Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

20 lutego 2020

NR 11 (Luty 2020)

„Chcę, by komunikował się lepiej!” Koncepcja kompetencji komunikacyjnych użytkownika AAC jako klucz do stanowienia celów edukacyjnych

268

Ostatnie lata przyniosły zmiany, które mają szansę poprawić sytuację osób o specjalnych potrzebach komunikacyjnych w Polsce. Termin „alternatywna i wspomagająca komunikacja” AAC (Augmentative and Alternative Communication) znany jest w środowiskach zajmujących się wspomaganiem rozwoju i terapią, zwłaszcza tam, gdzie w centrum zainteresowania są dzieci i młodzież pozostający w systemie edukacji. Odczarowano AAC na poziomie instytucjonalnym: nareszcie zaczęły obowiązywać zapisy prawne o konieczności stosowania AAC w przypadku trudności w komunikacji. Włączono AAC do podstaw programowych oraz do wytycznych w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej. 

POLECAMY

Dlaczego nie działa system wsparcia?

Widoczne są, choć dalece niedoskonałe, działania wspierające terapeutów i nauczycieli ze strony Minerstwa Edukacji Narodowej w postaci udostępnionych lub współfinansowanych materiałów edukacyjnych z zastosowaniem symboli. 
Znacząco poprawiła się też dostępność i popularność narzędzi służących komunikacji. Ożywiły się środowiska terapeutów i rodziców osób niemówiących, internet pełen jest materiałów używanych w nauce komunikowania się, a także osobistych doniesień, pytań i porad. Entuzjazm, jaki budzą sukcesy poszczególnych użytkowników, udziela się i jest wielką siłą dla innych!
Niestety, nie jest wystarczający, by profesjonalnie prowadzić interwencję wobec osób potrzebujących AAC. Powielanie tych samych rozwiązań w przypadku różnych użytkowników w większości przypadków bywa nieskuteczne. Terapeuci i nauczyciele nierzadko mają trudności w ocenie udostępnionych materiałów. Brakuje tradycji stosowania AAC w sposób systemowy w placówkach specjalnych, o integracyjnych, czy ogólnodostępnych nie wspominając. 
Ciągle nie ma standardów ani kompletnej ścieżki kształcenia profesjonalistów. Na studiach, jeśli w ogóle studenci uczą się o AAC – na ogół dowiadują się o zasobach (rodzajach znaków, ewentualnie rodzajach urządzeń czy oprogramowania), w najlepszym wypadku mogą obejrzeć kilka nagrań z przebiegu interwencji lub używania AAC w życiu codziennym. Brakuje nauczania podejścia metodycznego. Pojawia się na nielicznych dostępnych komercyjnie szkoleniach, jednak często – wycinkowo, bez zarysowania szerszej perspektywy, co prowadzi do podejmowania błędnych decyzji terapeutycznych, a w konsekwencji do straty cennego czasu i zapału. Uderzający jest dla mnie przykład 5-letniej dziewczynki z poważną niepełnosprawnością ruchową, która od dwóch lat uczona jest procedury PECS, mimo że nie ma trudności z intencją komunikacyjną i prawie w ogóle nie ma możliwości kontroli rąk, wskazywania, ani podawania. Terapeutka, jakkolwiek pełna zaangażowania, za co należy ją pochwalić, nie wiedziała, że istnieją inne sposoby korzystania ze znaków, jak skanowanie, wskazywanie wzrokiem, czy kodowanie. 

W poszukiwaniu drogowskazów w nauczaniu AAC

Diagnoza umiejętności i planowanie interwencji stanowi ogromne wyzwanie dla terapeutów i nauczycieli. Nawet tam, gdzie AAC pojawia się w placówkach, często brakuje planu na najbliższą i dalszą przyszłość poszczególnych uczestników procesu edukacji. Wielu nauczycieli skupia się na przeprowadzeniu zajęć w sposób atrakcyjny dla wszystkich uczniów, indywidualne cele związane z umiejętnością komunikacji często bywają nieuświadomione lub nieuwzględnione w lekcji. Przegląd indywidualnych programów edukacyjno-terapeutycznych potwierdza te wątpliwości. Cele są sformułowane nierówno, zbyt ogólnie, nie są wystarczająco zoperacjonalizowane. A to pociąga trudności w ich realizacji. Nie wiadomo, jakich konkretnych działań oczekiwać od ucznia, jakie zachowania modelować. Przytaczam poniżej kilka celów wynotowanych z IPET-ów uczniów potrzebujących AAC. Dodaję komentarz – zestaw niejasności i wątpliwości, jakie budzi ujęcie celu (tab. 1). 
 

Tabela 1. Przykłady niewłaściwie postawionych celów w zakresie komunikowania się
Cel z IPET-u Niejasności, wątpliwości 
Używa AAC Czy dotąd w ogóle nie używał? Co już potrafi? Jakich ma używać form? Narzędzi? Jak złożonych? W oparciu o jaki sposób dostępu? Na jakim poziomie językowym? Pragmatycznym? W jakich sytuacjach? Na ile niezależnie? W jakim stopniu ma być modelowany?
Rozwija słownictwo O jakie – z jakich obszarów tematycznych? Jakie części mowy? Jaki poziom abstrakcji? W jakim tempie – jakimi porcjami? Tylko rozumienie czy użycie także? Pojedynczo czy w konstrukcjach? W jakiej modalności (gesty? znaki?)?
Wybiera z symboli  Z ilu na raz? Z jakiego zasobu – ile ma znać znaków? Jakim sposobem dostępu? W ilu/w jakich sytuacjach? Spontanicznie czy w odpowiedzi na pytanie? W sytuacji wolnego wyboru czy w odpowiedzi na pytanie o fakt? 
Używa komunikatora step-by-step przy powitaniu Spontanicznie czy w sytuacji zaaranżowanej, zachęcany? Czy odtwarza pojedynczy komunikat, czy ich sekwencję? Jak długi ciąg? Sam czy w naprzemienności?
Używa piktogramów do komunikacji przy posiłku Pojedynczych czy w tablicy? Jak licznych? Jakim sposobem dostępu? Do realizacji jakich zamiarów – upominania się, komentowania, zadawania pytań, odpowiadania na pytania? Wypytywany czy spontanicznie? Pojedynczymi symbolami, wyrażeniami, zdaniami? Czy sam ma zadbać o obecność narzędzia na stole? Ma zwracać się do nauczyciela czy także do rówieśników?
Lepiej komunikuje się z rówieśnikami A co już potrafi? Jakimi środkami? Narzędziami? W jakich sytuacjach? W znanym czy także w nieznanym środowisku? Czy chodzi o częstość, pragmatykę? Sposób użycia języka? O współgranie – raczej odpowiadanie, czy inicjowanie interakcji?
Używa tabletu z „Mówikiem” Czy już zna znaczenia znaków, które tam są, czy ich też ma się dopiero nauczyć? Czy chodzi o nauczenie się odszukiwania słów i nawigacji? W wybranych sytuacjach czy permanentnie? Na jakim poziomie językowym? Do jakich pragmatycznych celów? Samodzielnie i spontanicznie czy zachęcany?

Źródło: Opracowanie własne


Podane przykłady celów są sformułowane niewłaściwie z kilku powodów. Niedostateczna operacjonalizacja i niemierzalność sprawiają, że nie wiadomo, kiedy cel można uznać za osiągnięty. W rezultacie trudno opisać postęp ucznia, cieszyć się jego rozwojem i wyznaczyć kolejne cele. Poza tym, analizując niejasności umieszczone w tabeli, musimy stwierdzić, że przy takim ujęciu celów nauczyciel nie wie, na czym ma się skupić i jak stworzyć dobre sytuacje edukacyjne. Jak uniknąć chaosu i uczenia wszystkiego na raz? Czym może się kierować, by stawiać cele bardziej precyzyjnie? Przede wszystkim – wiedzą o rozwoju komunikacji i języka. Jednak to nie wystarczy. Wyraźnie potrzebne są dodatkowe wytyczne związane z naturą alternatywnej i wspomagającej komunikacji, z językiem w działaniu. Ich źródłem niewątpliwie jest koncepcja kompetencji komunikacyjnej użytkowników AAC.

Kompetencja komunikacyjna użytkowników AAC 

Pojęcie kompetencji komunikacyjnej pojawiło się w językoznawstwie w latach 70. ubiegłego wieku. Zaproponował je Dell Hymes, zwracając uwagę na „etnografię mówienia”, na pragmatyczne zastosowanie języka: umiejętność posługiwania się nim odpowiednio do sytuacji i z uwzględnieniem wiedzy o słuchaczu, jego wieku, statusie, wyznawanych wartościach. Kompetentny użytkownik języka to ten, który potrafi dostosować swój przekaz do odbiorcy i wie, jak skutecznie komunikować się w poszczególnych kontekstach. Wartością stała się więc efektywność przekazu, a nie wyłącznie sprawność w tworzeniu poprawnych wypowiedzi (Kurcz 2000 za: Hymes 1972). Dwadzieścia lat później Michael Canale i Merrill Swain, szukając podstaw teoretycznych nauki języków obcych, wyróżnili cztery składowe kompetencji komunikacyjnej (Canale, Swain 1980):

  • gramatyczna: znam znaczenie słów, reguły składni, wiem, jak sformułować poprawną wypowiedź,
  • socjolingwistyczna: umiem odczytać i wyrazić różne intencje, tworzyć wypowiedzi w różnych kontekstach społecznych oraz prowadzić rozmowę,
  • strategiczna: potrafię pozajęzykowo i językowo radzić sobie z zakłóceniami w rozmowie, modyfikować przekaz w zależności od odbiorcy,
  • dyskursywna: umiem łączyć myśli w spójną całość i konstruować tekst.

W 1989 roku amerykańska badaczka Janice Light pierwszy raz wykorzystała powyższe teorie do opisu komunikacji osób nieposługujących się mową. W kolejnych artykułach i książkach kilkakrotnie dokonywała rewizji zaproponowanych definicji, kładąc nacisk na kolejne szczegóły. Niezależnie od nich w latach dwutysięcznych koncepcja kompetencji komunikacyjnej użytkowników AAC stała się znana na świecie, wiodąca, porządkująca, a przede wszystkim – użyteczna nie tylko dla naukowców, ale dla praktyków – nauczycieli i terapeutów uczących komunikowania się z użyciem AAC. 
Kompetencja komunikacyjna oznacza posiadanie wystarczającej wiedzy, osądu i umiejętności komunikowania się, by być funkcjonalnie adekwatnym w codziennej komunikacji (Light 1989). W przypadku osób zależnych od AAC ma ona cztery składowe: kompetencje społeczno-pragmatyczne, językowe, operacyjne i strategiczne.
 

Ryc. 1. Składowe kompetencji komunikacyjnej użytkownika AAC (opracowanie własne)
Kompetencje społeczne:odczytuję
i wyrażam różne intencje,
współgram z rozmówcą i okolicznościami,
prowadzę rozmowę
Kompetencje językowe:
używam możliwie pełnego
języka w dostępnej dla
mnie modalności
Kompetencje strategiczne:
przezwyciężam
ograniczenia i trudności
w prowadzeniu rozmowy
Kompetencje operacyjne:
używam efektywnie mojego
systemu komunikacji


Charakterystyka poszczególnych kompetencji zamieszczona poniżej rysuje obraz w pełni ukształtowanego użytkownika AAC, który na co dzień swobodnie i skutecznie komunikuje się z innymi, zarówno znanymi, jak i obcymi osobami.

Kompetencje społeczne. Użytkownik AAC: 

  • podejmuje inicjatywy komunikacyjne, z uwzględnieniem okoliczności i potencjalnych rozmówców,
  • jest zainteresowany partnerem komunikacji, potrafi adekwatnie odpowiadać na jego inicjatywy i potrzeby, umie z nim współpracować,
  • rozumie i sam adekwatnie przekazuje różne zamiary komunikacyjne (funkcje wypowiedzi):
    - odmawia, protestuje,
    - upomina się, prosi,
    - komentuje, spontanicznie nazywa, zwraca czyjąś uwagę, wydaje opinie,
    - odpowiada na pytania o preferencje i o fakty,
    - używa zwrotów grzecznościowych i konwencjonalnych dla nawiązania i podtrzymania kontaktu: wita się i żegna, zaprasza, dziękuje, gratuluje itd.,
    - skarży się, chwali, mówi o swoich uczuciach,
    - informuje,
    - zadaje pytania, zdobywa informacje,
    - wyjaśnia, tłumaczy, instruuje, 
    - przekonuje, uzasadnia,
    - relacjonuje, planuje, opowiada,
  • wie kiedy, kiedy nie, co, gdzie, z kim i w jaki sposób komunikować,
  • stosuje reguły (etykietę) prowadzenia rozmowy z uwzględnieniem czasu jej trwania, naprzemienności oraz dostosowywania funkcji wypowiedzi w poszczególnych wymianach.

Kompetencje językowe. Użytkownik AAC: 

  • opanował nowy kod dla języka; zna znaki językowe, które pozwalają mu zarówno zrozumieć wypowiedzi innych, jak też wyrażać własne myśli,
  • stosuje reguły rządzące tym kodem:
    - łączy znaki w zrozumiałe wyrażenia i zdania (np. korzysta ze słów-osi, ze słownictwa rdzeniowego, ze starterów, posługuje się kluczem Fitzgerald, korzysta z przyimków),
    - kontroluje poprawność, a co za tym idzie precyzję wypowiedzi, stosując adekwatnie reguły gramatyczne (np. używa znaczników czasu przeszłego, przyszłego, liczby mnogiej, stopniowania przymiotników, innych lub potrafi dobrać odpowiednią końcówkę gramatyczną spośród zaproponowanych - słuchowo/wizualnie lub pisze z uwzględnieniem fleksji),
  • komponuje tekst, dłuższą wypowiedź, stosując stosowną jej organizację.

Kompetencje operacyjne. Użytkownik AAC:

  • posiadł umiejętność kontrolowania postawy i ruchu (np. autofiksacji), by wykonać ruchy znaczące dla przekazania komunikatu (np. mrugnięcie, przeczenie), gesty lub gest wskazywania,
  • opanował techniki dostępu do swojego systemu komunikacji (np. fiksowanie wzroku, przenoszenie spojrzenia, wskazywanie, potwierdzanie),
  • efektywnie nawiguje po systemie komunikacji, sprawnie dociera do potrzebnego słownictwa, korzysta z komórek gwarantujących skrócony dostęp do poprawnych form czy zasobów słownikowych,
  • efektywnie operuje pomocą komunikacyjną: np. włącza/wyłącza urządzenie, kontroluje głośność, opróżnia zawartość okna edycji komunikatu w całości lub po elemencie, dba o naładowanie urządzenia. 

Kompetencje strategiczne. Użytkownik AAC potrafi zastosować odpowiednie strategie radzenia sobie z zakłóceniami w rozmowie:

  • pokonuje ograniczenia językowe, jakie napotyka, np. gdy nie jest zrozumiany, używając gestów – znajduje inny sposób przekazu, lub prosi partnera, by pisał kluczowe słowa, albo rysował, gdy mówi, by zagwarantować na wszelki wypadek słownictwo do odpowiedzi,
  • przezwycięża trudności operacyjne, np. używa wypowiedzi telegraficznej w celu przyspieszenia konwersacji lub prosi partnerów, by wymieniali propozycje odpowiedzi albo podczas komponowania wypowiedzi z liter starali się odgadnąć znaczenia pisanych wyrazów, 
  • radzi sobie z barierami społecznymi, potencjalnym dystansem, niepewnością czy niewiedzą innych osób, np. przez stosowanie instrukcji „Jak ze mną rozmawiać?” lub gotowe, często humorystyczne komunikaty rozluźniające atmosferę, ośmielające nowych rozmówców. 

W nowszych tekstach Janice Light szczególną uwagę zwróciła na dwa kolejne czynniki wpływające na sukces społeczny użytkowników AAC: cechy charakteru oraz wsparcie otoczenia. Analiza historii życia wielu użytkowników AAC, zwłaszcza tych, którzy stali się liderami w społeczności, wskazuje na fakt, że mają oni podobne predyspozycje charakterologiczne i relacyjne, stanowiące o sile napędu do komunikacji: motywacja, postawa, pewność siebie i elastyczność. Cechy te zapewne mają szansę ukształtować się w sprzyjającym środowisku rozwojowym. Tam, gdzie otoczenie rozumie położenie osoby niemówiącej, honoruje jej przyrodzone prawo do porozumiewania się mimo trudności – tam też użytkownik AAC znajdzie wiele wsparcia w budowaniu i używaniu systemu komunikacji. Takie otoczenie zachęca do wszelkich prób, towarzyszy w podejmowaniu wyzwań, wspiera kształtowanie charakteru.

Korzystanie z koncepcji kompetencji komunikacyjnych użytkowników AAC 

Przedstawiony powyżej obraz użytkownika AAC ma cechy idealnego wzorca, który dla wielu może wydawać się wręcz niemożliwy do osiągnięcia, zwłaszcza w warunkach naszego kraju, z uwzględnieniem tutejszych uwarunkowań językowych, sprzętowych, kulturowych, instytucjonalnych. Ma on jednak wartość edukacyjną, porządkującą, metodyczną. Koncepcja kompetencji komunikacyjnej użytkowników AAC pokazuje perspektywę rozwojową, zestaw drogowskazów dla terapeutów i nauczycieli. Jest przydatna do:

  • oceny aktualnych kompetencji komunikacyjnych użytkownika AAC i ich uporządkowanego opisu,
  • wyznaczania celów edukacyjnych.

Jasno pokazuje, że aby użytkownik AAC mógł komunikować się efektywnie, musi opanować wachlarz różnych umiejętności i nauczyć się stosować je jednocześnie. Wiemy jednak, że u osób z problemami rozwojowymi nowe umiejętności wymagają rozłożenia na małe kroki. Wiemy także, że powinniśmy unikać stawiania ucznia w sytuacji podwójnej czy potrójnej trudności, wymagań obejmujących zbyt wiele aspektów nauczanej umiejętności. W świetle omawianej koncepcji dobrą praktyką jest zatem:

  • tworzenie warunków, w których oczekujemy opanowania jedynie jednej trudnej i nowej umiejętności w jednym czasie, w obrębie jednego typu kompetencji,
  • dbanie o to, by inne elementy sytuacji były znane i nie przeszkadzały w uczeniu się wybranej umiejętności,
  • spiralne, zrównoważone wyznaczanie celów, a co za tym idzie przyrastanie umiejętności z zakresu poszczególnych typów kompetencji; znajdowanie inspiracji edukacyjnych nie tylko w środowisku życia osoby niemówiącej, ale także w prawidłach rozwojowych ujętych w modelu.
     
Tabela 2. Ocena umiejętności komunikacji i cele edukacyjne Wojtka, lat 7
Umiejętności komunikowania się Cele edukacyjne
KOMPETENCJE SPOŁECZNE
  • Podejmuje inicjatywy komunikacyjne wielokrotnie w ciągu dnia. Na ogół odpowiada na inicjatywy partnera.
  • Z łatwością wyraża prośby o rzeczy i cz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy