Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

22 czerwca 2018

NR 1 (Czerwiec 2018)

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dzieci afatycznych

0 434

Ocena procesów przetwarzania sensorycznego jest bardzo złożona i nie należy do najłatwiejszych, ponieważ duże znaczenie ma analiza wyników prób klinicznych, obserwacji dziecka podczas różnych aktywności oraz ocena koncentracji uwagi, reaktywności, a także funkcjonowania emocjonalno- -społecznego. Do przeprowadzenia właściwej oceny konieczne są nie tylko wnikliwe badania, ale także wiedza o codziennym funkcjonowaniu dziecka.

Co kryje się pod pojęciem przetwarzania sensorycznego? 

Punktem wyjścia do wyjaśnienia procesu przetwarzania sensorycznego są zmysły. Wśród ich najważniejszych zadań należy wymienić: zapewnienie bezpieczeństwa, szeroko pojęte uczenie się oraz formułowanie adekwatnych reakcji na zmiany i wymagania środowiska. Kiedy myślimy o zmysłach, najważniejsze wydają się wzrok, słuch, smak i węch. Jednak fundamentalne dla rozwoju są trzy inne: zmysł przedsionkowy, proprioceptywny i dotykowy. 

Ośrodek zmysłu przedsionkowego, zwanego zmysłem równowagi lub błędnikiem, znajduje się w uchu wewnętrznym. Informuje on o ruchach głowy, kierunku i prędkości ruchu oraz o działaniu siły grawitacji. Zmysł proprioceptywny (czucia głębokiego) odbiera wrażenia z mięśni i stawów. Pozwala nam czuć swoje ciało i kierować jego ruchami. Zmysł dotyku – pozyskujący informacje ze skóry – jest niezwykle ważny dla zapewnienia nam bezpieczeństwa. Jest także podstawowym narzędziem poznawania świata oraz budowania więzi z innymi ludźmi. 

Aby dziecko harmonijnie się rozwijało, potrzebne jest nie tylko prawidłowe funkcjonowanie poszczególnych zmysłów, ale także ich wzajemna współpraca. Kiedy zmysły mają trudności z odbiorem bodźców, a mózg nie radzi sobie z łączeniem i porządkowaniem tych informacji, mówimy o zaburzonym przetwarzaniu sensorycznym (zaburzonej integracji sensorycznej). 

Jakie trudności w zakresie przetwarzania sensorycznego obserwujemy u dzieci afatycznych?

Niedokształcenie mowy o typie afazji jest zaburzeniem o podłożu neurologicznym. Wynika z tego, że w funkcjonowaniu układu nerwowego są pewne dysfunkcje. Dlatego dzieci afatyczne oprócz objawów specyficznych, dotyczących zaburzonego rozwoju mowy i języka, prezentują szereg innych trudności, określanych mianem objawów niespecyficznych. 

Zalicza się do nich: obniżoną sprawność motoryczną, zaburzenia uwagi, pamięci, percepcji słuchowej, wzrokowej, zaburzenia dynamiki procesów nerwowych, męczliwość oraz trudności w sferze emocjonalno-społecznej. Problemy te mają również związek z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego. U dzieci afatycznych powszechnie rejestruje się objawy zaburzeń integracji sensorycznej. Są wśród nich zarówno dzieci z niewielkimi dysfunkcjami w tym zakresie, jak i z głębokimi trudnościami. 

Często obserwuje się zaburzenia modulacji bodźców zmysłowych. Modulacja sensoryczna to proces, który polega na wzmacnianiu lub hamowaniu aktywności neuronalnej tak, aby była zsynchronizowana z pozostałymi funkcjami układu nerwowego. Twórczyni teorii integracji sensorycznej, A. Jean. Ayres1, określa modulację jako autoregulację aktywności układu nerwowego. Zaburzenia te skutkują niewłaściwym dopasowaniem zachowania do działającego bodźca. Reakcja na bodziec może być zbyt słaba lub wygórowana. W zaburzeniach modulacji istotne znaczenie ma pojęcie progu pobudzenia oraz poziomu pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego. Dzieci charakteryzujące się wysokim progiem pobudzenia potrzebują silnych bodźców, aby podjąć działanie. Mówimy wtedy o podwrażliwości, która może dotyczyć wszystkich zmysłów. U dzieci afatycznych najczęściej można zaobserwować objawy podwrażliwości przedsionkowo-proprioceptywnej i dotykowej. Dzieci „podwrażliwe” mogą być ospałe i bierne, słabo i z opóźnieniem reagujące na zmiany sensoryczne w otoczeniu. Takie przypadki wśród dzieci afatycznych zdarzają się rzadko. Częściej można spotkać „podwrażliwych” poszukiwaczy bodźców. Są oni nadruchliwi, wszystkiego chcą dotknąć i doświadczyć. Poszukują intensywnych doznań, by osiągnąć właściwy poziom pobudzenia układu nerwowego. Spotykamy też dzieci, które – mając niski próg pobudzenia – są nadwrażliwe na bodźce, szczególnie dotykowe czy słuchowe. 

U dzieci afatycznych dość często występuje nadwrażliwość słuchowa. Takim dzieciom trudno się skupić na zajęciach, bo każdy dźwięk je rozprasza, źle znoszą hałas w jadalni, w świetlicy, w sali gimnastycznej. Obserwujemy również nadwrażliwość dotykową. Dzieci, w obawie przed niespodziewanymi lub nowymi wrażeniami dotykowymi, unikają ich, tracąc okazję do wielozmysłowego poznawania świata. Zaburza to także ich kontakty z innymi osobami. Często nadwrażliwość dotykowa dotyczy sfery oralnej. Wiąże się to zwykle ze znacznymi ograniczeniami w diecie dziecka, a co za tym idzie – z ograniczoną liczbą doświadczeń czuciowych w obrębie jamy ustnej. Ma to negatywny wpływ na rozwój sprawności aparatu artykulacyjnego i prowadzi do nieprawidłowej realizacji głosek. 

Kiedy zmysły mają trudności z odbiorem bodźców, mózg nie radzi sobie z łączeniem i porządkowaniem tych informacji, mówimy o zaburzonym przetwarzaniu sensorycznym (zaburzonej integracji sensorycznej). 

Kolejną kategorią zaburzeń SI obserwowaną u dzieci afatycznych są zaburzenia motoryczne. Dobra sprawność motoryczna rozwija się dzięki właściwej integracji bodźców przedsionkowych, proprioceptywnych i dotykowych. U dzieci afatycznych często obserwujemy zakłócenia w działaniu tych bazowych zmysłów i ich integracji. Objawia się to słabym czuciem własnego ciała, zakłóceniami w regulacji napięcia mięśniowego (najczęściej obniżone napięcie mięśniowe), nieprawidłowościami postawy, kłopotami w równowadze, koordynacji oraz osłabioną zdolnością planowania motorycznego. Ten rodzaj trudności obserwujemy najczęściej u dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji motorycznej. Praksja jest zdolnością mózgu do zaplanowania i przeprowadzenia sekwencji działań (ruchów) w nowej sytuacji. Głębokie trudności w tym zakresie nazywamy dyspraksją. Dzieci dyspraktyczne wiedzą, co należy zrobić, mają jednak problem z wyobrażeniem sobie akcji ruchowej i z jej realizacją. Ich kłopoty ujawniają się również w trudnościach z opanowaniem czytania i pisania, gdyż bardzo wolno zapamiętują nowe wzorce ruchowe. Problem zaburzonej zdolności planowania motorycznego u dzieci afatycznych dotyczy często ruchów artykulacyjnych. Mówimy wtedy o zaburzeniach praksji i kinestezji artykulacyjnej. 

Ostatnią grupą zaburzeń przetwarzania sensorycznego są trudności z różnicowaniem bodźców. Charakteryzują je kłopoty z dostrzeganiem podobieństw i różnic między działającymi bodźcami, trudności we wskazaniu właściwości danego bodźca. Przejawia się to np. w kłopotach dzieci z rozpoznawaniem dotykowym przedmiotów, faktur, temperatury. Może ujawniać się także w trudnościach z dostosowaniem siły potrzebnej do wykonania danej czynności. Mylenie liter podobnych kształtem, kłopoty z wyszukaniem obrazka wśród wielu innych, trudności w układankach (mozaiki, puzzle) również mogą świadczyć o tego typu trudnościach. 

U dzieci z n.m. o typie afazji można zaobserwować zaburzenia różnicowania sensorycznego w zakresie wszystkich zmysłów, ale szczególnie dotyczą one przetwarzania słuchowego. Dzieci mylą podobnie brzmiące głoski i słowa. Utrudnione jest przetwarzanie i rozumienie poleceń, pytań, instrukcji oraz treści słuchanych tekstów. Kłopoty te nasilają się w miejscach, w których występują inne dźwięki w tle, np. w sali gimnastycznej, w klasie. Dotyczy to zwłaszcza dzieci z afazją percepcyjną. 

Jakie są istotne aspekty diagnozy i terapii przetwarzania sensorycznego u dzieci afatycznych?

Ocena procesów przetwarzania sensorycznego jest trudna i złożona. Istotne znaczenie ma wnikliwa analiza wyników prób klinicznych, obserwacji dziecka podczas spontanicznej i zadaniowej aktywności, a także ocena koncentracji uwagi, reaktywności, funkcjonowania emocjonalno-społecznego. Ogromne znaczenie mają informacje uzyskane od rodziców i nauczycieli oraz wywiad medyczny. Należy pamiętać, że do właściwej oceny przetwarzania sensorycznego dziecka potrzebne jest nie tylko przeprowadzenie stosownych badań, ale też szeroka wiedza o jego funkcjonowaniu. Proces diagnozy oraz planowanie interwencji terapeutycznych wymaga wnikliwości i ostrożności. 

Terapia odbywa się na podstawie wyników diagnozy problemów dziecka w zakresie przetwarzania bodźców. Głównym zadaniem terapii SI jest dostarczenie kontrolowanej liczby bodźców zmysłowych, w szczególności z trzech zmysłów bazowych: przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego. Polega to na aranżowaniu takich aktywności dziecka, by wyzwalać w nim właściwe reakcje, poprawiające jednocześnie integrację tych bodźców. Aby ćwiczenia spełniały dla dziecka rolę terapeutyczną, muszą być dla niego właściwym wyzwaniem. Nie mogą być ani zbyt łatwe, ani zbyt trudne. Trzeba balansować na granicy możliwości pacjenta. Podstawowym celem terapii SI nie jest nauka konkretnych umiejętności, ale wzmacnianie procesów nerwowych, które warunkują ich naturalny rozwój.

Na zajęciach terapeutycznych inicjatywę ma zarówno terapeuta, jak i dziecko. Propozycje zabaw są podyktowane potrzebami sensorycznymi dziecka, których zaspokojenia aktywnie poszukuje, ale uwzględniają również bodźce, których ono unika, bo jest na nie nadwrażliwe. Dziecko, współtworząc zajęcia, staje się...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy