Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z rodzicami

13 grudnia 2018

NR 4 (Grudzień 2018)

Seksualność i edukacja seksualna osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

0 209


Seksualność – dużo więcej niż seks

Seksualność jest centralnym aspektem życia każdej osoby. Żaden człowiek nie jest bezpłciowy. Seksualność dotyczy bio-psycho-społecznego funkcjonowania i obejmuje to, kim jesteśmy jako ludzie od momentu urodzenia do śmierci. Wzrost i dojrzewanie ciała, tożsamość płciowa, seksualne potrzeby, pragnienia i fantazje, bliskość, emocjonalna więź i intymne relacje, prokreacja, postrzeganie i akceptacja ciała – to obszary seksualnego funkcjonowania człowieka. Możliwość doświadczania i przeżywania seksualności może zostać w dużym stopniu zmodyfikowana przez niepełnosprawność intelektualną, dysfunkcje ruchowe i anatomiczne, zaburzenia funkcjonowania zmysłów. 

Rys. 1. Rozumienie pojęcia seksualność

Mitologizacja seksualności

Dla osób spoza wąskiego grona specjalistów tematyka seksualności osób z niepełnosprawnością intelektualną nadal bywa społecznym tabu. Jawi się ona nazbyt często jako obszar niezbadany, nieodkryty, nieuświadomiony i problematyczny. Wciąż żywe są mity o aseksualnych bądź hiperseksualnych osobach z niepełnosprawnością intelektualną. Głoszenie poglądów o osobach z niepełnosprawnością intelektualną, które, jak dzieci, nie posiadają potrzeby seksualnej lub zdolności do wyrażania seksualności w sposób dojrzały, przekłada się na sposób myślenia o tej grupie osób i bywa usprawiedliwieniem dla ograniczania lub odmowy ich edukacji seksualnej. Powielanie nieprawdziwych opinii o nadpobudliwości seksualnej, braku zdolności kontroli pragnień i impulsywnych zachowań przez osoby z niepełnosprawnością, budzi natomiast poczucie zagrożenia i społeczny lęk. W efekcie prowadzi to do izolowania osób z niepełnosprawnością intelektualną, nadzorowania i kontrolowania ich intymnej sfery życia.

W szczególnie trudnej sytuacji znajdują się osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Dostępne, nieliczne opracowania charakteryzujące seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną traktują tę grupę homogenicznie i pomijają osoby z głęboką niepełnosprawnością. Seksualność tej grupy opisywana jest jako trudna i specyficzna.

Osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

Grupa osób z głęboką niepełnosprawnością jest trudna do scharakteryzowania, co ma związek z dużymi różnicami indywidualnymi w możliwościach rozwoju oraz ubogimi badawczymi doniesieniami rozproszonymi w literaturze przedmiotu. Na zróżnicowanie indywidualne ma wpływ nie tylko wartość ilorazu inteligencji, ale też postaci kliniczne niepełnosprawności oraz towarzyszące, sprzężone z niepełnosprawnością intelektualną zaburzenia, dysfunkcje i stany chorobowe. 

Stosując pewne uproszczenia, można przyjąć, że osoby z głęboką niepełnosprawnością nie przekraczają w swoim rozwoju stadium sensoryczno-motorycznego. Oznacza to, że informacje o świecie czerpią głównie za pomocą zmysłów i ciała, bezpośredniego spostrzegania i aktywności motorycznej. Wady wzroku, słuchu, zaburzenia czucia i ograniczenia w rozwoju ruchowym znacznie utrudniają procesy rozwoju. Mimowolna i krótkotrwała uwaga jest całkowicie zależna od czynników zewnętrznych. Osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną mają zróżnicowany próg wrażliwości na bodźce różnej modalności oraz niski próg tolerancji na nadmiar stymulacji. Zwykle u osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną nie występuje komunikacja słowna. Formy komunikowania się są głównie ekspresyjne i obejmują mimikę, gesty, uśmiechy. W komunikacji stosowany jest system symboli jednoznacznych oraz sygnały uprzedzające. Osoby te mają potrzebę kontaktu emocjonalnego z drugim człowiekiem. Wykazują reakcję emocjonalną na bodźce nowe i niespodziewane, o dużym natężeniu i pojawiające się w bezpośredniej bliskości, związane z dyskomfortem, bólem, utratą równowagi. Reakcje takie cechuje małe zróżnicowanie sygnałów afektywnych. Jako odpowiedź na bodźce może wystąpić kompleks ożywienia, który obejmuje między innymi: bezruch, uśmiech, wokalizację i pobudzenie ruchowe. W rozwoju ruchowym osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną obserwuje się duże zróżnicowanie w zakresie umiejętności motorycznych. Od braku umiejętności unoszenia i trzymania głowy, zmiany pozycji ciała, po występowanie umiejętności siadania i stania. 

Edukacja seksualna

Osoby z głęboką niepełnosprawnością otrzymują intensywne i wieloprofilowe wsparcie terapeutyczne. Jednak w porównaniu z innymi sferami rehabilitacji najmniej uwagi poświęca się sferze seksualnej. Sposób definiowania i rozumienia edukacji seksualnej osób z głęboką niepełnosprawnością musi ulec rekonstrukcji. Nauczyciele, terapeuci i opiekunowie często w swoim rozumieniu ograniczają edukację seksualną do zajęć opartych na przekazywaniu wiedzy, informacji. Praktycy wskazują, że w prowadzeniu edukacji seksualnej osób z głęboką niepełnosprawnością trudności sprawia im dobór treści, które w przeważającej większości są zbyt abstrakcyjne oraz niemożność wykorzystania typowych metod i pomocy stosowanych wobec innych grup osób z niepełnosprawnością (pogadanka, dyskusja, prezentacja, odgrywanie ról, schematy, zdjęcia, karty pracy, film, ćwiczenia praktyczne itp.).

Wiedza na temat obszarów edukacji seksualnej oraz skutecznych metod oddziaływań wobec osób z głęboką niepełnosprawnością jest ograniczona. Konieczne jest opracowanie polityki wsparcia, procedur, systemów interwencji, by pomoc osobom z głęboką niepełnosprawnością w rozwoju psychoseksualnym miała charakter profesjonalny.

Kierunki i sposoby prowadzenia nauczania seksualnego dla opisywanej grupy mogą być wprost odczytane z rozporządzenia dotyczącego zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Edukacja seksualna osób głęboko niepełnosprawnych intelektualnie realizowana więc będzie na poziomie elementarnym w formie bardzo prostej, związanej choćby z wyrabianiem orientacji w schemacie własnego ciała, budowaniem doświadczeń sensoryczno-motorycznych, wprowadzaniem nazewnictwa części ciała, również intymnych, wspieraniem funkcjonowania w roli płciowej. Obszar związany z pielęgnacją i higieną ciała, poszanowanie pojawiającej się w okresie dojrzewania potrzeby seksualnej, umożliwienie podejmowania autoerotycznych zachowań seksualnych również wpisują się w edukację seksualną. 

Obszary wspierania psychoseksualnego rozwoju osób z głęboką niepełnosprawnością

Przedstawione obszary wspierania osób z głęboką niepełnosprawnością są jedynie przykładami możliwych działań. Ich katalog nie jest wyczerpujący i kompletny. Opis stanowi zachętę do pogłębienia refleksji nad płciowością, cielesnością i seksualnością osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Warto przeanalizować, w jakim zakresie możliwe jest upowszechnianie dobrych praktyk w codziennej pracy przez specjalistów – nauczycieli, pedagogów, terapeutów, fizjoterapeutów, opiekunów medycznych. W efekcie w placówkach wspierających osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną mogłyby powstać polityki wsparcia oraz procedury działań i interwencji, by zapewnić osobom zależnym podmiotową jednocześnie pełną szacunku pomoc.

Ob

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy