Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z rodzicami

13 grudnia 2018

NR 4 (Grudzień 2018)

Seksualność i edukacja seksualna osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

0 249


Seksualność – dużo więcej niż seks

Seksualność jest centralnym aspektem życia każdej osoby. Żaden człowiek nie jest bezpłciowy. Seksualność dotyczy bio-psycho-społecznego funkcjonowania i obejmuje to, kim jesteśmy jako ludzie od momentu urodzenia do śmierci. Wzrost i dojrzewanie ciała, tożsamość płciowa, seksualne potrzeby, pragnienia i fantazje, bliskość, emocjonalna więź i intymne relacje, prokreacja, postrzeganie i akceptacja ciała – to obszary seksualnego funkcjonowania człowieka. Możliwość doświadczania i przeżywania seksualności może zostać w dużym stopniu zmodyfikowana przez niepełnosprawność intelektualną, dysfunkcje ruchowe i anatomiczne, zaburzenia funkcjonowania zmysłów. 

Rys. 1. Rozumienie pojęcia seksualność

Mitologizacja seksualności

Dla osób spoza wąskiego grona specjalistów tematyka seksualności osób z niepełnosprawnością intelektualną nadal bywa społecznym tabu. Jawi się ona nazbyt często jako obszar niezbadany, nieodkryty, nieuświadomiony i problematyczny. Wciąż żywe są mity o aseksualnych bądź hiperseksualnych osobach z niepełnosprawnością intelektualną. Głoszenie poglądów o osobach z niepełnosprawnością intelektualną, które, jak dzieci, nie posiadają potrzeby seksualnej lub zdolności do wyrażania seksualności w sposób dojrzały, przekłada się na sposób myślenia o tej grupie osób i bywa usprawiedliwieniem dla ograniczania lub odmowy ich edukacji seksualnej. Powielanie nieprawdziwych opinii o nadpobudliwości seksualnej, braku zdolności kontroli pragnień i impulsywnych zachowań przez osoby z niepełnosprawnością, budzi natomiast poczucie zagrożenia i społeczny lęk. W efekcie prowadzi to do izolowania osób z niepełnosprawnością intelektualną, nadzorowania i kontrolowania ich intymnej sfery życia.

W szczególnie trudnej sytuacji znajdują się osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Dostępne, nieliczne opracowania charakteryzujące seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną traktują tę grupę homogenicznie i pomijają osoby z głęboką niepełnosprawnością. Seksualność tej grupy opisywana jest jako trudna i specyficzna.

Osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

Grupa osób z głęboką niepełnosprawnością jest trudna do scharakteryzowania, co ma związek z dużymi różnicami indywidualnymi w możliwościach rozwoju oraz ubogimi badawczymi doniesieniami rozproszonymi w literaturze przedmiotu. Na zróżnicowanie indywidualne ma wpływ nie tylko wartość ilorazu inteligencji, ale też postaci kliniczne niepełnosprawności oraz towarzyszące, sprzężone z niepełnosprawnością intelektualną zaburzenia, dysfunkcje i stany chorobowe. 

Stosując pewne uproszczenia, można przyjąć, że osoby z głęboką niepełnosprawnością nie przekraczają w swoim rozwoju stadium sensoryczno-motorycznego. Oznacza to, że informacje o świecie czerpią głównie za pomocą zmysłów i ciała, bezpośredniego spostrzegania i aktywności motorycznej. Wady wzroku, słuchu, zaburzenia czucia i ograniczenia w rozwoju ruchowym znacznie utrudniają procesy rozwoju. Mimowolna i krótkotrwała uwaga jest całkowicie zależna od czynników zewnętrznych. Osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną mają zróżnicowany próg wrażliwości na bodźce różnej modalności oraz niski próg tolerancji na nadmiar stymulacji. Zwykle u osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną nie występuje komunikacja słowna. Formy komunikowania się są głównie ekspresyjne i obejmują mimikę, gesty, uśmiechy. W komunikacji stosowany jest system symboli jednoznacznych oraz sygnały uprzedzające. Osoby te mają potrzebę kontaktu emocjonalnego z drugim człowiekiem. Wykazują reakcję emocjonalną na bodźce nowe i niespodziewane, o dużym natężeniu i pojawiające się w bezpośredniej bliskości, związane z dyskomfortem, bólem, utratą równowagi. Reakcje takie cechuje małe zróżnicowanie sygnałów afektywnych. Jako odpowiedź na bodźce może wystąpić kompleks ożywienia, który obejmuje między innymi: bezruch, uśmiech, wokalizację i pobudzenie ruchowe. W rozwoju ruchowym osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną obserwuje się duże zróżnicowanie w zakresie umiejętności motorycznych. Od braku umiejętności unoszenia i trzymania głowy, zmiany pozycji ciała, po występowanie umiejętności siadania i stania. 

Edukacja seksualna

Osoby z głęboką niepełnosprawnością otrzymują intensywne i wieloprofilowe wsparcie terapeutyczne. Jednak w porównaniu z innymi sferami rehabilitacji najmniej uwagi poświęca się sferze seksualnej. Sposób definiowania i rozumienia edukacji seksualnej osób z głęboką niepełnosprawnością musi ulec rekonstrukcji. Nauczyciele, terapeuci i opiekunowie często w swoim rozumieniu ograniczają edukację seksualną do zajęć opartych na przekazywaniu wiedzy, informacji. Praktycy wskazują, że w prowadzeniu edukacji seksualnej osób z głęboką niepełnosprawnością trudności sprawia im dobór treści, które w przeważającej większości są zbyt abstrakcyjne oraz niemożność wykorzystania typowych metod i pomocy stosowanych wobec innych grup osób z niepełnosprawnością (pogadanka, dyskusja, prezentacja, odgrywanie ról, schematy, zdjęcia, karty pracy, film, ćwiczenia praktyczne itp.).

Wiedza na temat obszarów edukacji seksualnej oraz skutecznych metod oddziaływań wobec osób z głęboką niepełnosprawnością jest ograniczona. Konieczne jest opracowanie polityki wsparcia, procedur, systemów interwencji, by pomoc osobom z głęboką niepełnosprawnością w rozwoju psychoseksualnym miała charakter profesjonalny.

Kierunki i sposoby prowadzenia nauczania seksualnego dla opisywanej grupy mogą być wprost odczytane z rozporządzenia dotyczącego zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Edukacja seksualna osób głęboko niepełnosprawnych intelektualnie realizowana więc będzie na poziomie elementarnym w formie bardzo prostej, związanej choćby z wyrabianiem orientacji w schemacie własnego ciała, budowaniem doświadczeń sensoryczno-motorycznych, wprowadzaniem nazewnictwa części ciała, również intymnych, wspieraniem funkcjonowania w roli płciowej. Obszar związany z pielęgnacją i higieną ciała, poszanowanie pojawiającej się w okresie dojrzewania potrzeby seksualnej, umożliwienie podejmowania autoerotycznych zachowań seksualnych również wpisują się w edukację seksualną. 

Obszary wspierania psychoseksualnego rozwoju osób z głęboką niepełnosprawnością

Przedstawione obszary wspierania osób z głęboką niepełnosprawnością są jedynie przykładami możliwych działań. Ich katalog nie jest wyczerpujący i kompletny. Opis stanowi zachętę do pogłębienia refleksji nad płciowością, cielesnością i seksualnością osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Warto przeanalizować, w jakim zakresie możliwe jest upowszechnianie dobrych praktyk w codziennej pracy przez specjalistów – nauczycieli, pedagogów, terapeutów, fizjoterapeutów, opiekunów medycznych. W efekcie w placówkach wspierających osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną mogłyby powstać polityki wsparcia oraz procedury działań i interwencji, by zapewnić osobom zależnym podmiotową jednocześnie pełną szacunku pomoc.

Obszar wsparcia: Dorosłość i dorosłe traktowanie

Postępowanie edukacyjne, terapeutyczne i opiekuńcze musi uwzględniać: 

  • Wiek biologiczny (metrykalny) osób z głęboką niepełnosprawnością i być do niego dostosowane. Wiek jest wyrazistym, niepodważalnym przejawem dorastania osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. To czynnik obiektywny, trudny do zignorowania. Umowne przyjęcie granicy 18. roku życia może wyznaczyć moment wprowadzenia zmian dotyczących używania języka, proponowanych aktywności i materiałów do terapii oraz wyglądu zewnętrznego osób niepełnosprawnych.
  • Język
    Wielu młodych dorosłych z radością i dumą przyjmuje zwracanie się do nich z użyciem formy „Pan/Pani”. To symboliczne włączenie do świata innego niż dziecięcy, uznanie dorosłości i zaznaczenie równoprawności. Chodzi więc o zaprzestanie infantylizowania i rozważenie zmiany sposobu zwracania się do dorosłych osób z głęboką niepełnosprawnością. 
    • Zastąp zdrobniałe oraz spieszczone formy imion (np. mów Anna lub Ania zamiast Anusia, Aneczka).
    • Zrezygnuj ze zdrobnień w komunikacji na rzecz słownictwa adekwatnego do wieku biologicznego (np. mów ręka zamiast rączka, penis zamiast siusiak).
    • Posługuj się tonem głosu, jaki naturalnie stosujesz w rozmowach z dorosłymi osobami.
    • Wprowadź formę „Pan/Pani”. W codziennych, bezpośrednich kontaktach zmiana formy na formalną może być mało naturalna, ale w ważnych, uroczystych i oficjalnych momentach życia (np. wręczanie świadectw, nagród, podczas przedstawiania osoby) używaj zwrotów „Pan/Pani”.
  • Aktywności i materiały do terapii
    • Zmień lub zmodyfikuj stosowane metody pracy. Niektóre z nich są właściwe dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (np. baraszkowanie, zabawy paluszkowe, metoda M. i Ch. Knillów). Wprowadź zmiany do metod stosowanych na wcześniejszym etapie rozwoju (np. zmień muzykę i pozycję uczniów w zajęciach prowadzonych metodą M. i Ch. Knillów, zrezygnuj z infantylnych piosenek śpiewanych przy powitaniu na rzecz uścisku dłoni). Zmodyfikuj organizację przestrzeni oraz stosowane bodźce (np. w Stymulacji polisensorycznej według czterech pór roku – w Porannym kręgu wykorzystaj sakwy, świece, dźwięki, masaż twarzy lub stóp, by zajęcia przypominały seans relaksacyjny w gabinecie odnowy biologicznej).
    • Przemyśl, czy właściwe jest (i w jakim zakresie) stosowanie u osób nastoletnich i dorosłych metod pracy opartych na kontakcie z ciałem. 
    • Unikaj infantylizowania przez przedmioty i pomoce stosowane w terapii. Zrezygnuj z zabawek, kolorowych pomocy typowych dla pracy z dziećmi (np. pomaluj je lub oklej jednokolorową folią; zastąp kolorowe piłki w suchym basenie piłkami monochromatycznymi). Wprowadź zmiany w sali terapeutycznej (np. zrezygnuj z wielobarwnych, kolorowych tapet w dziecięce wzory, naklejek i malunków na ścianach). 
    • Poszerz trening samodzielności i samoobsługi. Włącz do codziennych rytuałów pielęgnację urody, rozwijaj nowe umiejętności.
    • Umożliwiaj aktywności społeczne typowe dla wieku biologicznego. Zastanów się nad kalendarzem świąt i uroczystości w szkole (ośrodku wsparcia). Zastąp dzień dziecka i balik karnawałowy innymi propozycjami. Zastanów się, co i jak świętują pełnosprawni rówieśnicy (np. zbuduj tradycję balu absolwenta, świętujcie dzień wagarowicza).
    • Dbaj o kontakty rówieśnicze. Przemyśl możliwość przejścia od pracy indywidualnej do pracy terapeutycznej w diadzie lub triadzie. Poszerzaj doświadczenia społeczne uczniów (podopiecznych). Zastanów się nad doborem uczniów w zespole rewalidacyjno-wychowawczym (grupie), by unikać zbyt dużej rozpiętości wiekowej. 
  • Wygląd
    • Zadbaj o ubrania i fryzury typowe dla wieku biologicznego i płci. Porozmawiaj z rodzicami i uczniem (podopiecznym) o możliwych zmianach. Zaproponuj dodatkowe elementy podkreślające płeć i atrakcyjność (biżuteria, perfumy, makijaż adekwatnie do sytuacji).

Obszar wsparcia: Dojrzewanie biologiczne

Osoby z głęboką niepełnosprawnością podlegają takim samym procesom dojrzewania jak pełnosprawni rówieśnicy. Zmienia się budowa ich ciała, pojawia się owłosienie, trądzik, ciało intensywnie się poci, u nastoletnich chłopców mogą występować polucje, dziewczętom rosną piersi, pojawia się miesiączka. Zmiany te mogą budzić zaniepokojenie, są trudne do zrozumienia. 

Do dojrzewania biologicznego trudno przygotować osoby z głęboką niepełnosprawnością. Napięcie seksualne prowadzić może nastolatków i dorosłe osoby z głęboką niepełnosprawnością do podejmowania czynności autoerotycznych (masturbacja). Osoby profesjonalnie wspierające powinny być przygotowane na wystąpienie u osób z głęboką niepełnosprawnością wskazanych zmian i uwzględniać ten f...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy