Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

22 czerwca 2018

NR 1 (Czerwiec 2018)

Zachowania problemowe w obszarze seksualności u osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób ze spektrum autyzmu
Cz. I. Masturbacja w okresie dojrzewania i dorosłości. Diagnoza

0 529

Niniejszym artykułem pragnę rozpocząć cykl tekstów, które dotyczą zachowań o charakterze seksualnym, które przejawiają osoby z niepełnosprawnością intelektualną, a które najczęściej skłaniają rodziców, opiekunów, nauczycieli i terapeutów do szukania specjalistycznej pomocy seksuologicznej. Nazwałam je „zachowaniami problemowymi”, bowiem zazwyczaj w ten właśnie sposób bywają określane przez osoby szukające wsparcia.

Wostatnim czasie w literaturze zagranicznej niektórzy autorzy rezygnują się z używania określenia „problemowe zachowania seksualne” lub „trudne zachowania seksualne” na rzecz terminu sexualized challenging behavior (Lockhart i wsp., 2009). Przyjmują oni, że są to zachowania o charakterze seksualnym, z którymi trudno sobie poradzić, a ich konsekwencje mogą być dla danej osoby negatywne i stygmatyzujące. Wymagają więc od otoczenia, czyli rodziny i specjalistów, większego zaangażowania w zrozumienie ich genezy i funkcji, jakie pełnią. 

Zachowania, które najczęściej są zgłaszane jako problemowe lub trudne, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza 
z nich to zachowania osoby skierowane na siebie, m.in.: masturbacja wczesnodziecięca, masturbacja w okresie dojrzewania i dorosłości (publiczna masturbacja, intensywna masturbacja, masturbacja z użyciem specyficznych przedmiotów itp.), używanie fetyszy, uporczywe oglądanie pornografii połączone z masturbacją.

Druga grupa to zachowania skierowane na innych, m.in.: przekraczanie dystansu w relacjach z innymi, naruszanie intymności innych, np. dotykanie ich w miejsca intymne, obnażanie się w obecności innych osób, mówienie na temat seksu (w tym propozycje seksualne), podglądanie innych osób, obnażanie się w ich obecności.

W niniejszym artykule skoncentrowano się na omówieniu zagadnienia masturbacji w okresie dojrzewania i dorosłości, bowiem to ono rodzi najwięcej pytań rodziców i nauczycieli i jest najczęściej zgłaszanym zachowaniem problemowym.

Zachowanie problemowe – czyja perspektywa?

Niezmiernie ważne jest na wstępie zastanowienie się nad tym, KTO postrzega dane zachowanie o charakterze seksualnym, np. masturbację, jako zachowanie PROBLEMOWE? Czy jest to rodzic? Czy może nauczyciel lub terapeuta? 

A być może sama osoba z niepełnosprawnością lub spektrum autyzmu (ASD, autism spectrum disorder) uważa swoje zachowanie za nieodpowiednie i szuka specjalistycznej pomocy? 

W kontekście powyższych pytań pojawiają się kolejne: czy rodzic/opiekun/nauczyciel akceptuje fakt, że jego syn/córka/podopieczny wyraża swoją seksualność? Czy osoba z niepełnosprawnością lub ASD akceptuje przejawy swojej seksualności? Czy rodzic/opiekun/nauczyciel lub sama osoba mają wiedzę na temat ludzkiej seksualności oraz tego, co jest normą, a co nie w zachowaniach seksualnych człowieka? Jakie kryteria biorą pod uwagę, oceniając dane zachowanie syna/córki/podopiecznego lub własne? W jakim stopniu osobiste przekonania wpływają na ocenę danego zachowania? Czy osoby rozumieją, z czego może wynikać pewna specyfika przejawów seksualności osób z niepełnosprawnością intelektualną i ASD?

To tylko przykładowe wstępne pytania, które należy uwzględnić, dokonując diagnozy i ustalając interwencję w przypadku wystąpienia u osoby z niepełnosprawnością zachowania o charakterze seksualnym. Jest to ważne z tego powodu, że choć osoby z otoczenia mogą uznawać zachowanie podopiecznego lub własnego dziecka za problemowe, nie musi to oznaczać, że jest ono problemowe z seksuologicznego punktu widzenia i że wymaga specjalistycznej interwencji.    

Masturbacja – kilka faktów…

W wąskim ujęciu, masturbacja jest zachowaniem seksualnym polegającym na pobudzaniu własnych narządów płciowych i innych stref erogennych w celu wywołania u siebie seksualnej przyjemności i orgazmu. Jest ona behawioralnym wyrazem popędu seksualnego. W niniejszym artykule przyjęto jednak szerszą definicję masturbacji: mówiącą o tym, że zachowanie polegające na stymulacji narządów płciowych, może służyć różnym celom, zarówno seksualnym, jak i pozaseksualnym. W przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób z ASD, nierzadko spełnia ona inne funkcje niż rozładowanie napięcia seksualnego. 

Może ona przybierać różne formy: pocieranie, dotykanie własnych narządów płciowych dłonią, używanie do tego celu często „przypadkowych” przedmiotów, niekiedy gadżetów seksualnych, pocieranie ciałem o materac, ścianę, o inne osoby, napinanie mięśni krocza, zaciskanie ud i wiele innych. Im niższy jest poziom intelektualny osoby, tym częściej sięga ona po bardziej „prymitywne” formy stymulacji, np. pocieranie ciałem o meble, podłogę czy zabawki (Fornalik, 2002). Osoba masturbuje się zazwyczaj w taki sposób, jaki jest jej dostępny ze względu na możliwości intelektualne, ruchowe czy reakcje osób z otoczenia. 

Wyniki brytyjskiego badania NATSAL (z 2000 roku, na próbie 4762 mężczyzn i 6399 kobiet w wieku 16–44 lat) wskazują, że aż 95% mężczyzn oraz 71,2% kobiet masturbowało się na pewnym etapie życia (Bancroft, 2011, s. 194). Zachowania masturbacyjne są więc podejmowane przez większość ludzi, a ich największe nasilenie przypada na okres adolescencji. 

Wskaźnik masturbacji wśród osób z niepełnosprawnością intelektualną jest zróżnicowany w zależności od wieku, płci, stopnia niepełnosprawności oraz warunków życia, na co wskazują liczne badania (Kijak, 2010; Parchomiuk, 2012). U młodzieży i dorosłych jest on porównywalny ze wskaźnikiem w grupie osób pełnosprawnych i wynosi około 76% (Kijak, 2010). Również większość osób ze spektrum autyzmu masturbuje się. Jedno z doniesień wskazuje, że masturbację odnotowano u 68% badanych z 89-osobowej grupy osób z ASD w wieku 16–59 lat (van Bourgondien, Reichle i Palmer za: Realmuto, Ruble, 1999). Podobne dane uzyskano w badaniach prowadzonych w Danii (Haracopos i Pedersen, 1992) i wynika z nich, że 68% badanych z autyzmem masturbowało się, w tym 74% osób płci męskiej i 54% kobiet.

Dlaczego tak ważna jest znajomość tych danych? Otóż chcąc obniżyć poziom dyskomfortu, lęku rodziców spowodowanego faktem, że syn lub córka z niepełnosprawnością masturbuje się, warto w rozmowie podkreślić, że jest to zachowanie powszechne zarówno wśród osób pełnosprawnych, jak i z problemami rozwojowymi i nie jest udziałem tylko ich dorastającego lub dorosłego dziecka.

Masturbacja jako problem. Kiedy masturbacja wymaga interwencji?

Mimo że z seksuologicznego punktu widzenia masturbacja jest typowym zachowaniem dla nastolatków oraz dla części osób dorosłych, są sytuacje, w których wymaga bezwzględnej interwencji – niekiedy także specjalistycznej. 

Dokonując oceny, czy masturbacja mieści się w granicach normy, należy wziąć pod uwagę:

  • miejsce i czas masturbacji oraz szerszy kontekst społeczny,
  • sposób masturbacji,
  • motywację, jaka leży u podłoża masturbacji (seksualna czy pozaseksualna),
  • proporcję masturbacji do innych form aktywności,
  • ocenę masturbacji w oczach osoby, która się masturbuje,
  • kwestię naruszenia normy partnerskiej w związku.

Kiedy więc masturbacja wymaga interwencji?

  • Jeśli podczas masturbacji dochodzi do uszkodzenia ciała (narządów płciowych, piersi, odbytu lub innych części ciała). Uszkodzenia te najczęściej wynikają z braku wiedzy osoby o prawidłowych technikach masturbacji, używania do niej niewłaściwych przedmiotów (wkładanie ich do pochwy czy odbytu). Mogą też być efektem zbyt częstej lub zbyt intensywnej stymulacji poszczególnych części ciała (np. gdy u osoby występuje podwrażliwość na bodźce). 
  • Jeżeli masturbacja ma „nietypowy/dziwaczny schemat”. Chodzi np. o taki schemat masturbacji, który będzie trudno wkomponować w partnerską relację seksualną. Jeśli bowiem u osoby utrwali się określony model masturbacji, np. stymulacja łechtaczki strumieniem wody, czy masturbacja polegająca na zaciskaniu ud, nie będzie jej łatwo „przeuczyć” się na osiąganie przyjemności podczas wzajemnych pieszczot lub stosunku seksualnego z partnerem/partnerką. Ważne jest także to, czy owa „dziwaczność”nie utrudnia życia osobie i osobom z jej otoczenia, np. osoba poszukuje określonej scenerii czy też masturbacja musi odbywać się zgodnie z rozbudowanym rytuałem.
  • Jeżeli masturbacja zaburza codzienne funkcjonowanie osoby, czyli staje się aktywnością dominującą i utrudnia osobie realizację innych życiowych zadań, któresą przewidziane dla danego etapu życia, na którym się ona znajduje.
  • Jeżeli masturbacja ma charakter kompulsywny, czyli osoba straciła kontrolę nad tym zachowaniem i odczuwa przymus podjęcia masturbacji, bowiem zachowanie masturbacyjne służy redukcji lęku.
  • Jeśli masturbacja jest podejmowana w miejscu publicznym, czyli w obecności innych osób. 
  • Jeżeli masturbacja w sposób rażący narusza porządek społeczny, powoduje u innych dyskomfort i cierpienie. Dotyczy to sytuacji, kiedy osoba np. kradnie części odzieży należące do innych, by używać ich do masturbacji, albo podczas masturbacji jest bardzo głośna i np. zakłóca tym rodzinne życie (Walsh za: Hingsburger, 2000).
  • Jeżeli podejmowanie masturbacji wywołuje u osoby cierpienie. Interwencji wymaga zachowanie masturbacyjne, które rodzi u osoby frustrację z powodu niemożności osiągnięcia orgazmu lub też wywołuje silne poczucie winy (z powodu łamania zasad religijnych lub też zasad określonych przez rodzica).
  • Jeżeli masturbacja jest podejmowana z powodów pozaseksualnych, czyli najczęściej jest próbą rozwiązania jakiegoś problemu, który jest udziałem danej osoby (szerzej poniżej).

Mój podopieczny masturbuje się. Od diagnozy do…

Warto zacząć od stwierdzenia, że nie istnieje gotowa procedura czy schemat postępowania w sytuacji, gdy nauczyciel lub terapeuta zaobserwuje u podopiecznego zachowanie masturbacyjne, np. na terenie placówki. Każda sytuacja wymaga bowiem indywidualnego potraktowania oraz uwzględnienia szerszego kontekstu. 
Poniżej zaprezentowano swoiste kroki, które warto uwzględnić podejmując interwencję na terenie placówki. 

Uproszczony model oddziaływania można ująć następująco:

  • Zebranie danych od osób pracujących w placówce.
  • W przypadku niewystarczających danych i występowania wątpliwości – specjalistyczne konsultacje (ginekologiczne, urologiczne, endokrynologiczne, psychiatryczne).
  • Próba ustalenia uwarunkowań zachowania.
  • Rozmowa z rodzicami/opiekunami osoby z niepełnosprawnością (zebranie danych, psychoedukacja rodziców/opiekunów na temat masturbacji, podział zadań, podpisanie kontraktu).
  • Ustalenie i wdrożenie zasad postępowania w placówce i w domu.
  • Sprawdzenie skuteczności.
  • Ewentualna modyfikacja działania i współpraca z innymi specjalistami.

W niniejszym artykule skupiono się przede wszystkim na zaprezentowaniu niezbędnego kroku, jakim jest rozszerzona diagnoza zachowania masturbacyjnego. W kolejnym artykule zostaną zaprezentowane możliwe oddziaływania interwencyjne.

Przystępując do działania, konieczne jest zebranie danych, które dotyczą zachowania masturbacyjnego, a także osoby, która je podejmuje, oraz reakcji otoczenia na te zachowania. W zbieraniu i porządkowaniu informacji pomocne mogą być poniższe tabele. Zawarto w nich pytania, na które warto uzyskać odpowiedź w wywiadach prowadzonych z rodzicami oraz innymi pracownikami placówki (Fornalik, 2017). Pomocne będzie przygotowanie takich tabel z miejscem na uzupełnianie danych dotyczących konkretnego podopiecznego i jego zachowania.

Informacje dotyczące zachowania

Niezmiernie ważnym krokiem jest bardzo szczegółowa analiza zachowania masturbacyjnego i kontekstu, w jakim się pojawia (Tab. 1).

Tab. 1. Pytania dotyczące zachowania masturbacyjnego

PYTANIE  CEL PYTANIA
Gdzie? (Miejsca, w których pojawia się masturbacja: w placówce, w domu, w miejscach publicznych) Pytanie pozwoli określić, czy osoba przestrzega zasadę intymności, czy wśród miejsc, w których podejmuje zachowanie, znajduje się miejsce preferowane
Kiedy? (Kiedy po raz pierwszy zachowanie pojawiło się, najczęstsza pora dnia, umiejscowienie w planie dnia, np. rodzaj zajęć)  Odpowiedzi pozwolą uchwycić związek pomiędzy porą dnia a zachowaniem, a także rodzajem zajęć i masturbacją. Ważna jest też wiedza, kiedy zachowanie nigdy się nie pojawia (rodzaj zajęć, obecność jakich osób itp.)
Jaka była/jest dynamika zachowania? (Czy zachowanie zawsze wyglądało tak samo, czy miało miejsce tak samo często, jak często ma miejsce 
obecnie itp.) 
Pytanie pozwoli określić, czy zachowanie zmieniało się od chwili pojawienia się do dziś oraz częstotliwość zachowania, a także jakie czynniki mogły wywołać zmianę
Jaka jest proporcja masturbacji do innych zachowań? (Jak długo trwa zachowanie masturbacyjne? Czy osoba uczestniczy w innych aktywnościach w ciągu dnia? Czy mimo masturbacji osoba zaspakaja inne potrzeby?)   Odpowiedzi pozwolą określić, czy masturbacja jest dominującą formą aktywności, czy też jedną z wielu znajdujących się 
w repertuarze osoby oraz czy i w jakim stopniu zachowanie zaburza realizację innych zadań rozwojowych
Jak osoba to robi? (Dokładny opis zachowania z uwzględnieniem pozycji, sposobu stymulacji, używanych przedmiotów)   Dokładny opis pozwala określić, czy osoba masturbuje się w sposób prawidłowy, czy używa do masturbacji przedmiotów, czy się uszkadza itp.
Jakie są reakcje osoby, gdy to robi? (Jakie są fizjologiczne reakcje ciała?)   Opis reakcji pozwoli sprawdzić m.in. to, czy u osoby występują symptomy podniecenia seksualnego, jakie reakcje emocjonalne jej towarzyszą itp.
Jak można rozpoznać, że zachowanie się pojawi? (Czy osoba idzie w stronę jakiegoś miejsca/przedmiotu/osoby? Czy wykonuje jakiś ruch/gest? Czy coś mówi?)  Wiedza pozwoli wychwycić moment, w którym możliwa będzie reakcja otoczenia. Interwencja podjęta w tej fazie często 
bywa skuteczniejsza niż w sytuacji, gdy osoba podejmie zachowanie masturbacyjne
W jakich sytuacjach osoba sama przerywa zachowanie? (Czy gdy poczuje przyjemność? Czy mając do wyboru inne zachowanie? Czy w obecności określonych osób?) Uzyskanie wiedzy na ten temat pozwoli stwierdzić nie tylko, czy osoba masturbuje się aż do chwili rozładowania napięcia seksualnego, ale także czy są aktywności, które wydają jej się w danej chwili atrakcyjniejsze niż masturbacja
Jak osoba reaguje przy próbie przerwania zachowania? (Czy przerywa zachowanie? Czy reaguje agresją skierowaną na siebie lub innych? Czy coś mówi?) Odpowiedzi pozwolą określić, jak duże znaczenie ma dla osoby masturbacja (czy chce ją przerwać?) i jakie skutki przynosi przerwanie zachowania

Informacje dotyczące osoby podejmującej zachowanie

Analizując zachowanie masturbacyjne, potrzebne jest zebranie wielu informacji na temat osoby, która je podejmuje. Uzyskana wiedza pozwoli znaleźć powiązania pomiędzy danym zachowaniem a różnymi czynnikami tkwiącymi po stronie osoby oraz pomoże ustalić możliwe interwencje (Tab. 2).

Tab. 2. Informacje o osobie podejmującej zachowanie masturbacyjne

INFORMACJE O OSOBIE CEL UZYSKANIA INFORMACJI O OSOBIE
Wiek osoby (obecny i wiek pojawienia się zachowania) Pytanie istotne z punktu widzenia oceny rozwoju płciowego
Poziom rozwoju płciowego (czy występują symptomy dojrzewania płciowego? Jakie?)  Określenie poziomu rozwoju płciowego to niezbędny warunek tego, 
by można było uznać, że masturbacja może (choć nie musi) służyć rozładowaniu napięcia seksualnego. Jeśli bowiem u chłopca czy dziewczynki nie widać jeszcze żadnych symptomów świadczących o tym, że rozpoczęło 
się u nich dojrzewanie płciowe, najprawdopodobniej masturbacja służy innym, pozaseksualnym celom. Napięcie seksualne pojawia się bowiem dopiero 
w okresie adolescencji
Poziom rozumienia podejmowanego zachowania (czy osoba rozumie cel zachowania, warunki, w jakich może być podejmowane, oraz konsekwencje zachowania)     Uzyskana wiedza pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy w modyfikowaniu 
zachowania można wykorzystać zrozumienie przez osobę istoty 
zachowani...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy