Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia z pomysłem

3 września 2018

NR 2 (Sierpień 2018)

Komunikacja alternatywna i wspomagana
jako nieocenione narzędzie do edukacji seksualnej osób ze sprzężoną niepełnosprawnością

0 334

Wydaje się, że żadna grupa uczniów nie czerpie tak ogromnej radości z osiągnięć w nauce, jak dzieci z niepełnosprawnością. One bowiem uczą się w szkole przede wszystkim „życia”. Osiągnięte przez nie umiejętności tworzą się często w pocie czoła, w walce z niedoskonałościami własnego ciała i barierami w najbliższym środowisku. Dopiero wówczas, gdy nauczyciel potrafi porozumieć się z uczniem, można powiedzieć, że zaczęła się nie tylko komunikacja, ale i prawdziwa edukacja.

Kiedy osoba zda sobie sprawę, że została dogłębnie usłyszana, jej oczy wilgotnieją. Myślę,  że w pewnym prawdziwym znaczeniu tych słów – płacze ona z radości. To jest tak, jakby mówiła „Dziękuję Boże, ktoś mnie usłyszał. Ktoś wie, jak to jest być mną.”

 

Zpsychologicznego punktu widzenia największe znaczenie dla rozwoju osobistego człowieka, gatunku ludzkiego oraz samego języka ma symboliczna funkcja mowy. Stanowi ona fundament tworzenia pojęć i rozwoju myślenia, a przez to także rozwoju komunikacji społecznej. Słowa bowiem są uogólnionym odzwierciedleniem rzeczywistości, przedstawionym za pomocą symbolu. W rozwoju mowy, w miarę precyzowania się znaczeń słów, zaczynają one reprezentować początkowo konkretne przedmioty, osoby, zjawiska, czynności, a z czasem – klasę przedmiotów, zjawisk, czy czynności, oderwane od wyobrażenia konkretu, stając się podstawą tworzenia pojęć i abstrakcyjnym materiałem myślenia. W ten sposób mowa i myślenie są nierozerwalne, tworząc związek jedności, ale nie tożsamości, ponieważ każdy z tych procesów ma samodzielny byt i rządzi się odrębnymi prawami rozwojowymi (Konarska, 2004, s. 181). Mowa oraz myślenie wydają się niezbędne w procesie edukacji. Osoba z niepełnosprawnością intelektualną, niekomunikująca się werbalnie, potrzebuje narzędzia do komunikacji, które umożliwi jej edukację, a przede wszystkim udział w relacjach interpersonalnych, decydujących o jakości jej funkcjonowania społecznego, w najbliższym otoczeniu.

Pojęcie seksualności człowieka zawiera w sobie wszystko, co jest związane z wyrażaniem siebie, zaspokajaniem swoich potrzeb, z byciem w dających szczęście relacjach. Warunkiem niezbędnym do umożliwienia uczniom z niepełnosprawnością samorealizacji w tej dziedzinie jest posiadanie wiedzy i umiejętności komunikowania się, umożliwiających nawiązywanie relacji z drugim człowiekiem. 

Jak zatem edukować seksualnie uczniów z niepełnosprawnością sprzężoną, kiedy na drodze do komunikacji z nimi stoi tak wiele barier? Nieocenioną pomocą w procesie edukacji powyższej grupy osób są metody alternatywnej i wspomaganej komunikacji, które z powodzeniem dają się zastosować w dziedzinie związanej z seksualnością człowieka.

Funkcje zachowań komunikacyjnych w obszarze ludzkiej seksualności

Mowa w swej najbardziej typowej postaci służy realizacji celu komunikatywnego porozumiewających się osób. Człowiek zazwyczaj urzeczywistnia cel komunikatywny w akcie porozumiewania dźwiękowego, któremu jednak towarzyszą także pozawerbalne formy porozumiewania się. Nie mają one kluczowego znaczenia w przekazie informacji, ale mocno wpływają na poziom i jakość relacji interpersonalnych. Jeśli jednak werbalny przekaz informacji jest zakłócony lub niejednoznaczny, wtedy za prawdziwy uznaje się przekaz pozawerbalny jako ewolucyjnie wcześniejszy i w niewielkim tylko stopniu poddający się kontroli świadomości w przeciwieństwie do całkowicie świadomie formułowanego przekazu słownego (Konarska, 2004, s. 179).

Uczniowie korzystający z AAC posiadają rozbudowane systemy komunikacyjne (gesty, tablice komunikacyjne, urządzenie elektroniczne) umożliwiające im porozumiewanie się, gdyż nie są w stanie korzystać z przekazu dźwiękowego z dwóch powodów:

  • nie mają go często w repertuarze umiejętności lub jest on rozwinięty w niewystarczającym stopniu,
  • nie rozumieją przekazu werbalnego albo rozumieją go w ograniczonym zakresie. 

Za pomocą tych systemów komunikują najbliższym osobom swoje codzienne pragnienia. Rzadko kiedy systemy te posiadają działy dotyczące seksualności i realizacji potrzeb z nią związanych. Z punktu widzenia specjalisty niezbędne jest wyposażenie uczestników AAC w systemy pozwalające im na edukację i wyrażanie potrzeb w tej dziedzinie, gdyż jak wiadomo jest ona wrodzona i ma fundamentalne znaczenie dla szeroko pojętego zdrowia człowieka.

Osoba z niepełnosprawnością intelektualną, posługująca się AAC ma możliwość tworzenia relacji interpersonalnych i brania w nich aktywnego udziału. Fundamentem każdej relacji interpersonalnej, w tym partnerskiej, jest komunikacja, okazywanie uczuć i zainteresowania oraz możliwość realizacji potrzeb obojga partnerów.

Osoba niekomunikująca się werbalnie potrzebuje systemu gestów, symboli, które pozwolą jej na wyrażanie tak subtelnych uczuć, jak: zakochanie, miłość, podniecenie czy pożądanie. Dla swojego bezpieczeństwa potrzebuje umiejętności pozwalających jej na zakomunikowanie swojego sprzeciwu czy zakończenia niechcianej aktywności seksualnej. Potrzebuje też swoistego „atlasu anatomicznego AAC” umożliwiającego jej naukę budowy i funkcji poszczególnych części ciała. Niezbędne wydają się również symbole umożliwiające naukę ciągów czynności związanych z dbaniem o higienę ciała, ze zmianą podpaski, schematem masturbacji czy wizytą u lekarza ginekologa czy urologa. Tab. 1. przedstawia funkcje zachowań komunikacyjnych występujących w obszarze seksualności człowieka.

Główne cele w edukacji seksualnej osób z niepełnosprawnością intelektualną i sprzężoną

Ważne jest, aby w toku wychowania seksualnego w rodzinie przekazać dzieciom niepełnosprawnym, czym jest seksualność, jakie jest jej znaczenie dla młodzieży i osób dorosłych, jaka jest istota odpowiedzialności za zachowania związane z ekspresją seksualną, jakie problemy wiążą się z doświadczaniem własnej 
seksualności (Izdebski, 2006, s. 31). 

Na co należy położyć największy nacisk w edukacji osób z niepełnosprawnością intelektualną? Codzienne doświadczenia zawodowe pokazują, że należy zacząć od pracy nad uświadomieniem uczniom ich płci, nauczenia budowy i fizjologii narządów płciowych (wewnętrznych i zewnętrznych), przygotowania do zmian zachodzących w czasie dojrzewania, zapoznania z pojęciami prywatne – publiczne, a szczególnie intymne. Uczniowie powinni zarówno znać zasady dotyczące nawiązywania i utrzymywania kontaktu interpersonalnego, w różnego rodzaju relacjach, jak i poznać specyfikę nowych uczuć (zakochanie, 
podniecenie, pożądanie). Konieczne jest również wytłumaczenie zjawiska wykorzystania seksualnego i wyposażenie uczniów w wiedzę na temat sposobów reagowania i postępowania w tak niebezpiecznej sytuacji.

Tab. 1. Funkcje zachowań komunikacyjnych występujących w obszarze seksualności człowieka

Funkcja zachowań komunikacyjnych  Funkcja zachowań komunikacyjnych w obszarze seksualności
Ekspresja własnych potrzeb  Możliwość zakomunikowania potrzeb o charakterze seksualnym: bliskości fizycznej, pieszczot, chęci pocałunku czy odbycia stosunku seksualnego, chęci podjęcia zachowania masturbacyjnego
Ekspresja uczuć Możliwość wyrażenia i opisania swoich uczuć o charakterze erotycznym: zakochania, miłości, podniecenia, pożądania, satysfakcji – orgazmu
Negacja Możliwość odmowy poszczególnych aktywności seksualnych, zanegowania, 
odrzucenia kogoś lub czegoś, wyrażenia sprzeciwu
Zachowania proszące Możliwość proszenia, domagania się osób, informacji, przedmiotów, aktywności związanych bezpośrednio z realizacją potrzeby seksualnej 
czy wysyłania komunikatów wyrażających potrzebę otrzymania
 wsparcia i pomocy
Oświadczenia i komentarze Możliwość prowadzenia rozmowy, bycia aktywnym uczestnikiem w interakcji z drugą osobą, wyrażania swojego zdania i opinii

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bobińska-Domżał, za: Grycman, Smyczek, 2012

Tab. 2. Rodzaje pomocy dydaktycznych w edukacji seksualnej

Gesty Symbole trójwymiarowe Symbole dwuwymiarowe  Sprzęty wysokiej technologii
  • Gesty naturalne – stworzone przez uczestnika, czasami połączone z wokalizacjami, oznaczające np. mycie miejsc intymnych, płeć, stosunek seksualny, erekcję, ale i emocje i uczucia
  • Gesty systemów opartych na znakach migowych, np. M...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy