Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia z pomysłem

3 września 2018

NR 2 (Sierpień 2018)

Zachowania problemowe w obszarze seksualności u osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób ze spektrum autyzmu
Cz. II. Masturbacja w okresie dojrzewania i dorosłości. INTERWENCJA

0 392

W artykule zawartym w poprzednim numerze czasopisma „Terapia Specjalna…” zaprezentowałam kolejne kroki w postępowaniu diagnostycznym niezbędnym w sytuacji, gdy u podopiecznego lub ucznia pojawiają się zachowania autoseksualne. Zebranie tak szczegółowych danych jest konieczne, aby zobaczyć owo zachowanie w szerszym kontekście, a także ustalić, jaka jest przyczyna masturbacji u konkretnej osoby, na ile jej zachowanie narusza normy społeczne (np. odbywa się w obecności innych osób) lub zdrowotne (np. powoduje uszkodzenia) oraz jakie są możliwości osoby w zakresie ewentualnej modyfikacji zachowania.

Na początku chciałabym zaznaczyć kilka kwestii:

  • NIE MA jednego SZABLONU postępowania w przypadku zaobserwowania zachowania masturbacyjnego,
  • interwencja każdorazowo wymaga uwzględnienia zasady INDYWIDUALIZACJI – każda osoba potrzebuje odmiennej interwencji,
  • punktem wyjścia dla podjęcia interwencji jest ustalenie PRZYCZYNY zachowania masturbacyjnego,
  • istotne jest WSPÓŁDZIAŁANIE osób, które podejmują interwencję (specjaliści w placówce i członkowie rodziny/opiekunowie),
  • interwencja musi być WIELOASPEKTOWA, a zatem uwzględniać różne aspekty funkcjonowania osoby w różnych sferach życia – ograniczenie się do sfery seksualnej może nie przynieść (w przypadku wielu osób) pożądanych rezultatów.

Interwencja „szyta na miarę”…

Należy zdawać sobie sprawę, że u konkretnej osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub ze spektrum autyzmu (ASD) zachowania masturbacyjne mogą pełnić różne funkcje (omówiono je w cz. I artykułu). Jeśli podopieczny/a jest w wieku adolescencji lub jest dorosły/a, zawsze trzeba rozważyć, czy masturbacja służy rozładowaniu napięcia seksualnego (popęd seksualny rozkwita bowiem u człowieka w okresie dojrzewania). Może się tak jednak zdarzyć, że u tej samej osoby niekiedy spełnia owe funkcje seksualne, ale w innych sytuacjach może służyć redukcji napięcia emocjonalnego, a w jeszcze innych być sposobem na nudę.

Dodatkowo owa osoba może mieć zaburzenia sensoryczne i np. poszukiwać silnych bodźców dotykowych w obrębie genitaliów. Z powyższych względów konieczne jest dostrzeżenie owych różnych „puzzli” i umiejętne połączenie ich w całość. Koncentracja na jednym kawałku układanki nie pozwoli ułożyć pożądanego obrazu.

Inną ważną kwestią jest świadomość, że w przypadku osób, które nie są w stanie realizować swoich potrzeb seksualnych w relacjach z drugą osobą, nie jest w zasadzie możliwe wyeliminowanie zachowań masturbacyjnych. Jeśli bowiem osoba masturbuje się w celu rozładowania napięcia seksualnego, nie możemy jej całkowicie „odebrać” tego zachowania lub sprawić, by rozładowała to napięcie w nieseksualny sposób, np. w aktywności fizycznej czy plastycznej (niekiedy słyszę propozycje, by u tej grupy osób sublimować popęd seksualny!). Podkreślę, że sublimacja popędu seksualnego to pojęcie, które wywodzi się z psychologii psychoanalitycznej i oznacza skierowanie energii popędu seksualnego, którego nie można zrealizować ze względu na respektowane przez jednostkę zakazy lub z obawy przed ewentualnymi sankcjami społecznymi, na inny cel (przedmiot, osobę, działanie) aprobowany społecznie. Sublimacja bywa u człowieka możliwa, jednakże tylko u takiego, który wybiera ją dla siebie (nie możemy jej nikomu narzucić!), jest świadomy swoich potrzeb, potrafi w danej chwili, np. czując, że pojawia się podniecenie seksualne, przekierować swoją uwagę oraz swoją aktywność na inne działania i zrezygnować z zachowania seksualnego. Czy jest to możliwe u osób z niepełnosprawnością intelektualną lub osób z ASD? I czy mamy prawo narzucać im konieczność sublimacji popędu seksualnego?

Pragnę też w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć, że jeśli masturbacja spełnia funkcję seksualną to nie ma ryzyka, że osoba będzie masturbować się „zbyt często”, że „zachowanie przejmie kontrolę nad osobą” (takie obawy formułują niekiedy rodzice). Jeśli bowiem potrzeba seksualna zostanie zaspokojona, człowiek nie czuje potrzeby podejmowania zachowania seksualnego kolejny i kolejny raz. Oczywiście, należy mieć na względzie to, iż przejściowo siła potrzeby seksualnej, zwłaszcza jej komponentu popędowego, może być na pewnym etapie życia bardzo duża i osoba może dążyć do masturbacji nawet kilka razy dziennie, jednak po krótkim czasie częstość masturbacji spada. Niezbędne jest jednak podjęcie działań socjalizujących zachowanie masturbacyjne (o czym piszę poniżej). Jeśli natomiast u źródła zachowania masturbacyjnego tkwi jakiś nierozwiązany problem (czyli masturbacja ma charakter objawowy), osoba może masturbować się w sposób niekontrolowany mimo zabiegów socjalizacyjnych (Fornalik, 2017).

Interwencja a przyczyny pozaseksualne

Poniżej prezentuję określone propozycje oddziaływań w zależności od przyczyny, jakie pełni zachowanie masturbacyjne. W tej części skupiłam się na przyczynach pozaseksualnych, czyli niezwiązanych z napięciem seksualnym. W tabeli 1 opisane pozaseksualne przyczyny masturbacji oraz propozycje oddziaływań terapeutycznych.

Jak socjalizować zachowania masturbacyjne?

Jeśli dokonamy ustaleń, że masturbacja służy realizacji potrzeby seksualnej, konieczne jest podjęcie oddziaływań, które pomogą osobie z niepełnosprawnością intelektualną lub z ASD lepiej identyfikować napięcie seksualne oraz podejmować zachowania masturbacyjne w sposób społecznie akceptowany. Poniżej prezentuję propozycje interwencji.

Identyfikacja podniecenia seksualnego 

Konieczne jest nauczenie osoby (o ile pozwala na to poziom jej funkcjonowania intelektualnego) rozpoznawania podniecenia seksualnego i odróżniania go od innych (czasem podobnie odczuwanych) stanów, np. zdenerwowania, ekscytacji. Ważne jest też wyjaśnienie, czego osoba nie powinna robić, gdy jest podniecona (tulić się do innych, ocierać się o nich, dotykać się przy innych itd.) oraz jakie zachowania są dozwolone (masturbacja zgodnie z instrukcją lub odwrócenie swojej uwagi od tego, co wywołuje podniecenie seksualne). Pomocne może być użycie do tego celu strategii wizualnych obrazujących objawy podniecenia seksualnego (symbole PCS, rysunki, modele), a także historyjka społeczna, np. zawarta w materiale Co to jest dojrzewanie? Historyjki społeczne z pakietów O dojrzewaniu. Chłopcy oraz O dojrzewaniu. Dziewczęta. 

Sygnały poprzedzające masturbację 

Istotne jest umiejętne odczytywanie sygnałów świadczących o tym, że osoba podejmie zachowanie masturbacyjne. Jest to bardzo ważne w sytuacji, gdy osoba bardzo nisko funkcjonuje intelektualnie i ma problem z odroczeniem zaspokojenia potrzeby seksualnej, a istnieje ryzyko, że podejmie masturbację w niewłaściwych okolicznościach.

Przykłady sygnałów: podopieczny zaczyna układać poduszki w charakterystyczny sposób, bierze maskotkę, której używa do stymulacji, uczeń kładzie się w określonej pozycji na materacu. Podjęcie interwencji w tej fazie jest skuteczniejsze niż kiedy osoba rozpocznie już stymulację.

Odpowiednie miejsce na zachowanie masturbacyjne 

Niezbędne jest jednoznaczne określenie, w jakich miejscach masturbacja jest dozwolona, a w jakich nie. Jest to podstawa pracy w zakresie zachowań masturbacyjnych – niezależnie od tego, jaka przyczyna leży u ich podłoża. 

Do uczenia właściwego miejsca można użyć strategii wizualnych, takich jak zdjęcia, piktogramy wyznaczonych miejsc, historyjki obrazkowe ilustrujące ciąg zdarzeń, np. zawarty w książce Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej? Poradnik dla rodziców, terapeutów i nauczycieli (Fornalik, 2017). 

Przydatne jest oznaczenie w domu/placówce miejsc prywatnych (własny pokój, własne łóżko, łazienka) i konsekwentne odsyłanie osoby tylko do jednego wybranego miejsca. Ważne są jednoznaczne komunikaty typu „Nie tutaj. Można dotykać penisa/pochwy w swoim pokoju”. Zwracam uwagę na rodzaj komunikatu: jak widać, nie użyłam określenia „nie wolno”, lecz „nie tutaj” (zakładamy, że wolno, ale w innych okolicznościach). Istotne jest, by osoba dysponowała swoim prywatnym miejscem, dlatego niedopuszczalne jest, by rodzic spał z nastoletnim/dorosłym dzieckiem w jednym łóżku. Jeśli osoba (ze względu na niepełnosprawność ruchową lub głęboką niepełnosprawność intelektualną) nie jest w stanie sama przemieścić się lub nie rozumie polecenia, konieczne jest wyprowadzenie osoby do ustalonego miejsca i przekazanie komunikatu „Tutaj możesz się dotykać” i/lub pokazanie odpowiedniego piktogramu/symbolu. Staramy się, by zachowanie miało miejsce w domu, a nie w placówce (poza sytuacjami wyjątkowymi). 

Praca nad kwestią miejsca powinna być wpisana w szerszą edukację dotyczącą tematu „prywatne-publiczne” (Fornalik, 2017).

Określenie właściwego czasu 

Niekiedy pomocne może być określenie czasu na „czynności prywatne” w planie dnia (osoba może, lecz nie musi wybrać masturbacji), a niekiedy niezbędne jest ograniczenie czasu masturbacji (użycie tajmera, gdy osoba ma tendencję do przedłużania masturbacji). Są sytuacje, w których konieczne jest odroczenie zachowania masturbacyjnego (osoba jest w placówce, jest pora obiadu). Interweniując, należy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy