podłodze nie może znajdować się nic atrakcyjnego, do czego uczeń ma swobodny dostęp.

Jak wcześniej wspomniałam, wzmocnienia społeczne dla niektórych osób, np. ze spektrum autyzmu, nie są takie oczywiste, takie świetne. Świadomy nauczyciel musi je skojarzyć z innymi wzmocnieniami. Mówiąc słowa typu: wow, super, rewelacja, brawo, jednocześnie podajemy dziecku ciekawe przedmioty. Wypowiedzi nasze muszą być entuzjastyczne, pełne zapału, naturalnie powinniśmy się cieszyć, jeśli coś wręczamy naszemu podopiecznemu za np. współpracę, wykonanie naszej prośby. Absolutnie nie mogą nasze słowne wzmocnienia być wypowiadane na jednym tonie, ze smutkiem czy nijako. Uczniowie muszą odczuć, że to jest świetne i że jesteśmy zadowoleni z tego, że on czy ona są grzeczni.

Ktoś kiedyś z nauczycieli powiedział mi, że nie zawsze tak się czuje, że on jest raczej z tych cichych. Przypominam Państwu, że zawód nauczyciela, terapeuty, każdego, który kogoś uczy, wymaga od nas pewnych zmian na czas pracy. Manipulowanie głosem, wydobywanie z siebie entuzjazmu to nasze narzędzie do redukcji trudnych zachowań, narzędzie do wzmacniania zachowań właściwych. Wchodzisz do szkoły, do gabinetu i w tym momencie już jesteś, nauczycielu, Batmanem, bohaterem w oczach ucznia. Nauczycielu, musisz być najważniejszy w czasie nauki dla swojego ucznia!


Jak tego dokonać?


Ważne jest, by spersonalizować wtedy wzmocnienia. Gdy uczeń bardzo chce coś dostać, musi zwrócić się do Ciebie. Czasem może otrzymać coś od Ciebie tylko za to, że spokojnie Cię o to poprosił. Bo dlaczego nie? Ale tylko czasem, bowiem w większości wzmocnienia muszą być dawane warunkowo. Co to oznacza w praktyce? 

Znasz już dobrze swojego ucznia, wiesz, co potrafi robić w wolnym czasie. Bawiłeś się z nim często bez wymagań na początku waszej drogi do pozytywnych relacji. Obecnie zaczniesz stawiać małe wymagania, które zawsze zakończą się wzmocnieniem, gdy je wykona. Podchodzimy do tej sytuacji niezwykle ostrożnie, przekonani, że jest duża szansa, że uczeń potrafi to polecenie wykonać. Na tym etapie wskazane jest udzielenie takiej podpowiedzi, jakie wymaga zadanie.

Na początku terapii i edukacji ważne jest regularne wzmacnianie, czyli za każdą prawidłową reakcją stoi nagroda. Taki rozkład motywacji jest istotny na początku drogi terapeutycznej, a następnym krokiem we wzmacnianiu jest wprowadzenie jego nieregularnego systemu. Dlaczego? Ponieważ dowiedziono, iż taki system jest najbardziej skuteczny w utrwalaniu nabytych umiejętności. 


Przyjrzyjmy się poniższej sytuacji


Uczeń ma trudność z siedzeniem w kole na dywanie. Stworzyliśmy więc program naprawczy, który polegał na kształtowaniu umiejętności siedzenia na zajęciach.

Zajęcia prowadziliśmy bardzo ciekawie i regularnie. Co 15 sekund wzmacnialiśmy go pochwałą społeczną, nalepkami, gdy siedział na dywanie i był skoncentrowany. Po miesiącu uczeń siedział już 5 minut, ale co 1 minutę regularnie go wzmacnialiśmy. Gdy doszedł do 15 minut zaczęliśmy go motywować w systemie nieregularnym. Badania mówią, że ten sposób jest najbardziej odporny na utratę umiejętności. Uczeń nie wie, kiedy będzie wzmocnienie i stara się cały czas trwać w wymaganiu. Ważne jest, aby każdy nauczyciel o tym pamiętał. Jeśli Twój uczeń opanował jakąś umiejętność, np. podnosi rękę, odpowiada tylko, gdy jest pytany, przychodzi z przerwy bez marudzenia itd., to ważne jest, abyś na to zwrócił uwagę i czasem to wzmocnił. To działa!

Jeśli Twój syn, córka w domu zaczyna coś robić po Twoich namowach i okazuje się, że to weszło mu w krew, np. sprząta swój pokój bez ciągłego upominania, wynosi śmieci, gdy widzi pełny kosz, to w rozkładzie nieregularnym, wzmocnij swoje dziecko. Zapewniam, że to utrzyma ich działania na tym samym poziomie.


Zagrożenia, gdy jest dobrze


Zdarza się, że gdy uczeń zachowuje się właściwie w domu czy w szkole, nauczyciele, rodzice wycofują nagle wzmocnienia. Tłumaczą się tym, że było już dobrze. Było dobrze, ponieważ działał system motywacyjny. Gdy rodzic do mnie dzwoni i zaczyna opowiadać, że zachowania się pogorszyły, to moja rozmowa zaczyna się od pytania: A jak działa system motywacyjny? Często wtedy odpowiedź brzmi: nie dajemy już, bo było dobrze.
Proszę pamiętać, że nigdy nie należy rezygnować ze wzmocnień. Mogą one być bardziej rozrzedzane, bardziej odroczone, ale nikt nie funkcjonuje dobrze bez wsparcia, bez nagradzania. Osoba bez jakichkolwiek wzmocnień jest nieszczęśliwa.

Poprawa zachowania może dokonać się jedynie przez szczególne zwracanie uwagi na zachowania przeciwstawne do zachowania trudnego. Bardzo ważnym narzędziem do redukcji trudnych zachowań jest wzmacnianie zachowań niezgodnych z zachowaniem, które chcemy zredukować. Gdy uczeń często rozmawia na lekcji, ale czasem jest cicho, nauczyciel powinien to zauważyć i nagrodzić. Nie ma ucznia, który zawsze zachowuje się niewłaściwie, ale my dorośli zauważamy go tylko wtedy, gdy zachowuje się niestosownie, niepoprawnie. Jako dorośli mamy złe nawyki wychowawcze. Uczeń nie jest spostrzegany w dobrym zachowaniu, ale w złym natychmiast. 


Przykład z pewnej szkoły


Nauczycielka ma problem z klasą. Spora liczba dzieci nie przynosi do szkoły ćwiczeń i to bardzo utrudnia prowadzenie zajęć. Na radzie pedagogicznej okazuje się, że tak jest w każdej klasie. Nauczyciele postanawiają, że za brak ćwiczeń jest ocena negatywna, czyli 1. 

Nauczyciele wdrożyli ten system „walki” z zapominalskimi. Złe oceny się mnożą, a poprawy nie ma. Gdy zgłoszono mi ten problem, zaproponowałam zmianę postępowania. Poprosiłam nauczyciela, aby ogłosił w klasie, że uczeń,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy