Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

2 grudnia 2019

NR 10 (Grudzień 2019)

Teatr angażujący jako miejsce budowania potencjału osób z niepełnosprawnością

0 17

W Polsce funkcjonują obecnie teatry, których aktorami są osoby niepełnosprawne. Ich działania oparte są w dużej mierze na budowaniu potencjału artystów oraz promocji twórczości osób z zaburzeniami rozwojowymi. Działalność teatralna osób z niepełnosprawnością jest swoistym manifestem oraz rodzajem emancypacji, dzięki której zmieniają postawę lub wywołują debatę społeczną. W niniejszym artykule koncentrujemy się na roli teatru angażującego w życiu osób z niepełnosprawnością oraz na różnorodnych możliwościach budowania ich potencjału przez działania teatralne.

Teatr dla większości z nas jest miejscem tzw. kultury wysokiej, kojarzonej z wielkimi nazwiskami, począwszy od dramatopisarzy, reżyserów, aktorów, aż po kostiumografów i oświetleniowców. Nasze wyobrażenia o teatrze zostały ukształtowane już od najmłodszych lat, kiedy oglądaliśmy jako przedszkolaki najważniejsze bajki świata. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że świat się zmienia, a wraz z nim zmienia się teatr, który zyskuje nowy wymiar swoich działań. Już dawno temu teatr służył społecznościom do wyzwalania w nich i z nich różnorodnych emocji – tzw. oczyszczania – katharsis. Później stał się ważnym nośnikiem naszej kultury i bogatych tradycji, dla wielu ludów był również narzędziem przekazywania rytuałów. Rolą teatru była również walka o wolność – zabieranie głosu w sprawach ważnych społecznie oraz politycznie. Na przestrzeni wielu lat teatr zmienił swoje przeznaczenie. Nadal możemy obejrzeć w nim sztuki klasyczne, które zabiorą nas w świat literatury, ale oprócz tego zobaczymy dzieła zaangażowane społecznie, które pokazują dręczące problemy i wyzwania, z jakimi boryka się świat i ludzie.


Teatr angażujący


Obecnie sztuka może stać się medium i początkiem do rozpoczęcia dialogu społecznego, dlatego w naszej kulturze kształtuje się nurt teatru angażującego, który często tworzony jest w porozumieniu zawodowym artystów z amatorami. Teatr angażujący to działania, których celem jest jednoczenie społeczności oraz oddawanie głosu osobom niesłyszanym, a także budowanie wspólnoty myśli i wartości. Teatr ten składa się ze zwykłych ludzi, którzy pragną za pomocą narzędzi teatralnych opowiedzieć historię swojej zbiorowości oraz własną, jest to głos twórczy... wszystkich, często niewidzialnych jednostek.

Właśnie taki teatr może stać się miejscem osób z różnorodnymi niepełnosprawnościami. Miejscem, w którym mogą zaistnieć, zostać usłyszani i zapamiętani.

Postrzeganie i postawa wobec artystów z niepełnosprawnością w ostatnich latach uległa dużej metamorfozie. Zaczęliśmy oddawać im głos i przestaliśmy utwierdzać społeczeństwo w stereotypach o ich infantylności, bezradności i braku postawy twórczej.

Teatr, na którym będę się koncentrować, jest czymś więcej niż spektaklem czy sztuka teatralna. Jest to teatr angażujący, zakłada w swoich działaniach twórczych podmiotowość jednostki, postrzega człowieka przez pryzmat jego całościowego rozwoju osobistego. Najważniejszy jest w nim aktor, który podczas procesu twórczego spotyka się z tematami ważnymi dla siebie. Teatr ten opiera się na metodach pracy, takich jak: 

  • teatroterapia, 
  • drama,
  • czy pedagogika teatru. 

Przykładami takich teatrów są: Teatr Biuro Rzeczy Osobistych, Teatr 21, Teatr Ubogi Relacji oraz Teatr OD-NOWA.
Na przykładzie ostatniego z tych, które wymieniałam, opiszę działania teatralne, metody pracy oraz założenia terapeutyczne, które funkcjonują w teatrze angażującym osób niepełnosprawnych.


Teatr terapeutyczny OD-NOWA


Od 2010 roku prowadzę Teatr Terapeutyczny OD-NOWA, którego aktorami są dorosłe osoby z różnorodnymi niepełnosprawnościami. Często jestem pytana, jak pracuję, i czy osoby z niepełnosprawnością intelektualną wykazują jakąkolwiek postawę twórczą i przejawy kreatywności. 


Definicja twórczości


Twórczość jest pojęciem niezwykle wieloznacznym i definiowanym na różne sposoby. Ważnym aspektem wyzwalania osobistego potencjału osób z niepełnosprawnością intelektualną jest twórczość własna. Kosakowski zauważa, że każda aktywność twórcza jest udziałem zarówno osób sprawnych, jak i z niepełnosprawnościami i „jest ona pozostawianiem śladów swojego istnienia – dla większości w kręgach najbliższych, dla części w środowisku lokalnym, a dla nielicznych w szerszej przestrzeni” (Kosakowski, 2006, s. 22). Definicja ta wskazuje na to, że każdy człowiek niezależnie od swoich ograniczeń może być jednostką twórczą, zostawiającą ślad w otaczającej go rzeczywistości.

 

Krzysztof J. Szmidt w Pedagogice twórczości proponuje następującą definicję twórczości: „Twórczość jest to działalność przynosząca wytwory (dzieła sztuki, wynalazki, sposoby postrzegania świata, metody działania itd.) cechujące się nowością i posiadające pewną wartość (estetyczną, użytkową, etyczną, poznawczą bądź inną), przynajmniej dla samego podmiotu tworzącego” (Szmidt 2007). W tak ujętej definicji twórczości zewnętrzne kryterium oceny wytworu ma charakter wyłącznie subiektywny i mieszczą się w niej wszystkie jednostki.

Przedstawione definicje pokazują, że każdy człowiek ma w sobie pokłady twórcze, niezależnie od naszych ograniczeń poznawczych, społecznych czy emocjonalnych – każdy z nas może tworzyć! Osoby z niepełnoprawnością, przede wszystkim intelektualną, mają oczywiście ograniczenia poznawcze, w związku z tym ich wytwory twórcze często mają znaczenie konkretne, mało abstrakcyjne, proste. Nie jest to jednak przeszkoda w tworzeniu teatru angażującego, którego zadaniem jest pokazanie życia codziennego i przeszkód napotkanych na swojej drodze.


Jaka jest funkcja działań teatralnych w życiu osób z niepełnosprawnością?


Okazuje się, że działania teatralne mają ogromne znaczenie i wpływają na kształtowanie i rozwój wielu aspektów funkcjonowania. Pierwszym z nich jest funkcja rozwojowa, która pomaga rozwinąć się ważnym sferom osobowości, a kolejnym – funkcja ekspresyjna, która umożliwia wyrażanie indywidulanych myśli, emocji i przeżyć za pomocą języka teatru. Twórczość pełni też funkcję socjalizacyjną, wdrażając do przyjmowania ról społecznych, podejmowania wysiłku i odpowiedzialności za inne osoby, współdziałania oraz współtworzenia w zespole. Istotna jest również funkcja terapeutyczna, jaką pełni teatr, dzięki której osoby z niepełnosprawnością mają szansę na zwiększenie poczucia własnej wartości, odreagowanie nagromadzonych emocji: napięć i lęków, uczą się rozwiązywać konflikty w sposób konstruktywny, stają się sprawcami oraz autorami dzieła.


Założenia i techniki pracy z grupą


Aby w pełni przybliżyć sposób pracy oraz metody teatru angażującego, opiszę moje założenia oraz techniki pracy z grupą. Chciałabym jednak zaznaczyć, że każdy styl prowadzenia teatru angażującego zależy od preferencji i wykształcenia prowadzącego zespół. Ja kieruję się założeniami teatroterapii (Teatru Terapeutycznego) i tą metodą prowadzę swoją grupę.

Najważniejszym dla mnie założeniem jest podmiotowość każdego człowieka. Teatr angażujący pokazuje w spektaklach, jak człowiek widzi samego siebie, w snach, marzeniach, sytuacjach zagrożenia itp. Teatr ten może mieć wyjątkową estetykę i formę. Praca aktora nad rolą pełni funkcje komunikatów. Spotyka się on z trudnymi poznawczo lub emocjonalnie tematami, które w bezpiecznej przestrzeni działań teatralnych mogą zostać rozpoznane oraz przepracowane za pomocą narzędzi dramowych oraz teatralnych. Reżyser – prowadzący grupę – buduje scenariusz, bazując na informacjach uzyskanych od uczestników, a spektakl dotyczy problematyki, z którą spotykają się jego podopieczni. Dokonuje on wyboru struktury i formy oraz nadaje przedstawieniu zmysł artystyczny. Spektakl stworzony przez zespół nosi wiele znaczeń, lecz istotą teatru jest to, aby wykonawcy dokładnie poznali język komunikacji i przyswoili go sobie w ramach własnych możliwości. Dla uczestnika takiej grupy – aktora, gra sceniczna musi budować dostępną i bezpieczną formę manifestacji swojego „ja.” W trakcie spektaklu aktorzy mają szansę pokazać prawdziwych siebie w sposób interesujący i dla większości z nich innowacyjny. W teatrze tym najważniejsze są rozmowy, które dla prowadzącego są wskazówką, jak kierować grupę. Uczestnicy mają w nim prawo do głośnego wyrażania nie tylko siebie i dzielenia się swoimi przeżyciami związanymi z życiem codziennym, ale również z odgrywanymi przez nich postaciami.

Ważnym momentem dla uczestników jest coroczny występ teatralny, który daje im poczucie sprawstwa i sukcesu. Teatr dla uczestników stał się miejscem, w którym mogą zostać wysłuchani i pokazać prawdziwych siebie. Jest to miejsce na ekspresję emocji oraz spędzenie wolnego czasu z przyjaciółmi.

Na początku pracy zastanawiałam się nad funkcją teatru w pracy z osobami niepełnosprawnymi. Długo dorastałam do wprowadzenia w życie idei, którą obecnie kieruję się w pracy, czyli do postrzegania teatru jako przestrzeni wspólnego poszukiwania, odkrywania oraz doświadczania. Równie długo walczyłam ze stereotypem, że teatr osób niepełnosprawnych musi opowiadać bajki i tworzyć spektakle dla dzieci, mówiąc, że nie tylko może to robić, ale wręcz powinien opowiadać...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy