Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

15 kwietnia 2019

NR 6 (Kwiecień 2019)

Trening umiejętności społecznych jako forma zajęć rozwijających kluczowe kompetencje społeczne

0 210

Podstawową cechą zespołu Aspergera jest nieprawidłowość w zakresie interakcji społecznych. Przekłada się to na zdolność budowania relacji z rówieśnikami. Rozwijanie umiejętności społecznych i myślenia społecznego jest możliwe dzięki zajęciom o nazwie Trening Umiejętności Społecznych (TUS). Jak zorganizować TUS i dobrać tematy? Jak wygląda jego realizacja?

Rola umiejętności społecznych

Istotnym etapem diagnozy zespołu Aspergera (ZA) są dane na temat jakości, stabilności i dojrzałości przyjaźni. Dzieci z zespołem Aspergera mogą mieć opóźniony o dwa lata w stosunku do rówieśników obraz przyjaźni. W okresie dojrzewania nadal może występować specyficzny sposób dobierania sobie przyjaciół i spędzania z nimi czasu. Zdarza się tu mylne postrzeganie życzliwości i przyjaźni. Nastolatkowi czy osobie dorosłej z zespołem Aspergera doskwierać może poczucie niepełnej akceptacji. Brak prawdziwej rówieśniczej akceptacji niekorzystnie wpływa na poczucie własnej wartości dziecka czy nastolatka. Dodatkowo może dojść do braku uświadomienia sobie istnienia zasad zachowania społecznego w rozmaitych sytuacjach, zwłaszcza w zakresie pojęcia przestrzeni osobistej, nieumiejętnego zachowania podczas powitań, a także mogą zaistnieć trudności w doborze tematów rozmowy. Osoba z zespołem Aspergera może mieć problem ze zrozumieniem kontekstu i oczekiwań kulturowych. Wypracowanie odpowiedniego zachowania w różnych sytuacjach społecznych jest kluczowym aspektem w procesie terapii dzieci, młodzieży i osób dorosłych z zespołem Aspergera [1].

Organizacja Treningu Umiejętności Społecznych

Rozwijanie umiejętności społecznych i myślenia społecznego jest możliwe dzięki zajęciom o nazwie Trening Umiejętności Społecznych (TUS). Terapia TUS może być realizowana w formie zajęć indywidualnych bądź przez pracę w grupie. Grupa powinna być starannie dobrana pod względem wieku, etapu edukacyjnego oraz potrzeb i możliwości uczestników. Liczy zazwyczaj 6–8 uczestników. Zorganizowana terapia ukierunkowana jest na rozwijanie kompetencji społecznych, komunikacyjnych, emocjonalnych z uwzględnieniem umiejętności poznawczych, poczucia tożsamości i własnej wartości, a także samooceny. Istnieje wiele rodzajów Treningu Umiejętności Społecznych, m.in. TUS SST (Social Skills Training), Lego® TUS.

Niezależnie od szczególnych cech danej metody rozwijającej umiejętności społeczne terapia jest organizowana w postaci regularnych sesji. Na cykl składa się zazwyczaj 12 spotkań, trwających 60–90 minut. Po każdej sesji terapeuci niejednokrotnie omawiają z opiekunami przebieg zajęć, ustalają obszar do pracy w domu bądź prowadzą indywidualne konsultacje z rodzicami dotyczące obserwowanych nieprawidłowości i sposobów radzenia sobie z nimi. Praktykowane jest również konsultowanie potrzeb i trudności uczniów z nauczycielami oraz pedagogiem szkolnym.

Grupy treningowe często mają charakter zamknięty. Po rozpoczęciu cyklu nie jest możliwe dołączenie kolejnego uczestnika. Po trzymiesięcznym treningu zdarza się, że wskazane jest przedłużenie terapii na kolejny okres, jeżeli poszczególni członkowie grupy mają potrzebę dalszego rozwijania kompetencji społecznych w następnych obszarach. Sesje treningowe są prowadzone w sposób atrakcyjny dla dzieci i młodzieży z połączeniem zasad gier społecznych oraz nauki umiejętności niezbędnych w życiu każdego człowieka. Z kolei dorośli mogą skutecznie opanowywać sposoby funkcjonowania w miejscu pracy, poznawać możliwości nawiązywania bliskich relacji, uczyć się bycia partnerem, rodzicem. W zależności od potrzeb uczestników przewiduje się również nabywanie bazowych umiejętności funkcjonowania w społeczeństwie, takich jak: zawierania znajomości, słuchania, pytania, odmawiania, inicjowania rozmowy, dyskutowania, reagowania na krytykę, jej wyrażania, radzenia sobie z uczuciami, ich rozróżniania, mówienia komplementów i ich przyjmowania. 

Dobór tematów

Dobór tematów jest zależny od cech uczestników i ich potrzeb, należy bowiem uwzględnić ich poziom funkcjonowania. Jedna grupa może wymagać zajęć przygotowujących do przebywania w klasie szkolnej, co oznacza konieczność wypracowania skutecznych sposobów witania się z pozostałymi uczniami, w zależności od tego, czy znajdują się oni przed klasą, siedzą już w ławkach, czy rozmawiają ze sobą na korytarzu podczas przerwy, a inna grupa może potrzebować zademonstrowania i własnego opanowania umiejętności wchodzenia do gabinetu dyrektora, prowadzenia rozmowy kwalifikacyjnej, odnajdywania się w relacjach damsko-męskich. Powyższe zajęcia muszą mieć jasno określone cele terapeutyczne w postaci celów ogólnych prezentujących obszary do pracy na czas całego cyklu oraz celów szczegółowych opracowywanych na każdą sesję.

Struktura zajęć terapeutycznych 

Zajęcia terapeutyczne powinny mieć jasną, określoną i stałą strukturę. Ułatwia to osobom z zespołem Aspergera zrozumienie oczekiwań terapeuty, pozwala na zrelaksowanie się i spokojne uczestniczenie w zajęciach. Pierwsze spotkanie jest poświęcone zasadom uczestnictwa. Pomiędzy uczestnikami a trenerem zawierany jest kontrakt określający jego reguły. Dobrą praktyką jest prowadzenie zajęć grupowych jednocześnie przez dwóch terapeutów. Umożliwia to śledzenie pracy grupy, radzenie sobie z zachowaniami niepożądanymi i zapewnia bezpieczeństwo wszystkich członków procesu terapeutycznego.

Inną formę Treningu Umiejętności Społecznych stanowią zajęcia indywidualne. Niektóre osoby potrzebują takiego podejścia, by następnie przejść do aktywnego uczestnictwa w grupie. Uczestnik może być wówczas wdrażany do załatwiania spraw w urzędach, rozumienia pism i wniosków, zasad konwersacji w miejscu pracy, zachowania podczas przerw, wyjazdów integracyjnych, spotkania w restauracji, radzenia sobie z zagubieniem bagażu itd. Wszystkie te sytuacje wymagają adekwatnego zachowania się, radzenia sobie z różnymi wydarzeniami oraz wywołanymi przez nie emocjami.

Charakterystyka uczestników TUS oraz zasady kierowania do udziału w terapii

Zajęcia z zakresu Treningu Umiejętności Społecznych skierowane są do wszystkich dzieci, które mają trudności w relacjach społecznych zarówno z rówieśnikami, jak i dorosłymi. Przeznaczone są zarówno dla dzieci w wieku przedszkolnym, szkolnym, jak i młodzieży oraz osób dorosłych. Podstawą objęcia zajęciami terapeutycznymi może być rezultat badań w poradni psychologiczno-pedagogicznej lub rodzinnym ośrodku diagnostyczno-konsultacyjnym skutkujący otrzymaniem zalecenia udziału w tego typu spotkaniach. W przypadku szkolnictwa regulowane jest to odpowiednimi przepisami. Dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym na bazie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego mają zapewnione uczestnictwo w zajęciach wspierających ich rozwój w postaci zajęć rewalidacyjnych. Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, są szczegółowo opisane w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 roku w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Zgodnie z tym dokumentem dzieciom należy zapewnić możliwość udziału w zajęciach rozwijających umiejętności społeczne, w tym umiejętności komunikacyjne. Trening Umiejętności Społecznych bywa też realizowany jako odpłatna forma zajęć oferowana przez różne instytucje. Zwiększona rozpoznawalność ASD (autism spectrum disorder) skutkuje wzmożonym zainteresowaniem tą formą wsparcia. Zajęcia TUS proponowane są szczególnie uczniom, którzy odznaczają się następującymi cechami:

  • napotkali trudności adaptacyjne w szkole, mają niską pozycję socjometryczną w grupie;
  • przejawiają zachowania nadpobudliwe i agresywne, stosują przemoc werbalną i fizyczną;
  • nie mają właściwie rozwiniętych kompetencji społecznych;
  • odznaczają się wysokim poziomem lęku, stresu i napięcia w kontaktach społecznych. 

Pomoc nakierowana jest na wszystkie osoby mające trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z rówieśnikami i dorosłymi, przestrzeganiem norm społecznych, adaptacją do nowych sytuacji. Osoby z ZA narażone są na codzienny stres, frustrację i lęk w związku z nierozumieniem sytuacji społecznych. Każda z tych osób ma inny poziom wrażliwości, różnie reaguje na sytuacje trudne. Jedni radzą sobie przez wycofywanie, inni mają zaburzenia lękowe w postaci zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, fobii społecznej, zespołu lęku napadowego, a kolejni mogą sprawiać wrażenie nieustannie sfrustrowanych, zachowywać się impulsywnie, ujawniać ataki złości. Różnorodność symptomów i różnice w funkcjonowaniu osób z ZA sprawiają, że niezbędna jest rzetelna diagnoza zasobów i możliwości potencjalnego członka grupy TUS. Zebrane mogą one zostać w postaci Karty Obserwacji. Po zakończeniu zajęć wskazana jest ewaluacja w celu uzyskania danych na temat aktualnych kompetencji uczestników zajęć i ich potrzeb oraz wskazań do dalszej terapii.

Cele Treningu Umiejętności Społecznych

Celem TUS jest modyfikacja zachowań na bardziej aprobowane społecznie. Zajęcia mają na celu poprawę funkcjonowania w sytuacjach społecznych przez zmianę zachowań nieakceptowanych na pożądane i społecznie akceptowane. Powyższe cele osiągane są przez:

  • uczenie rozpoznawania emocji i potrzeb,
  • trening umiejętności komunikacyjnych,
  • zmianę zachowań na bardziej efektywne społecznie,
  • rozwijanie umiejętności współpracy w grupie,
  • poznanie metod radzenia sobie z emocjami,
  • pracę nad przestrzeganiem zasad,
  • uczenie odreagowania napięć emocjonalnych,
  • kształtowanie umiejętności rozwiązywania konfliktów.

Dziec...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy