Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii , Otwarty dostęp

11 października 2019

NR 9 (Październik 2019)

Sztuka jako klucz do wnętrza w pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną

0 38

Terapia przez sztuki piękne stosowana jest na całym świecie w pracy z wieloma najróżniejszymi grupami docelowymi, w tym również z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Analizując najczęściej pojawiające się symptomy NI – arteterapię można stosować m.in. w celu zmniejszenia nasilenia występującej u niektórych osób aspołeczności, przeciwdziałania agresji przez rozładowywanie napięcia, przejmowanie kontroli nad własnymi emocjami czy reagowanie emocjonalne adekwatne do sytuacji. Niniejszy artykuł zawiera przykładowe propozycje działań praktycznych, które można zastosować w pracy.

Arteterapia określana jest w szerszym rozumieniu jako terapia przez sztuki piękne (wizualne, muzykę, taniec, literaturę, teatr), natomiast w węższym rozumieniu jako terapia przez sztuki wizualne; nazywana jest również zamiennie kreacją wizualną. Źródłosłów: ARTE – sztuka; TERAPIA – leczenie (gr. ars – perfekcja, sztuka, therapeuéin – opiekować się). Głównym celem arteterapii jest umożliwienie klientowi dokonania zmiany, wzrostu, rozwoju osobistego przez stosowanie materiałów artystycznych w bezpiecznych i sprzyjających temu warunkach. 
Kluczową rolę w arteterapii odgrywa relacja terapeutyczna, która różni się od relacji w tradycyjnych formach psychoterapii, ponieważ zachodzi między terapeutą, osobą uczestniczącą (klientem) i dziełem. Ta forma terapii może być szczególnie użyteczna dla osób, które mają trudności z wyrażeniem swoich myśli i uczuć drogą werbalną, gdyż bazuje na przekazie pozawerbalnym (obraz, ruch, dźwięk, gest). Jedną z najważniejszych funkcji, jakie pełni arteterapia, jest funkcja katarktyczna, dająca możliwość przeżycia czy doświadczenia przez pacjenta podczas sesji katharsis (oczyszczenia), uwolnienia od cierpienia, odreagowania zablokowanego napięcia, stłumionych emocji, skrępowanych myśli i wyobrażeń.
Arteterapia uznawana jest za formę psychoterapii (art psychotherapy), która traktuje media artystyczne jako podstawowy sposób komunikacji. We wspierającym środowisku, któremu sprzyja relacja terapeutyczna, uczestnik arteterapii może tworzyć np. obrazy i obiekty, w celu ich eksploracji oraz dzielenia się znaczeniami, które mogą być z nich odczytane. Dzięki temu osoba może lepiej zrozumieć siebie (wgląd) oraz naturę swoich problemów i trudności. To z kolei może prowadzić do pozytywnej trwałej zmiany w jej postrzeganiu siebie, w aktualnych relacjach oraz ogólnie rozumianej jakości życia (The British Association of Art Therapists (BAAT). Natomiast The American Art Therapy Association podkreśla, że arteterapia jest profesją (zawodem), która wykorzystuje proces tworzenia do podniesienia poziomu dobrostanu osób w każdym wieku (dobrostanu fizycznego, umysłowego i emocjonalnego). 
Arteterapia opiera się na założeniu, że proces twórczy służący autoekspresji pomaga ludziom rozwiązywać problemy i konflikty, rozwijać umiejętności interpersonalne, kierować własnym zachowaniem, redukować stres, podnosić samoocenę i samoświadomość oraz osiągać wgląd. Arteterapia w takim rozumieniu integruje różne pola ludzkiego rozwoju; łączy sztuki wizualne (rysunek, malarstwo, rzeźba i inne formy wizualne) oraz wiedzę o procesie twórczym z modelami doradztwa personalnego i psychoterapią (por. Malchiodi, 2006). 
W przebiegu procesu terapeutycznego w arteterapii zawsze uwzględnia się trzy elementy: terapeuta – dzieło (wytwór) – pacjent/klient. Tym różni się od klasycznej terapii, iż koncentruje się na wytworze pacjenta – może to być taniec, rysunek, dźwięk wydobyty z instrumentu, będący tym samym przekazem i komunikatem zapraszającym do dialogu między terapeutą a klientem. 
Uczestnicy sesji arteterapii nie muszą posiadać zdolności artystycznych ani wcześniejszych doświadczeń. Terapeuta nie koncentruje się bowiem w pierwszym rzędzie ani na wartościach estetycznych wytworzonych obiektów, ani na ich aspekcie diagnostycznym. Kontekst psychoterapeutyczny, z właściwymi mu czynnikami leczącymi, stanowi podstawową różnicę między arteterapią a zajęciami plastycznymi czy terapią zajęciową. Cathy Malchiodi (2006) opisuje specyfikę udziału w sesji arteterapeutycznej i czym różni się w tym od typowej lekcji plastyki: „W większości sesji arteterapeutycznych, nacisk kładziony jest na wewnętrzne doświadczenie – sposób odczuwania i postrzegania świata oraz wyobraźnię”.
Podczas arteterapii może występować nauczanie nowych umiejętności i technik plastycznych, jednak skierowana jest ona raczej na rozwijanie i wydobywanie obrazów pochodzących z wnętrza osoby niż na odtwarzanie obrazów i obiektów odbieranych przez osobę ze świata zewnętrznego. 
Analizując najczęściej pojawiające się symptomy NI – arteterapię można stosować w celu zmniejszenia nasilenia aspołeczności (włączanie w działania prospołeczne, interakcje i prace w zespole), przeciwdziałania agresji przez rozładowywanie napięcia w sposób akceptowany społecznie, przejmowanie kontroli nad własnymi emocjami, reagowanie emocjonalne adekwatne do sytuacji (bez nadmiernego reagowania), pracy nad rozwijaniem umiejętności zaufania, odczuwania współczucia oraz miłości, empatii (sztuka jako źródło emocji), pracy nad rozwijaniem wyobraźni, kreatywności, umiejętności improwizacji, radości i zabawy, a także uzyskania wielu innych celów terapeutycznych. 
Jedną z ważniejszych dziedzin (technik) arteterapii jest choreoterapia – terapia tańcem. Ruch jako narzędzie transformacji, zmiany i katharsis – był znany i stosowany od najdawniejszych czasów. Choreoterapię najprościej można zdefiniować jako taniec leczniczy1. Przez termin „choreoterapia” [choreia (gr.) „taniec” i therapeuein (gr.)] – rozumiem proces leczenia tańcem, a w szczególności uruchamiania indywidualnych zdolności organizmu do dążenia do równowagi zdrowotnej. Jest to forma terapii wykorzystująca ekspresję ruchową. Najnowsza definicja tej formy terapii według American Dance Therapy Associacion (ADTA) określa choreoterapię jako: „terapeutyczne wykorzystanie ruchu jako procesu, poprzez który wspomagana zostaje emocjonalna i fizyczna integracja”2. W terapii tańcem można wyróżnić trzy podstawowe funkcje: diagnostyczną, profilaktyczną i terapeutyczną. 
Terapia przez taniec i ruch może spełniać wiele celów, w zależności od potrzeb uczestników (jednostki chorobowej, rodzaju zaburzenia, dysfunkcji czy chęci samorozwoju), charakteru grupy (rekonwalescencyjna, terapeutyczna, pschoterapeutyczna, rozwojowa) i częstotliwości spotkań (jednorazowo, cyklicznie – np. jeden raz w tygodniu). Najczęściej w literaturze przedmiotu wyszczególniane są następujące główne cele choreoterapii:

  • integracja wielopłaszczyznowa (ciało – umysł – dusza);
  • uwrażliwienie na potrzeby innych osób i własne;
  • zwiększenie świadomości własnego ciała;
  • stworzenie atmosfery sprzyjającej współpracy w grupie;
  • uczenie radzenia sobie w sytuacjach trudnych;
  • rozwijanie umiejętności przewidywania konsekwencji własnych działań;
  • doświadczanie siebie w relacji z innymi i siebie w przestrzeni;
  • praca z emocjami – ich rozpoznawaniem, wyrażaniem, kanalizowaniem, reagowaniem na emocje innych osób;
  • doświadczenie swojej wartości, odrębności, możliwości samostanowienia, stabilizacji;
  • wchodzenie w interakcje interpersonalne, możliwość ich kształtowania, zmieniania;
  • uczenie szacunku dla siebie i dla innych, asertywności i tolerancyjności;
  • kreowanie swojego świata, swoich granic, swoich zasad;
  • uczenie się komunikowania pozawerbalnego, wyrażania siebie, rozumienia innych;
  • refleksja, poszukiwanie odpowiedzi, poszukiwanie „swojego miejsca, przestrzeni”;
  • tworzenie, rozwijanie potencjału twórczego, ekspresja, przemiana, proces3.

Ze względu na powyższe walory warto jest sięgnąć po terapię tańcem w kontekście pracy z osobami z NI. Poniżej zaprezentowane zostały przykładowe ćwiczenia do pracy z grupą, bazujące na szeroko rozumianym ruchu i tańcu oraz ich walorach transformujących oraz katarktycznych.

DZIAŁANIE 1. 

POKAŻ SWÓJ NASTRÓJ – CO TERAZ CZUJESZ
Muzyka: Beautiful World „I know”
Opis przebiegu ćwiczenia

Uczestnicy ćwiczenia tworzą krąg, stając twarzą do jego środka, aby wszyscy nawzajem mogli się widzieć. Poruszają się w miejscu. Każdy z uczestników (po kolei) pokazuje przez chwilę dowolny ruch „na powitanie grupy” – pozostali starają się powtórzyć, odwzorować ten ruch. Kiedy wszyscy już powtórzyli prezentowany ruch – osoba, która aktualnie prowadziła ćwiczenie, dotyka ramienia osoby stojącej obok i w ten sposób „przekazuje prowadzenie”. Wtedy kolejna osoba w kole pokazuje swój ruch na przywitanie i pozostali starają się go powtórzyć. W ten sposób każda osoba prezentuje swój odmienny ruch na „przywitanie się” w grupie, co bardzo integruje wszystkich uczestników. I tak, kolejno każdy uczestnik ćwiczenia jest przez chwilę „prowadzącym”. Ćwiczenie jest dynamiczne, cały czas następują zmiany „prowadzącego”, co silnie aktywizuje osoby biorące w nim udział i wprowadza pozyty-
wną atmosferę oraz pogodny, wesoły nastrój. Ćwiczenie kończy się, kiedy wszyscy pokażą swój ruch lub kiedy skończy się utwór muzyczny.

Konfrontacja
Pokazując swój ruch możesz wyrazić własną niepowtarzalność, emocje i nastrój – jesteś sobą i każdy ruch jest dobry. Czasem łatwiej jest coś pokazać niż wyrazić to słowami. Przez chwilę – kiedy powtarzasz ruch kogoś innego – możesz poczuć się tak, jak on. Bądź w ruchu kimś innym, poprzez naśladowanie – poczuj emocje i nastrój innych osób w grupie. Odczucie innych przez naśladowanie ich ruchu daje nam więcej informacji niż rozmowa. Ogromnie istotne jest, aby prowadzący na samym początku ćwiczenia zaakcentował, iż każdy ruch – cokolwiek pokażesz, jakkolwiek się poruszysz – jest dobry! Wprowadzamy zasadę bezwarunkowej akceptacji i nieoceniania innych uczestników ćwiczenia.

DZIAŁANIE 2. 

ŚWIADOMOŚĆ SWOJEGO CIAŁA
Muzyka:
np. Czajkowski „Jezioro łabędzie” albo inna, o zmiennym charakterze
Opis przebiegu ćwiczenia

Ćwiczenie to jest pomyślane jako jeden z wariantów „rozgrzewki”, świetnie nadaje się na rozpoczęcie spotkania. Uczestnicy stoją w dowolnym miejscu na sali, zamykają oczy i wsłuchują się w muzykę. Osoba prowadząca co jakiś czas podaje kolejną sugestię słowną – prowadząc uwagę uczestników do poszczególnych części ciała. Najlepiej rozpocząć od sugestii dotyczących całych części – partii ciała, np. lewa noga, stopniowo przechodząc do coraz mniejszych części ciała, zwracając uwagę uczestników na ich odrębność, np. łokieć, mały palec u nogi (nawet kiedy wyizolowany ruch nie jest łatwy i uczestnicy tak naprawdę nie będą nim ruszać, a będą tylko kierować tam swoją uwagę). Ułatwia to w późniejszym czasie nie tylko pracę z ciałem i ruchem, ale również działanie z wyobraźnią i poprawne odbieranie sygnałów, jakie docierają do nas z poszczególnych części ciała oraz umiejętne ich identyfikowanie (np. skurcze, napięcia, ból czy pieczenie – mogące świadczyć o konieczności rozluźnienia danej części ciała czy odpoczynku).
 

Fot. 1. W tańcu z innymi doświadczamy pełni życia – praca z grupą


Prowadzący podaje uczestnikom kolejne sugestie słowne, zachęcając ich do poruszania daną częścią ciała i wizualizowania przykładowego obrazu. Następnie czeka chwilę, aby uczestnicy mogli kilkakrotnie powtórzyć ruch. Kiedy już cała grupa zdoła wykonać polecenie, można wprowadzić kolejną sugestię. Poniżej podaję kilka propozycji:

  • W...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy