Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z rodzicami

3 września 2018

NR 2 (Sierpień 2018)

Wspomagające i alternatywne metody komunikacji
w świetle prawa oświatowego

0 342

W pracy z dziećmi i młodzieżą z różnymi problemami rozwojowymi zawsze konieczne jest przygotowanie zintegrowanego planu długofalowych oddziaływań, mających na celu przygotowanie danej osoby do przyszłego pełnego uczestnictwa w dorosłym życiu. W przypadku gdy niepełnosprawność dziecka ogranicza lub uniemożliwia jego udział w życiu społecznym, musimy odnaleźć takie rodzaje dostępu, które zniwelują napotykane przez dziecko bariery.

AAC jako strategia wspomagająca komunikowanie się 

Jednym z problemów, które w sposób znaczący utrudniają rozwój, aktywność i niezależność dzieci z niepełnosprawnością, są poważne trudności w komunikowaniu się za pomocą mowy. Rozwiązaniem tych trudności mogą być dwie strategie nazywane wspomagającymi i alternatywnymi metodami komunikacji, często w skrócie nazywane AAC (augmentative and alternative communication)1.

AAC to wszelkie sposoby umożliwiające osobom ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi przekazywanie i odbieranie komunikatów. Obejmują procesy uzupełniające lub zastępujące naturalną mowę lub pismo w celu maksymalizowania umiejętności komunikacyjnych ich użytkowników, które są niezbędne do skutecznego porozumiewania się i społecznego funkcjonowania w codziennym życiu. AAC to zestaw narzędzi i strategii, z których korzysta użytkownik AAC, aby móc sprostać codziennym wyzwaniom komunikacyjnym2.
Wśród osób potrzebujących wsparcia AAC są dzieci, młodzież i dorośli z mózgowym porażeniem dziecięcym, ze spektrum autyzmu, z niepełnosprawnością intelektualną, z uszkodzonym mózgiem, z apraksją rozwojową, z Alzheimerem i demencją, z Parkinsonem, po udarach i wylewach, ze stwardnieniem zanikowym bocznym, z zespołem Retta i innymi zespołami, którym towarzyszy niekiedy brak mowy lub mowa jest niezrozumiała3.

Z tematem AAC w Polsce w teorii i praktyce mamy do czynienia już od ponad ćwierć wieku. Publikacje, szkolenia, kursy, warsztaty, konferencje są od lat miejscem wymiany doświadczeń i poszukiwania nowych rozwiązań skutecznego wsparcia osób ze złożonymi potrzebami edukacyjnymi. Do tradycyjnych źródeł zdobywania wiedzy dołączył ostatnio internet, gdzie można odnaleźć wiele stron i fanpage’ów poświęconych tej tematyce, a możliwość łatwej wymiany informacji przez e-maile i komunikatory pozwala nawiązać kontakt ze specjalistami AAC z całego świata.

AAC w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych

Konieczność wspierania rozwoju uczniów ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi przez AAC znalazła również wyraz w zmianach polskiego prawa, w tym także oświatowego, które coraz bardziej uwzględnia w swoich zapisach najnowsze wyniki badań naukowych w tej dziedzinie oraz doświadczenia praktyków.

Uwzględnienie specyficznych potrzeb osób z poważnymi problemami w porozumiewaniu się reguluje kilka dokumentów. Najważniejszym z nich jest Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych. 

Olbrzymią nowością i wartością tej podstawy jest zwrócenie szczególnej uwagi na to, że nauka komunikacji musi odbywać się na wszystkich zajęciach, nie tylko rewalidacyjnych, oraz powinna uwzględniać okazje do rozmowy w sytuacjach pozalekcyjnych i pozaszkolnych, tylko wtedy wychowa się aktywnych i niezależnych komunikacyjnie dorosłych.

W Konwencji można znaleźć kilka ważnych zapisów odnoszących się do komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Zdefiniowano tam komunikację jako „języki, tekst wyświetlany, pismo Braille’a, komunikację dotykową, duży druk, dostępne multimedia, jak również środki przekazu: pisane, słuchowe, wyrażane prostym i zrozumiałym językiem, czytane przez lektora oraz wspomagające i alternatywne sposoby komunikacji, środki i formaty, łącznie z dostępną technologią informacyjną i komunikacyjną”. Język w Konwencji „odnosi się zarówno do języka mówionego, jak i migowego oraz innych form przekazu niewerbalnego”4. W artykule 9 mówiącym o umożliwieniu osobom niepełnosprawnym samodzielnego życia i pełnego uczestnictwa we wszystkich sferach życia, „Państwa-Strony podejmą stosowne kroki celem zapewnienia osobom niepełnosprawnym dostępu, na równych zasadach z innymi obywatelami, do środowiska fizycznego, transportu, informacji i komunikacji międzyludzkiej, w tym technologii i systemów komunikacyjnych i informacyjnych, oraz do innych udogodnień i usług oferowanych całemu społeczeństwu, zarówno w środowiskach miejskich, jak i wiejskich”5. Te działania, włącznie z rozpoznawaniem i usuwaniem przeszkód na drodze do dostępności, będą dotyczyć także użytkowników AAC, którzy szczególnie potrzebują pomocy w postaci urządzeń niskiej i wysokiej technologii, umożliwiających im komunikację z otoczeniem. Artykuł 21 dotyczący wolności ekspresji i wyrażania poglądów oraz dostępu do informacji mówi, iż „Państwa-Strony podejmą wszelkie właściwe działania umożliwiające osobom niepełnosprawnym egzekwowanie swoich praw do wolności słowa i wyrażania poglądów, w tym swobody uzyskiwania, otrzymywania i rozpowszechniania informacji i idei na równych zasadach z innymi członkami społeczeństwa, za pomocą wszelkich środków komunikacji międzyludzkiej, 
określonych w artykule niniejszej Konwencji, w tym poprzez: (…) (b) Akceptowanie i umożliwienie korzystania w sytuacjach oficjalnych z języka migowego, pisma Braille’a, wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji oraz wszelkich innych środków, sposobów i formatów komunikacji wybranych przez osoby niepełnosprawne6. W Konwencji jest także mowa o prawie do edukacji osób z niepełnosprawnością w dowolnie wybranej placówce. Należy podkreślić, że zapisy Konwencji ratyfikowanej w Polsce we wrześniu 2012 roku są ważniejsze od ustaw i rozporządzeń stanowionych w Polsce. Stąd w ostatnich latach można zauważyć uwzględnianie założeń Konwencji także w prawie oświatowym.

Rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej w sprawie AAC

Mówiąc o szczegółowych zapisach rozporządzeń Ministerstwa Edukacji Narodowej dotyczących AAC, należy pamiętać, że już w pierwszych punktach ustawy Prawo oświatowe, w art. 1 pkt 5 nakłada się na nauczycieli obowiązek dostosowania treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, a także możliwość korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej; w pkt 6 – możliwość pobierania nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną, niedostosowaną społecznie i zagrożoną niedostosowaniem społecznym, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz predyspozycjami; a w pkt 7 – opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwianie realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych7. Nakłada to na nas obowiązek, w planowaniu edukacji użytkowników AAC, uwzględniania ich specyficznych potrzeb, także w zakresie komunikacji.

Najnowsze rozporządzenia MEN zawierają wiele zaleceń odnoszących się do AAC. Szczególnie w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 lutego 2017 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej w załącznikach dotyczących podstawy programowej dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym w szkole podstawowej i przysposabiającej do pracy znaleźć można wiele standardów pracy z uczniami z poważnymi problemami w porozumiewaniu się. 

Podstawa programowa dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (załącznik nr 3 do rozporządzenia) uwzględnia najnowszą wiedzę merytoryczną i metodyczną dotyczącą wspomagających i alternatywnych sposobów porozumiewania się. W każdej części podstawy programowej zawarte są także szczegółowe zapisy dotyczące AAC. Między innymi w celach kształcenia: „ważne jest, aby uczeń mógł porozumiewać się z otoczeniem w najpełniejszy sposób, werbalnie lub pozawerbalnie z wykorzystaniem znanych sposobów porozumiewania się (także wspomagających i alternatywnych metod komunikacji – AAC)”8, w zadaniach szkoły, do których należy: rozwijanie motywacji do porozumiewania się z drugą osobą (rówieśnikiem, dorosłym), komunikow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy