Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

7 marca 2019

NR 5 (Luty 2019)

Wspieranie rozwoju psychoseksualnego dzieci z niepełnosprawnością

0 161

W dzisiejszej literaturze przedmiotu podkreśla się fakt, że seksualność jest fenomenem ogólnoludzkim, nieróżnicującym osób neurotypowych, bez problemów rozwojowych od osób z niepełnosprawnością, w tym niepełnosprawnością intelekualną czy sprzężoną.

Sama potrzeba seksualna należy do grupy potrzeb podstawowych, takich jak potrzeba snu, odżywiania czy wydalania, i jak one, będzie domagać się zaspokojenia. 
Zanim pojawi się jednak potrzeba seksualna motywowana popędem seksualnym, a ciało napędzą do działania hormony płciowe, człowiek jest już istotą seksualną. Istotami seksualnymi, w rozumieniu pewnego biologicznego wyposażenia w postaci zakończeń nerwowych w obszarze anogenitalnym i ośrodków w mózgu zdolnych do interpretacji docierających do nich bodźców, jesteśmy już w okresie prenatalnym. Zdolni do odczuwania niezwykłej gratyfikacji zmysłowej płynącej ze stymulacji tych obszarów. 
Oznacza to, że właściwie od samego początku można wspierać prawidłowy rozwój psychoseksualny czy seksualny dziecka. 
Na potrzeby tego opracowania będę używać tych dwóch określeń zamiennie, podkreślając tym samym, że odnoszą się one do sfery, która zawiera trzy zintegrowane elementy związane z płcią; komponent biologiczny, psychiczny i społeczny. (Beisert, 2017)
Seksualność człowieka na różnych etapach rozwoju manifestuje się we właściwy dla danego okresu sposób. Inne zadania rozwojowe stoją przed niemowlakiem, inne przed wczesnym przedszkolakiem, dzieckiem w młodszym wieku szkolnym, a jeszcze inne przed dzieckiem w późnym wieku szkolnym czy nastolatkiem.
Czy maluch z niepełnosprawnością potrzebuje szczególnego wsparcia w doświadczaniu swojego ciała i własnej seksualności? Jeśli tak, to co stanowi potencjalne czynniki ryzyka i co w związku z tym można zrobić, aby je zminimalizować? Monika Zielona-Jenek i Aleksandra Chodecka (2010) wskazują, że już sama niepełnosprawność fizyczna, zaburzenia lub nietypowe funkcjonowanie poszczególnych układów ciała dziecka czy choroby przewlekłe mogą stanowić czynniki ryzyka zaburzeń rozwoju seksualnego. Jeśli dodatkowo, na taką sytuację nałożą się deficyty w funkcjonowaniu poznawczym, intelektualnym, emocjonalnym i społecznym, może okazać się, że dziecko z zaburzeniami rozwojowymi lub z niepełnosprawnością sprzężoną napotyka znacząco więcej barier w przebiegu typowych faz rozwoju seksualnego od swoich rówieśników (Tabela 1.).
Alicja Długołęcka (2017) wskazuje na związek schematu ciała, somatognozji i obrazu ciała w kontekście seksualności człowieka. Schemat ciała (jako neuronalny ruchowy model samego siebie jest reprezentacją wrodzoną, kształtującą się od dzieciństwa na podstawie genetycznie zaprogramowanego rozwoju ruchowego) u dzieci z wrodzoną niepełnosprawnością ruchową często jest zaburzony. Bodźce zmysłowe docierające do kory mózgowej są wykorzystywane w sposób niedoskonały, opóźniony i nieuporządkowany. W konsekwencji wpływa to na proces organizacji świadomości schematu ciała w korze mózgowej (tzw. somatognozji). Następstwo mózgowej aktywacji schematu ciała stanowi obraz ciała (świadomość ciała, granice ciała, stosunek do ciała). Formowanie się obrazu własnego ciała może być zakłócone z powodu nieprawidłowego rozwoju intelektualnego, uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, obniżonej sprawności motorycznej oraz determinantów zewnętrznych. Ponadto naruszenie obrazu własnego ciała powodują schorzenia somatyczne zmieniające odczuwanie i wygląd, np. wylewy, amputacje. (Długołęcka, 2017 s. 489–490)    
Wydaje się, że dzieci z niepełnosprawnością mogą być szczególnie narażone na występowanie niekorzystnych rozwojowo zachowań seksualnych w przebiegu typowych faz rozwoju psychoseksualnego również z powodu nieadekwatnej socjalizacji zachowań seksualnych oraz braku dostępu do edukacji seksualnej odpowiedniej do poziomu rozwojowego i wieku dziecka. W tym opracowaniu nie będzie szansy omówić szczegółowo całego przebiegu rozwoju psychoseksualnego. Chciałabym jednak zwrócić uwagę na specyfikę doświadczeń, na którą mają wpływ dorośli w najbliższym otoczeniu dziecka. Od rodziców, bliskich dorosłych, specjalistów, z którymi regularny kontakt ma dziecko, a w końcu od nauczycieli i opiekunów w ośrodkach rehabiltacyjno-edukacyjno-terapeutycznych może zależeć, na ile doświadczanie własnego ciała i seksualności na różnych etapach rozwojowych będzie zbliżone do przeżyć rówieśników bez takich problemów. Innymi słowy, co można zrobić już we wczesnym dzieciństwie, aby wspierać repertuar doświadczeń sensorycznych (nie, seksualnych!) malucha z niepełnosprawnością oraz prawidłową socjalizację zachowań seksualnych prezentowanych przez dziecko.
Za niekorzystne rozwojowo („problemowe”) zachowania seksualne, czyli takie, które stanowią wyzwanie, możemy uznać zachowania, które pojawiają się w niewłaściwym miejscu (np. publicznie), w nieodpowiednim czasie (np. w przedszkolu w czasie zajęć) lub w niewłaściwej formie (np. przemoc seksualna). To także zachowania prezentowane w nieodpowiedni sposób, bez przyzwolenia (przymuszanie) czy tak uporczywe, że zakłócają realizację innych zadań rozwojowych, obowiązków, aktywności charakterystycznych dla danego okresu rozwojowego dziecka. Poza normą będą znajdować się również zachowania, które powodują szkody lub uszczerbek na zdrowiu (np. uszkodzenia ciała, infekcje), lub są nakierowane na niewłaściwą osobę (np. rodzic, terapeuta, czy czasem rówieśnik). Niekorzystne rozwojowo będą również zachowania nieadekwatne do poziomu rozwoju psychomotorycznego i wieku metrykalnego dziecka. Stanowić wyzwanie mogą również zachowania powodujące dyskomfort u innych osób (choć tu sprawa nie jest tak oczywista) oraz powodujące dyskomfort u samego dziecka, osoby (cierpienie, frustracja, poczucie winy, chroniczny brak rozładowania napięcia seksualnego). W tym miejscu warto skupić się na określeniu, czym w ogóle jest norma rozwojowa, seksuologiczna w odniesieniu do dzieci, innymi słowy, które zachowania seksualne dzieci mieszczą się w repertuarze zachowań typowych dla danej fazy rozwojowej, a które powinny nas niepokoić.

 

Tabela 1. Czynniki ryzyka zaburzeń rozwoju seksualnego dziecka


Norma seksuologiczna dla dzieci (M. Beisert):

  • Nie utrudnia realizacji zadań rozwojowych przewidzianych dla danego okresu.
  • Mieści się w repertuarze zachowań seksualnych dla danego wieku.
  • Dokonuje się między osobami będącymi w zbliżonym wieku (poziomie rozwoju).
  • Oparta jest na zasadzie dobrowolności.
  • Prowadzi do realizacji celów seksualnych (uzyskania przyjemności, utrzymania więzi).
  • Nie narusza zdrowia (chodzi tu o uporczywe, nie zaś incydentalne czynności, takie jak np. wkładanie przedmiotów do pochwy, cewki moczowej, odbytu, ocieranie się o krawędzie, uszkadzanie okolic anogenitalnych itp.; kryterium to należy stosować z dużą ostrożnością w przypadku niektórych osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną i osób ze spektrum autyzmu).
  • Nie narusza w sposób rażący przyjętego porządku społecznego (pod warunkiem, że osoba – dziecko zna normę społeczną).

Jeśli zachowanie seksualne spełnia łącznie wymienione kryteria, możemy uznać, że jest rozwojowe i niewymagające interwencji.

Najczęstsze problemy mogące wpływać na przebieg rozwoju seksualnego w grupie dzieci z niepełnosprawnością:

  • Specyfika przebiegu czynności opiekuńczo-pielęgnacyjno-higienicznych (częstotliwość, czas trwania, ewentualny dyskomfort podczas jej trwania, problemy z obsługą higieniczną).
  • Proporcje czasu i aktywności przeznaczonych na spontaniczną aktywność dziecka, a oddziaływania terapeutyczno-rehabilitacyjne i bycie z rodzicami, rodzeństwem (na zdecydowaną niekorzyść swobodnej aktywności i „miłego” spędzania czasu).
  • Stan zdrowia, ewentualne urazy, infekcje układu moczowo-płciowego, pasożyty, uwzględnienie ewentualnych wad anatomicznych, przyjmowanych leków, współistniejących chorób, występującego rodzaju niepełnosprawności itp.
  • Długotrwałe pieluchowanie (24 godz./na dobę w pielusze, brak dostępu do obszaru anogenitalnego, brak lub ograniczone możliwości zdobywania doświadczeń sensorycznych).
  • Różnice w przebiegu rozwoju psychomotorycznego – motoryki dużej i małej – ilości i jakości doświadczeń i sytuacji, w których możliwa jest stymulacja polisensoryczna (łącznie z propriocepcją).
  • Dysproporcja w zakresie stymulacji sensorycznej całego ciała w stosunku do obszaru anogenitalnego.
  • Niekiedy długotrwałe spanie z rodzicem.
  • Preferowanie zabiegów pielęgnacyjnych wokół ciała.
  • Bywa (ale niekoniecznie musi!), że brak dobrych relacji i interakcji z bliskimi dorosłymi.
  • Częsta potrzeba uwagi, „głód uczuciowy” i lepkość emocjonalna.
  • Podatność na wykorzystanie seksualne i nadużycia wobec innych osób!
  • Brak adekwatnej edukacji seksualnej dostosowanej do poziomu rozwoju psychomotorycznego i/lub do wieku metrykalnego.
  • Brak adekwatnej socjalizacji zachowań seksualnych.
  • Trudności komunikacyjne, często brak skutecznej komunikacji wspomagającej, alternatywnej.
  • Infantylizacja przez otoczenie.
  • Socjalizacja do uległości.
  • Doświadczenia braku poszanowania intymności i granic w obszarze prywatne–publiczne od wczesnego dzieciństwa, bywa, że do okresu dorosłości.
  • Instrumentalizacja zachowań „okołoseksualnych” – zaspokajanie potrzeb pozaseksualnych (zachowania uwagowe, bliskości itp.).
  • „Maskowanie” rozwojowych zachowań przez ich niecodzienny przebieg/wygląd/schemat w grupie dzieci z zaburzeniami rozwojowymi, niepełnosprawnością – w tym także jedynie z niepełnosprawnością ruchową.
  • Zdarza się, że nieadekwatne reakcje otoczenia przekształcają rozwojowe zachowania (choć nieodpowiednio zsocjalizowane) w formy patologiczne czy niekorzystne rozwojowo, np. masturbację rozwojową w instrumentalną przez zakazy, karanie, wzrost frustracji i generalnie wzmacnianie negatywne.
  • Problem z kształtowaniem potrzeby seksualnej (jak również integracji jej składnika popędowego i emocjonalnego) w zakresie jej:
  1. mentalizacji (uświadomienie sobie istnienia potrzeby seksualnej i sposobów jej zaspokajania),
  2. konkretyzacji (w miarę nabywania doświadczeń dochodzi do ograniczania sposobów nieefektywnych, na rzecz najbardziej satysfakcjonujących; mechanizm działający „na ślepo” i w niekorzystnych warunkach może stanowić o utrwaleniu się wadliwego stylu, który uległ wzmocnieniu),
  3. socjalizacji (nabywanie wiedzy i umiejętności, w tym na podstawie informacji od rówieśników!),
  • Mity, stereotypy i obiegowe poglądy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy