Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii , Otwarty dostęp

9 czerwca 2022

NR 25 (Czerwiec 2022)

Teoria umysłu a deficyty w zakresie umiejętności społecznych – studium przypadku Antka z ASD

0 532

Antek ma 8 lat i jest wysoko funkcjonującą osobą ze spektrum autyzmu. Jednym słowem nikt z boku nie wie, że chłopiec ma jakieś trudności rozwojowe. Dopiero przy obserwacji, kiedy zachowuje się nietaktownie wobec innych osób, nie trzyma dystansu, mówi osobom dorosłym na ty i nie rozumie, że inni mogą inaczej myśleć, zastanawiamy się, co mu jest. Czy to złe wychowanie czy…? Co leży u podstaw Antka problemów? Obecnie jedna z teorii próbuje to wyjaśnić. Brak teorii umysłu, czyli tzw. ślepota umysłowa, może doprowadzać do innego spojrzenia na zachowania ludzi.

Uczeń ze spektrum autyzmu ma bardzo dużo problemów związanych z relacjami społecznymi. Większość młodszych dzieci ze spektrum nie reaguje na wezwanie po imieniu ani nie patrzy w sytuacjach naturalnych na drugą osobę. Kontakt wzrokowy jest spontanicznym czytelnym znakiem, który wyraża pewne emocje, takie jak: zaskoczenie, radość, smutek, zainteresowanie itp. Niestety, nasze dzieci mają z tym duże trudności, rzadko patrzą w kierunku wskazywanym przez inne osoby i nie nawiązują kontaktu wzrokowego. Uczeń ze spektrum często skupia uwagę na przedmiotach, a nie na ludziach. To bardzo utrudnia relacje społeczne i jest źle postrzegane przez inne dzieci typowo się rozwijające. Nie rozumieją one, że przyciąganie uwagi może odbywać się w różny sposób, a nie tylko przez ciągnięcie za rękę czy płacz lub krzyk. 
Podczas rozmów rodzice zwracają uwagę na sztywność w zabawach, że ich dzieci bawią się inaczej niż ich rówieśnicy. Nasi uczniowie trzymają się sztywno funkcji przedmiotu i nie wpadną na pomysł, że wiaderko może być bębenkiem lub czapką na głowie. Nie będą widzieć w tych przedmiotach żadnych innych cech niż rzeczywiste, nie będą udawać, że coś jest czymś innym niż w rzeczywistości. 
Udawanie jest trudną formą zabawy dla ucznia ze spektrum autyzmu. Jest to stan umysłu i żeby umieć to robić, osoba musi znać różnice między prawdą a fikcją. Dzieci neurotypowe rozumieją, że coś jest na niby i że tylko to udają. 
Większość naszych dzieci nie potrafi wcielić się w inne role, udawać, że są zwierzątkami lub jakimiś bohaterami z bajki. Brak tych umiejętności powoduje, że mają one duże trudności w zabawie z rówieśnikami.
Uczniowie ze spektrum autyzmu mają również duże problemy ze zrozumieniem niektórych komunikatów, np. gdy pani powiedziała do Antka: „złap siatkę za uszy”, chłopiec zakładał reklamówkę na swoje uszy. Dzieci te nie rozumieją często idiomów i związków frazeologicznych.
Aby zrozumieć komunikaty werbalne, musimy najpierw odczytać intencje autora wyrażane przez werbalne i niewerbalne aspekty komunikacji. Komunikacja to gesty, mimika twarzy, postawa ciała, wyraz oczu i twarzy. Wszystko to jest niezmiernie ważne, aby prawidłowo odczytać wypowiedź danej osoby. Niemożność zrozumienia znaczenia umowności powoduje, że dziecko zachowuje się jak słoń w składzie porcelany. Wtedy też najczęściej zdarzają się wpadki słowne typu: „Dlaczego ta pani jest taka gruba?” lub „Kiedy on sobie pójdzie?”.

Rozmowa – kluczowy aspekt w budowaniu relacji społecznych 

Dzieci wysoko funkcjonujące ze spektrum sprawiają wrażenie, że dużo rozumieją i wtedy ludzie oczekują od nich właściwego odczytywania wszystkich sytuacji. I tutaj możemy się zdziwić, ponieważ dziecko ze spektrum ma bardzo duże trudności w relacjach społecznych oraz w prowadzeniu rozmów. Bardzo dużo czynników składa się na taką „zwykłą rozmowę”, np.:

POLECAMY

  1. Wybranie tematu rozmowy.
  2. Inicjowanie rozmowy, czyli podejście do danej osoby i zagajenie potrzebne do rozmowy.
  3. Nawiązanie czasem kontaktu wzrokowego. 
  4. Uważne słuchanie drugiej osoby. 
  5. Spostrzeganie całej mowy niewerbalnej, czy osoba jest zainteresowana rozmową z nami, czy temat jest ciekawy itp. 
  6. Podtrzymywanie rozmowy przez takie wyrażania, jak: „aha”, „OK”, „Doprawdy?”. Takie wtrącenia są bardzo potrzebne w rozmowie, ponieważ słuchacz widzi, że jesteś w niej aktywny. 

Osoby ze spektrum autyzmu bardzo często nie mają tych umiejętności. Zdarza się, że prowadzi rozmowę, stojąc bardzo daleko lub za blisko rozmówcy, wchodząc mu prawie w twarz. Nie słuchają też komentarzy i nie odnoszą się do tego, co mówi druga osoba. Czasem jest to po prostu monolog, a my jesteśmy przypadkowymi słuchaczami tego wystąpienia. Kiedyś Antek bardzo interesował się wentylatorami i chciał mi o nich opowiedzieć. Powiedziałam, że chętnie usłyszę coś na temat wentylatorów, no i wtedy zaczął mówić. Opowieść nie miała końca, ale cierpliwie wysłuchałam i zadawałam odpowiednie pytania co do wentylatorów. Odpowiadał mi rzeczowo i skrupulatnie, wchodził w takie szczegóły, że ja nie za bardzo to rozumiałam. Gdy skomentowałam, że nie musi tak szczegółowo opowiadać, widać było jego zdziwienie, ale nie przestał mówić. Miałam wrażanie, że jestem mu potrzebna tylko do tego, aby mógł wypowiedzieć swoją kwestię. W innej sytuacji, kiedy znowu się widzieliśmy, również chciał mi opowiadać o wentylatorach, chociaż przypomniałam mu, że już mi o nich mówił. 
Ja wiem, że Antek ma spektrum i tak się może zdarzyć. Osoby, które Antka nie znają, czy też jego rówieśnicy, czasem szybko się zniechęcają rozmowami z nim, jeśli jest monotematyczny. 
Osoby ze spektrum autyzmu nie używają właściwej intonacji, nie mają prozodii, która zaakcentuje to, co jest ważne lub ma mniejsze znaczenie. Mają też trudności w odczytywaniu emocji w trakcie rozmowy. Czasem w trakcie diagnozowania pokazujemy uczniom obrazki z emocjami i dla dzieci prawidłowo się rozwijających nie jest to żaden problem, właściwie nazwać uczucia danej osoby na twarzy lub analizując sytuację. W przypadku naszych dzieci nie jest to już oczywiste. Nie potrafią one bowiem nazywać uczuć ani innych ludzi, ani swoich.
Te wyżej opisane trudności często nazywamy brakiem teorii umysłu lub brakiem umiejętności mentalizowania. 

Zaburzenia w teorii umysłu

Według opinii Uty Frith zaburzenia te polegają na niezdolności wyobrażania sobie stanu umysłu innej osoby lub tego, co dana osoba myśli czy czuje. Antek bardzo często w rozmowie ze mną mówi, że on nie wiedział, że może to zrobić mamie przykrość, lub gdy zapytałam, czy kiedykolwiek zrobił dla niej coś miłego, kupił prezent , to tym też był bardzo zdzwiony. Odpowiedział mi, że nigdy tego nie zrobił, bo mama mu nie powiedziała, że coś chce. Brak zadowalania innych osób to również jeden z deficytów osób ze spektrum autyzmu. Odpowiedzialna jest za to tzw. ślepota umysłowa. 
Czym jest teoria umysłu? Umiejętnością odczytywania stanów umysłu innych ludzi, powiązania zależności między tym, co robią, a tym, co myślą. Czytanie w umysłach nie przysparza nam z reguły większych trudności, dość dobrze radzi sobie z tym typowy pięciolatek. Potrafi zrozumieć, że np. ja mogę być zmęczona, a on nie, że on lubi bawić się samochodami strażackimi, a ja lubię czytać książki o zachowaniach ludzi. 
Antek nie umiał zaś wybrać prezentu dla mamy, bo kompletnie nie wiedział, co sprawiłoby jej radość i co ona lubi. Po dłuższym namyśle wybrał neutralne prezenty, jak kwiaty czy perfumy. Nie było to jednak zindywidualizowane, ale będąc bystrym chłopcem, doszedł do wniosku, że te przedmioty mogłyby być miłe dla mamy. 
Zawsze też miał trudność w kupowaniu prezentów na urodziny swoich rówieśników. 

Test Sally i Ann – jak sprawdzić umiejętność czytania w umysłach innych osób? 

Pierwszą definicję teorii umysłu przedstawiali David Premaca i Guy Woodrruff w 1978 r. Naukowcy szukali testów, które mogły sprawdzić umiejętność czytania w umysłach innych osób. Badacze ustalili, ze już 4-letnie dziecko potrafi zrozumieć, że inna osoba może mieć fałszywe przekonanie i przewidzieć jej zachowanie. Stworzyli test, który nazwali Sally i Ann (Baron-Cohen i in., 1985). 
Do tego testu potrzebne są dwie lalki – Sally i Ann. Sally ma koszyczek, a Ann – pudełko. Ann przygląda się, co robi Sally. Sally ma kuleczkę, którą wkłada do swojego koszyka, a potem wychodzi. Ann wyjmuje kulkę z koszyka Sally i przekłada do swojego pudełka. To wszystko obserwuje nasze dziecko. Następnie, gdy Sally chce wrócić, eksperymentator zadaje bardzo ważne pytanie: „Gdzie Sally będzie szukała swojej kulki?”. Prawidłowa odpowiedź brzmi: „w koszyku”. Niestety, większość dzieci ze spektrum odpowie: „w pudełku”, ponieważ widziała, gdzie Ann ją przełożyła i przez to założyła, że Sally też wie.
Błąd w myśleniu dzieci ze spektrum powoduje, że to zadanie zrobią nieprawidłowo. One bowiem nie zrozumiały, że widzieć, znaczy wiedzieć, a nie widzieć, znaczy nie wiedzieć. I ten inny sposób myślenia komplikuje sytuacje społeczne. 

Test Sally i Ann – praca z Antkiem

Kiedy przeprowadzaliśmy ten test z Antkiem, chłopiec odpowiedział na niego błędnie. Nie rozumiał, że Sally nie wie o tym, że nie ma swojej kulki w koszyku. Pracując z chłopcem, musieliśmy odegrać wiele innych naturalnych sytuacji, aby zrozumiał, że jeśli czegoś nie widzę, to tego nie wiem. Aranżowaliśmy sytuacje, gdzie wchodziłam do pokoju i zostawiałam kubek z kawą, ale nagle gdzieś musiałam wyjść, np. odebrać telefon. W tym czasie drugi terapeuta na oczach Antka przestawiał mój kubek z kawą w inne miejsce. Za moment przychodziłam  i padało pytanie: „Gdzie pani Beata ma szukać swojego kubka?”. Pierwsze odpowiedzi Antka zdradzały miejsce, gdzie został przestawiony, ale po wielu różnych zasadach Antek zrozumiał, że ja tego nie widziałam i myślałam, że jest tam, gdzie go wcześniej zostawiłam. Oczywiście sytuacje się różniły, tylko idea była ta sama. 
Antek przez deficyty w teorii umysłu miał różne wpadki z rówieśnikami. Nie rozumiał żartów i wygłupów dzieci, lecz wszystko brał na serio. 

Test „Zwodnicze pudełko”

W tym teście dziecko dostało pudełko po cukierkach. W środku nie było jednak cukierków, tylko mały ołówek. Dzieci spodziewały się, że w pudełku będą cukierki i były bardzo zdziwione, gdy po otworzeniu zobaczyły ołówek. Kie...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy