Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

12 czerwca 2019

NR 7 (Czerwiec 2019)

Profilaktyka przemocy seksualnej u osób z niepełnosprawnością intelektualną

0 87

Art. 198. Wykorzystanie seksualne bezradności, niepoczytalności, Kodeks karny (z 6 czerwca z 1997 r.)
„Kto, wykorzystując bezradność innej osoby lub wynikający z upośledzenia umysłowego lub choroby psychicznej brak zdolności tej osoby do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, doprowadza ją do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Przepis ten należy interpretować następująco: mimo iż osoba niepełnosprawna intelektualnie (powyżej 15. roku życia) wyraziła zgodę na jakąś formę aktywności seksualnej, a postępowanie wykaże, że była nieświadoma czynu (sprawca wykorzystał opisany w przepisie stan), może zostać uznana za ofiarę wykorzystania (I. Fornalik, 2017, s. 135).

Wraz wzrastającym stopniem NI maleje prawdopodobieństwo, że osoba rozpozna akt przemocy, będzie próbowała się przed nim bronić, aż wreszcie, że zgłosi fakt jej użycia wobec własnej osoby. Przed specjalistami pracującymi z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie stoi bardzo trudne i odpowiedzialne zadanie: aby dać swoim podopiecznym szansę na uchronienie się przed krzywdą i cierpieniem, jakie przynosi w skutkach doznawanie przemocy. Ta ochrona nie ma nic wspólnego z izolowaniem osób z NI od niebezpiecznego otoczenia, ale polega na ich EDUKOWANIU, aby potrafiły sobie radzić w trudnych sytuacjach.

„Edukacja to szczepionka na przemoc” – Edward James Olmos

Jak realizować profilaktykę przemocy seksualnej u osób z NI? Na początek wskazane jest, aby uzupełnić i poszerzyć własną wiedzę na temat:

  1. rodzaju form, jakie może przybierać przemoc seksualna,
  2. statystyki dotyczącej omawianego zjawiska,
  3. specyfiki funkcjonowania poznawczego osób z NI i jej znaczenia w planowaniu edukacji dla tej grupy osób,
  4. rodzaju pomocy dydaktycznych, które mogą być przydatne w organizowaniu zajęć z profilaktyki przemocy seksualnej.

Następnie powinno się przejść do realizacji swojego, autorskiego projektu, który uwzględni edukację osób z NI na różnych etapach jej życia, w różnych obszarach jej funkcjonowania, w środowisku szkolnym i domowym.

Teoria 

W definicjach przemocy seksualnej zwraca się uwagę na podejmowanie czynności seksualnych bez zgody osoby, przy czym kwestia wyrażenia zgody obejmuje nie tylko czynnik motywacyjny, ale również poznawczy. 

Wyniki przeglądu badań zaprezentowanego w 2012 roku w czasopiśmie „Lancet”, opublikowane przez WHO wskazują, że dzieci z niepełnosprawnością intelektualną doświadczają przemocy seksualnej 4,6 razy częściej niż pełnosprawne.

Każdy rodzaj niepełnosprawności zwiększa ryzyko wiktymizacji, ale niepełnosprawność intelektualna czy zaburzenia w komunikowaniu się lub zaburzenia zachowania są czynnikami wysokiego ryzyka, natomiast upośledzenia wielorakie, sprzężone (np. niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia zachowania) zwiększają̨ jeszcze bardziej stopień ryzyka (A. Lechowska, 2008, za: Sullivan, Knutson). 

Czynniki zwiększające ryzyko przemocy seksualnej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną powinny być wyznacznikiem kierunku zmian w edukacji i wychowywaniu tej grupy osób. (Tab. 1)
 

Tabela 1. Wybrane czynniki zwiększające ryzyko przemocy seksualnej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną.
Cechy ofiary
  • Ograniczone umiejętności komunikowania się̨ utrudniające wezwanie pomocy,
  • Trudności w rozumieniu i przestrzeganiu norm społecznych, osłabiona ocena sytuacji i intencji sprawcy,
  • Niemożność rozpoznania aktów przemocy (branie ich za coś innego)
  • Niezdolność do unikania lub wycofywania się z sytuacji krzywdzenia,
  • Niezdolność do zidentyfikowania przestępcy
Doświadczenia 
socjalizacyjne
  • Nieposzanowanie praw osobistych osoby,
  • Oczekiwanie od osoby posłuszeństwa i uległości,
  • Niski status społeczny,
  • Niska samoocena,
  • Brak siły w związkach z ludźmi, brak pewności siebie i asertywności,
  • Brak wiedzy o normach społecznych dotyczących prywatności i granic osobistych
Czynniki sytuacyjne
  • Prowadzenie odizolowanego trybu życia,
  • Brak możliwości zwierzenia się komuś,
  • Przyjmowanie leków utrudniających samoobronę w sytuacji zagrożenia


Analizy porównawcze dotyczące różnych form przemocy w populacji niepełno- i pełnosprawnych pokazują, że najczęściej jej sprawcami wobec niepełnosprawnych intelektualnie i pełnosprawnych użytkowników usług są członkowie personelu (odpowiednio 42% i 37%) i osoby z rodziny (40% i 23%), rzadziej współmieszkańcy (6% i 26%) (M. Parchomiuk, 2012, s. 187, za: J. Beadle-Brown i in.). W innych badaniach uwzględniających jednostki z różnym rodzajem niepełnosprawności (w tym niepełnosprawności poznawczej) wykazano stosunkowo największy udział sprawców z grona przyjaciół oraz krewnych (M. Parchomiuk, 2012, za: A. Nannini). Badania dotyczące miejsca wykorzystania seksualnego wskazują w poszczególnych badaniach w różnych procentach na instytucje i miejsce zamieszkania osoby z NI. 

Różnego rodzaju dane pokazują, że osoba z NI musiałaby się nauczyć rozróżniać formy kontaktu fizycznego z najbliższymi, poznać zasady stawiania i obrony własnych granic, a także komunikowania swoich potrzeb i uczuć, aby zmniejszyć ryzyko stania się ofiarą przemocy.

Specyfika funkcjonowania poznawczego osób z NI w pigułce

Aby móc nauczyć czegokolwiek ucznia, trzeba mieć możliwość komunikowania się z nim, wzbudzić w nim ciekawość i motywację do wysiłku intelektualnego. Metody nauczania powinny być dostosowane do poziomu jego myślenia oraz do osobistych preferencji dotyczących sposobu przyswajania wiedzy. Procesy poznawcze osób z NI funkcjonują w sposób typowy dla dzieci w różnym wieku, w zależności od poziomu niepełnosprawności intelektualnej. Ich rozwój przebiega nieharmonijnie, pozostawiając umiejętności spostrzegania, pamięci, uwagi i myślenia na różnym, a zrazem niższym poziomie, niż wskazywałby na to wiek metrykalny. Myślenie formalne/hipotetyczno-dedukcyjne (powyżej 12 lat) polegające na wykonywaniu operacji umysłowych na materiale abstrakcyjnym, oparte na logice zdań, pozwalające tworzyć hipotezy i je sprawdzać NIE JEST UKSZTAŁTOWANE U OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ!!! (E. Zasępa, 2016).

Znajomość sposobu funkcjonowania naszego podopiecznego pozwala zaplanować dopasowany do jego możliwości proces edukacji, a także określić prawdopodobieństwo, z jakim może się on stać ofiarą przemocy. Warto więc poświęcić czas na wnikliwą diagnozę dysharmonijnego rozwoju swojego ucznia.

Projekt profilaktycznych zajęć edukacyjnych dla osób z NI 

„Nie – wychowaniu do uległości”
Aby zwiększyć bezpieczeństwo osoby z NI w jej otoczeniu społecznym, należy ją wyposażyć przede wszystkim w umiejętności zapewniające jej:
1. Maksymalną (w miarę jej możliwości) samodzielność w czynnościach związanych z higieną osobistą w toalecie, myciem się i ubieraniem. Zmniejsza to znacząco liczbę osób, które mają (łatwo wytłumaczalny) dostęp do nagiego ciała osoby z NI!
 

Ćwiczenie: nauka schematu mycia ciała – połączona z trenowaniem umiejętności dobierania przedmiotów oraz kosmetyków do mycia i pielęgnacji. Nauczyciel modeluje sposób mycia się pod prysznicem lub w wannie. Pyta dzieci o to, jakich kosmetyków ma używać na kolejnych etapach kąpieli (mycie głowy, ciała, miejsc intymnych, balsamowanie, stosowanie antyperspirantu). Następnie uczniowie, stojąc przed lustrem (w klasie), powtarzają czynności nauczyciela. Cały czas są obserwowani przez swoich kolegów, którzy, w razie potrzeby, im pomagają. 


2. Rozróżnianie pojęć intymne-prywatne od publiczne w zakresie zarówno miejsc w przestrzeni, jak i miejsc na ciele. Nasz podopieczny powinien wiedzieć, gdzie ma miejsce na ciele, które zawsze zakrywa ubraniem i którego nikt nie może dotykać bez jego zgody. (Osobiście dodaję zawsze moim uczniom, że nikt nie ma prawa ich dotykać gdziekolwiek bez ich zgody.) Poznają przy tym sytuacje, w których lekarz bada w rękawiczkach w określonych sytuacjach intymne części ciała. Znają procedurę badania pediatrycznego, urologicznego i ginekologicznego z materiału obrazkowego. Dodatkowo odbywają gościnne wizyty lekarskie u lekarzy poszczególnych specjalizacji, aby zapoznać się z przedmiotami, które występują w gabinetach i służą do badania. Niektóre osoby są w stanie nauczyć się również rozpoznawania tematów rozmów, których nie należy poruszać w gronie osób spoza kręgu rodzinnego (związane z chorobami, fizjologią, seksualnością). 
 

Ćwiczenie: nauka rozróżniania miejsc intymnych w przestrzeni przez tworzenie ich mapy w placówce codziennego pobytu. Może być przeprowadzona w formie spaceru po wszystkich miejscach w szkole. Miejsca, w których można się przebierać, załatwiać potrzeby fizjologiczne itp., powinny być oznaczone przez uczniów odpowiednimi symbolami.


3. Zgłaszanie sprzeciwu (werbalnie i fizycznie) oraz faktu jego n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy