Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

7 marca 2019

NR 5 (Luty 2019)

Rozwój regulacji emocji o typowym i zaburzonym rozwoju

0 177

Jak działa i kształtuje się regulacja emocji? Jakie są podstawowe strategie nakierowane na rozwijanie regulacji emocji u dzieci o zaburzonym rozwoju?

Emocje są bardzo ważną częścią życia każdego człowieka już od najmłodszych lat. Pobudzenie emocjonalne i reagowanie pod wpływem emocji może zarówno usprawniać nasze funkcjonowanie, jak i je zaburzać. Na przykład, pod wpływem umiarkowanej ilości pobudzenia potrafimy działać sprawniej, ale gdy natężenie stresu lub emocji, takich jak smutek, strach czy złość, przekroczy optymalny poziom, nasze działanie przestaje być efektywne. Regulację emocji można porównać do działania termostatu – pozwala utrzymywać emocje na optymalnym poziomie, natomiast nieumiejętność regulacji własnych emocji prowadzi do problemów z zachowaniem i problemów psychicznych zarówno w typowym, jak i w zaburzonym rozwoju. 
Samoregulacja, czyli zdolność kontrolowania własnych emocji, jest jednym z głównych wskaźników dojrzałości emocjonalnej. Zdolność do samoregulacji u dzieci jest natomiast bardzo ważna m.in. w:

  • zabawie z innymi,
  • nabywaniu złożonych umiejętności poznawczych (np. odraczanie przyjemności na rzecz nauczenia się czegoś trudnego),
  • uczeniu się wielu funkcjonalnych umiejętności, 
  • radzeniu sobie z codziennymi frustrującymi sytuacjami. 

Występowanie problemów z regulacją emocji obserwuje się u około 18% dzieci rozwijających się typowo, 42% dzieci z niepełnosprawnością intelektualną i 74% osób ze spektrum (bez dodatkowego rozpoznania niepełnosprawności intelektualnej). 
Ogromna większość (około 90%) rodziców dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu opisuje problemy z regulacją emocjonalną u swoich dzieci, występujące jeszcze przed ukończeniem przez nie dwunastego miesiąca życia. Mimo tych statystyk, wciąż brakuje skutecznych (potwierdzonych badaniami naukowymi) interwencji nakierowanych na rozwijanie regulacji emocji w tej grupie dzieci. 
Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie, jak działa i kształtuje się regulacja emocji oraz pokazanie podstawowych strategii (opartych na prawach uczenia i prawidłach rozwoju) nakierowanych na rozwijanie regulacji emocji u dzieci o zaburzonym rozwoju, na przykładzie spektrum autyzmu1.

Strategie regulacji emocji

Regulacja emocji polega na dostosowaniu emocji (i reakcji emocjonalnych) do kontekstu lub zaspokojenia osobistych celów. Obejmuje zewnętrzne i wewnętrzne procesy zaangażowane w monitorowanie, ocenę i modyfikowanie reakcji emocjonalnych, zwłaszcza ich intensywności i czasu trwania. Dojrzała emocjonalnie osoba w codziennych sytuacjach jest w stanie rozpoznać, co czuje, ocenić, na ile jest to adekwatne do sytuacji (w tym własnych celów czy wyznawanych wartości) i opierając się na tych informacjach regulować swoje reakcje emocjonalne. (Grafika 1)
Rozwój regulacji emocji rozpoczyna się już od wieku niemowlęcego i przebiega w dwóch kierunkach (Tabela 1):

  • od regulacji zewnętrznej (kierowanej przez opiekunów) do samoregulacji,
  • od strategii pasywnych (np. wycofanie) do aktywnych (np. negocjacje). 

Zachowania pasywne nakierowane na samouspokojenie obserwowane są już u kilkumiesięcznych dzieci i mogą to być: ssanie kciuka, pocieranie ciała, odwracanie głowy, zamykanie oczu itp. Dziecko o typowym rozwoju wraz z wiekiem przejawia coraz więcej strategii aktywnej regulacji. Na początku strategie te wymagają pomocy opiekunów, polegającej np. na przytuleniu, przekierowaniu czy rozmowie o tym, co się stało, a najczęściej dzieci kierują się w sytuacjach dla nich trudnych do matek. Z czasem dzieci rozwijają strategie aktywnej samoregulacji, polegające na korzystaniu ze strategii zaczerpniętych od innych, bądź odkrytych samodzielnie metodą prób i błędów, ale bez ich bezpośredniego udziału (np. sięgnięcie po ulubionego misia, mowa wewnętrzna w celu samouspokajania: „dam radę, to nic takiego”, oddechy itp.).
Nie trudno domyśleć się, że dzieci rozwijają umiejętności aktywnej samoregulacji, opierając się na posiadanym doświadczeniu. Uczą się tego od opiekunów i otoczenia m.in. na bazie obserwacji, czy informacji, jakiej różne osoby udzielają im na temat tego, co czują i ich zachowania2. Język, czy szerzej mówiąc umiejętności komunikacji, pełnią tu bardzo ważną rolę. Przykłady strategii regulacji emocji/poziomu pobudzenia stosowanych przez opiekunów małych dzieci przedstawione są w Tabeli 2.
Najczęściej opiekunowie stosują kilka strategii w celu „wyregulowania” poziomu pobudzenia w danej sytuacji, np. przytulenie i mówienie do dziecka spokojnym głosem i zajęcie go czymś ciekawym. Dobór strategii zależy od wieku dziecka (poziomu jego rozwoju), kompetencji rodzica/opiekuna, a także ogólnego stanu zdrowia i lub poziomu zaspokojenia potrzeb dziecka – np. trudniej jest uspokoić zmęczone lub głodne dziecko, zwłaszcza gdy jest małe i nie rozumie mowy.

 

Grafika 1. Procesy regulacji emocji

 

Tabela 1. Źródła regulacji emocji


 

Kształtowanie umiejętności regulacji emocji polega m.in. na rozwijaniu: 

  • słownika dotyczącego emocji, 
  • zdolności oceny własnych reakcji emocjonalnych,
  • umiejętności regulacji intensywności i czasu trwania reakcji emocjonalnych (od strategii współkierowanych do samoregulacyjnych).

 

Typowo rozwijające się dzieci jeszcze przed ukończeniem 1. roku życia są w stanie okazywać niektóre emocje w sposób adekwatny do sytuacji i zrozumiały dla otoczenia oraz reagować na emocje innych1. Obserwowanie reakcji innych i reagowanie na emocje pokazywane przez inne osoby znacznie wyprzedza ich nazwanie. Nazywanie prostych uczuć pojawia się bowiem dopiero około 3. roku życia. Zdolność ta zależy w dużej mierze od umiejętności komunikacyjnych dziecka i tego, na ile dorośli modelują mówienie o emocjach i uczą je nazywania stanów innych osób i własnych. W typowym rozwoju taka nauka odbywa się przez normalne interakcje językowe z dzieckiem, często w formie zabaw, np. gdy dorosły trzymający zabawkę mówi: „Zobacz misio jest smutny, trzeba go przytulić. O już jest lepiej, teraz misio jest wesoły” lub w naturalnie toczących się sytuacjach, gdy pojawi się zmęczenie, złe samopoczucie czy podekscytowanie, np. „Uderzyłeś się i boli rączka. Daj pomasuję, żeby nie bolało”. Im więcej umiejętności językowych i poznawczych dziecko prezentuje, tym mniej strategii fizycznego uspokajania, czy aranżacji środowiska ze strony rodzica, a więcej strategii polegających na emocjonalnym podążaniu (Tabela 3). Ma to na celu umożliwienie dziecku samodzielnego znalezienia rozwiązania trudnej dla niego sytuacji i przechodzenie ze strategii współkierowanych na samoregulacyjne.
 

Tabela 2. Strategie regulacji emocji/poziomu pobudzenia stosowane przez opiekunów małych dzieci w zależności od ich celu

 

Tabela 3. Strategie współregulacji stosowane przez opiekunów (na podstawie Ting i Weiss, 2017)

 

Zaburzenia ze spektrum autyzmu a trudności w rozpoznawaniu, interpretacji i regulacji emocji

Zarówno dzieci, jak i nastolatki z zaburzeniami ze spektrum autyzmu prezentują wiele trudności emocjonalnych. Problemy z regulacją emocji mogą być przez nie zarówno eksternalizowane (wyrażane na zewnątrz przez np. zachowania agresywne, nadaktywność, krzyk), jak też internalizowane (przeżywane w środku, np. przez nawracające myśli na temat stresora, tzw. ruminacje). Deficyty w regulacji emocji są obserwowane także u dorosłych osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, co sugeruje, że trudności z kontrolą emocji w dzieciństwie utrzymują się w późniejszym życiu. Wyniki badań pokazują, że dzieci ze spektrum autyzmu prezentują więcej nieadaptacyjnych strategii regulacji emocji niż dzieci o typowym rozwoju. Do takich strategii należy np. ich rozładowywanie (niezależnie od okoliczności i nasilenia) albo unikanie stresujących sytuacji. Dzieci te prezentują opóźniony rozwój umiejętności regulacji, szczególnie jeśli chodzi o przejście ze strategii współregulowanych do samoregulujących. Opóźnienie to dotyczy także rozwoju tzw. samoświadomych emocji, takich jak wstyd (co jest związane z opóźnieniami w rozwoju wiedzy o sobie i różnicowania swojego zachowania od otoczenia).
Dzieci ze spektrum autyzmu mają trudności w rozpoznawaniu ekspresji emocji u innych osób oraz trudności w identyfikacji własnych stanów emocjonalnych. Dzieje się tak nawet wtedy gdy potrafią rozpoznawać różne emocje na obrazkach lub zdjęciach. Odpowiedzi na pytanie o to, dlaczego osobom ze spektrum autyzmu (nawet tym w normie intelektualnej) tak trudno jest rozpoznać emocje innych osób w codziennych sytuacjach, mimo dobrych umiejętności rozpoznawania emocji na obrazkach, udzieliła mi kiedyś nastoletnia osoba z zespołem Aspergera. Powiedziała, że nie wie, co czują inni, bo „ludzie to źle pokazują”. Trudno się z tym nie zgodzić, ponieważ reakcje innych osób rzadko kiedy przypominają te prezentowane na materiale zdjęciowym czy obrazkowym, a większość emocji w codziennych sytuacjach wyrażana jest w sposób zróżnicowany, m.in. w zależności od wieku, płci osoby, sytuacji, otaczających nas osób itp. Reakcje emocjonalne nie są więc zawsze takie same i nie podlegają prawom logiki. Dla osób ze spektrum autyzmu, które poszukują jasnych zasad, wyzwaniem bywa zarówno rozpoznanie reakcji emocjonalnych (u siebie i innych osób), identyfikowanie ich przyczyn, jak i decydowanie, w jaki sposób zareagować na daną sytuację. 
Typowo rozwijające się dzieci uczą się zarówno monitorowania i oceny własnych stanów emocjonalnych oraz ich modyfikacji na podstawie zachowania innych osób. Na to, jak przebiegają procesy samoregulacji u dzieci w wieku przedszkolnym (o typowym czy zaburzonym rozwoju), mają wpływ m.in. doświadczenia związane z tym, jak ich opiekunowie pomagają im regulować się we wcześniejszych okresach życia. Dodatkowo fundamentami prawidłowego nabywania zdolności regulacji emocji są m.in.: 

  • mechanizmy uwagowe (w tym zdolność jej współdzielenia z innymi osobami, czy skupianie się na twarzy jako ważnym źródle informacji o reakcjach innych osób),
  • kompetencje społeczne, takie jak zainteresowanie innymi osobami (ich zachowaniem, reakcjami),
  • umiejętności komunikacyjne (język lub inna forma komunikacji, np. w przypadku dzieci niemówiących AAC (augmentative and alternative communication) – komunikacja wspomagająca i alternatywna),
  • umiejętności spontanicznego naśladowania (w tym naśladowanie ekspresji emocji). 

Rozwijanie każdej z tych kompetencji stanowić powinno bardzo ważny element kompleksowej terapii osób ze spektrum autyzmu. 
Dzieci ze spektrum często prezentują reakcje w trudny do zinterpretowania, wieloznaczny sposób. Otoczenie ma trudności z rozpoznaniem źródeł pobudzenia i nauczeniem dziecka, jak na nie reagować. Może to być spowodowane np. nietypowym funkcjonowaniem sensorycznym (nietypowe przetwarzanie wrażeń słuchowych, dotykowych, zapachowych).

Oprócz tego u dzieci ze spektrum autyzmu ob...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy