Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

11 października 2019

NR 9 (Październik 2019)

Zaburzenia zdrowia psychicznego u osób z zespołem Downa

0 31

Profesjonalna diagnoza zaburzeń zdrowia psychicznego u osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym z zespołem Downa, dokonywana jest przez zespół specjalistów, takich jak: psychiatra (szczególnie psychiatra dziecięcy), pediatra, psycholog, a także inne osoby mogące udzielić ważnych informacji o pacjencie. Podczas diagnozy stosowane są nie tylko takie metody jak, obserwacja osoby badanej, wywiad z tymi, którzy dobrze ją znają, ale także odpowiednie testy i klasyfikacje zaburzeń zdrowia psychicznego. Jakie zaburzenia psychiczne występują najczęściej i czym się przejawiają?

Zespół Downa, czyli trisomia 21, jest jedną z najczęstszych aberracji chromosomowych u człowieka. Stanowi on zarazem najczęstszą przyczynę genetycznie uwarunkowanej niepełnosprawności intelektualnej. Spotyka się go stosunkowo często w populacji, bo z częstością 1:600–1:800 żywych noworodków (Grieco i in. 2015; Sadowska, Gruna-Ożarowska, Mysłek-Prucnal 2007). 
Osoby z zespołem Downa wykazują szereg charakterystycznych cech wyglądu zewnętrznego. Wymienia się ich ok. 200–300, choć nie wszystkie można spotkać w każdym przypadku (Cunningham 1994; Zasępa 2008).
Należą do nich zwłaszcza: skośne ustawienie szpar powiekowych, zmarszczka nakątna, plamka Brushfielda na tęczówce oka, mały spłaszczony nos, długi wystający pobrużdżony język, mała głowa, spłaszczona potylica, krótka szyja, bruzda poprzeczna na jednej lub dwóch dłoniach. 
Ponadto osoby te cechują się niskim wzrostem, wiotkością mięśni oraz skłonnością do otyłości. Z wiekiem pewne cechy wyglądu zewnętrznego mogą ulec zmianie, np. zmarszczki nakątne wraz z powiększaniem się głowy stają się coraz mniejsze, zaś zmniejszone napięcie mięśniowe w wyniku dojrzewania i nabierania doświadczenia także ulega redukcji. Oprócz charakterystycznych cech wyglądu zewnętrznego występuje u tych osób szereg wad narządowych oraz schorzeń somatycznych i neurologicznych. Do najczęściej spotykanych należą wady i choroby serca, przewodu pokarmowego oraz choroby układu oddechowego i zaburzenia endokrynologiczne w postaci niedoczynności tarczycy. Stosunkowo często stwierdza się w tej populacji padaczkę oraz w starszym wieku – chorobę Alzheimera. 
U osób z zespołem Downa występują nieprawidłowości w rozwoju psychomotorycznym. Najczęściej przyjmuje się, że większość spośród nich charakteryzuje się umiarkowanym i znacznym stopniem niepełnosprawności intelektualnej. Choć obecnie coraz więcej jest osób funkcjonujących na poziomie lekkiego–umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Wiąże się to z polepszeniem metod terapeutycznych i edukacyjnych. U osób tych zaobserwować można wiele specyficznych właściwości funkcjonowania poznawczego, społecznego, emocjonalnego. 
Do nich można zaliczyć np. stopniowe obniżanie się ilorazu inteligencji wraz z wiekiem. Wynika ono z faktu, iż mimo że dzieci nabywają umiejętności poznawcze, to robią to zbyt wolno w stosunku do wieku. Poziom rozwoju przystosowawczego jest zazwyczaj istotnie wyższy w porównaniu z poziomem rozwoju intelektualnego. W profilu zdolności intelektualnych można zaobserwować dość duże zróżnicowanie. Stosunkowo najlepiej rozwinięte są zdolności wzrokowe, zaś słabiej słuchowe. Lepsze jest rozumienie niż ekspresja mowy. Charakterystyczne są trudności w pamięci, szczególnie deficyty w werbalnej pamięci operacyjnej. Słabiej przebiegają funkcje wykonawcze. Osoby z zespołem Downa wykazują zazwyczaj stosunkowo wysoki poziom funkcjonowania społecznego, nawiązują wiele pozytywnych relacji z innymi ludźmi, a także są wrażliwe na potrzeby innych. Przejawiają też często szereg takich przystosowawczych cech, jak: serdeczność, życzliwość, opanowanie, ufność. 

Zaburzenia zdrowia psychicznego

Osoby z zespołem Downa mogą przejawiać szereg nieprzystosowawczych właściwości wewnętrznych i zachowań zewnętrznych, a także zaburzeń zdrowia psychicznego i zaburzeń zachowania. W tym miejscu można nadmienić, iż obecnie nie traktuje się problemów zdrowia psychicznego jako jednej z wielu cech niepełnosprawności intelektualnej. Takie podejście powszechne było do ok. lat 80. XX wieku, kiedy to u osób z niepełnosprawnością intelektualną nie stawiano odrębnych diagnoz zaburzeń zdrowia psychicznego. Gdy stwierdzano symptomy poszczególnych zaburzeń, to przypisywano je niepełnosprawności intelektualnej. Obecnie w literaturze przedmiotu występuje termin „podwójna diagnoza”, czyli współwystępowanie u osoby dwóch nieprawidłowych stanów funkcjonowania lub zaburzeń zdrowia psychicznego, np. stanu niepełnosprawności intelektualnej i danego zaburzenia zdrowia. Mimo tych zmian nadal występują trudności w rozpoznaniu i terapii problemów zdrowia psychicznego u osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym z zespołem Downa. Powodem tego są zwłaszcza ograniczenia poznawcze i trudności w komunikacji tych osób. 
Na ogół przyjmuje się, że u osób z zespołem Downa występuje istotnie więcej problemów zdrowia psychicznego niż w generalnej populacji, choć mniej niż u osób z niepełnosprawnością intelektualną bez tego zespołu (Baggio, Barisnikov 2014). W tym miejscu można dodać, że tak jak u osób w generalnej populacji, również u osób z zespołem Downa można spotkać różnego rodzaju trudności, np. u ok. 50% dzieci z trisomią 21 rodzice obserwują takie nieprawidłowości, jak np.: 

  • kłopoty z pójściem spać,
  • problemy z zasypianiem,
  • trudności w koncentracji uwagi,
  • chęć skupienia na sobie uwagi otoczenia,
  • lęki przed hałasem, ciemnością, zwierzętami. 

Różnego rodzaju powszechne problemy występują u wielu dzieci i często ustępują wraz z wiekiem czy też zmianą sytuacji na bardziej korzystną dla funkcjonowania dziecka. Pewne z nich mogą natomiast wskazywać na rozwój poważniejszych zaburzeń zdrowia psychicznego. 
 

Na przykład w sytuacji doświadczania przez dziecko nadmiernej stymulacji może ono wykazać zbyt dużą aktywność motoryczną lub być impulsywne. Zachowania związane z ryzykiem lub niebezpieczeństwem podejmowane w takich okolicznościach powinny jednak budzić niepokój rodzica. W sytuacji nadmiernych ograniczeń, przeciążenia, nagłych zmian, dzieci mogą reagować wybuchami złości lub nieposłuszeństwem. Obawy natomiast powinny wzbudzać u rodzica akty silnej agresji oraz zachowania destrukcyjne i samouszkadzające. Gdy dziecko jest zmęczone, znużone, podekscytowane, to mogą u niego występować powtarzające się ruchy przypominające ruchy stereotypowe. Podejrzenie nieprawidłowości występujących u dziecka może zaś wzbudzić fakt występowania ich w prawie wszystkich sytuacjach, przez długi czas i gdy są one wręcz niemożliwe do przerwania. Aby zróżnicować zachowania, które są naturalne w życiu dziecka, od zachowań mogących wskazywać na objawy zaburzeń zdrowia psychicznego, potrzebna jest dobra znajomość dziecka, jego obserwacja w różnych sytuacjach życiowych, a także posiadanie informacji o doświadczeniach, jakie ono przeżyło, szczególnie w ostatnim czasie (Capone i in. 2006; Zasępa 2013). 


Diagnoza zaburzeń

Profesjonalna diagnoza zaburzeń zdrowia psychicznego u osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym z zespołem Downa, dokonywana jest przez zespół specjalistów, takich jak: psychiatra (szczególnie psychiatra dziecięcy), pediatra, psycholog, a także inne osoby mogące udzielić ważnych informacji o pacjencie. Natomiast już rodzice i opiekunowie mogą zwrócić uwagę na pewne cechy funkcjonowania osoby, które mogą wskazywać na rozwój problemów zdrowia psychicznego. Do nich należą zwłaszcza: nagła zmiana zachowania lub pojawienie się nowych jego form, pogorszenie efektywności funkcjonowania lub regres w rozwoju, powstanie zakłóceń w rozwoju, uczeniu się oraz w społecznych aktywnościach, w tym trudności w relacjach społecznych. Obserwowalne nieprawidłowości mogą dotyczyć: zaburzeń snu, apetytu, nagłych zmian nastroju i zmian w poziomie aktywności, pojawienia się powtarzających się ruchów, zachowań samouszkadzających, dziwacznych reakcji na bodźce sensoryczne. Przy analizie zachowań osoby mogących wskazywać na występowanie u niej określonych problemów zdrowia psychicznego należy zwrócić uwagę na to, czy występują one całościowo, czyli w wielu różnych sytuacjach, czy są w dużym stopniu nasilone, często się powtarzają, oraz czy wywołują subiektywne cierpienie osoby (przejawiające się np. płaczem lub krzykiem), problemy w nauce, w aktywnościach społecznych oraz zakłócenia w otoczeniu. U osoby z niepełnosprawnością intelektualną może się pojawiać wiele nieprawidłowych objawów należących do wielu kategorii zaburzeń. Stąd często trudno jednoznacznie określić u niej jeden rodzaj zaburzenia. Ponadto trudność diagnostyczną może sprawiać to, że symptomy zaburzeń współwystępują z wieloma nieprawidłowymi cechami związanymi z niepełnosprawnością intelektualną, czyli deficytami w sferze poznawczej, językowej i społecznej. U tych osób, a szczególnie u dzieci oraz u chorych z głębszą niepełnosprawnością, bardziej trafne są dane z obserwacji uwzględniające zachowania pacjenta i objawy wegetatywne niż informacje od niej na temat swoich wewnętrznych doświadczeń. Ponadto mniej trafnie rozpoznaje się u tych osób bardziej złożone objawy, jak np. poczucie utraty sensu życia, poczucie bezwartościowości. U niektórych z nich zaś, głównie u osób z głębszą niepełnosprawnością, nie można ich stwierdzić. O wielu problemach emocjonalnych można zaś wnioskować na podstawie nieprawidłowych zachowań – np. silny lęk, obniżony nastrój czy dyskomfort mogą się przejawiać np. w formie zachowań impulsywnych, nadmiernego podekscytowania, drażliwości, agresywności. U starszych zaś osób objawy zaburzeń zdrowia psychicznego mogą przypominać symptomatologię młodszego wieku (np. osoba powie, że nie lubi czegoś, a nie że się tego boi; może wystąpić zbytnia płaczliwość, nieprawidłowe reagowanie na frustrację w postaci rzucania się na podłogę, ukrywania w kącie pokoju, trzymania się kurczowo najbliższych).
W każdym wieku bez względu na poziom funkcjonowania intelektualnego osoby z zespołem Downa mogą doświadczać różnych prob...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy