Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru , Otwarty dostęp

29 listopada 2019

NR 10 (Grudzień 2019)

Motywacja i wzmacnianie jako fundament rozwijania potencjału małego dziecka z całościowymi zaburzeniami rozwoju

0 13

Dzieci neurotypowe chętnie prezentują otoczeniu swoje możliwości, a przy odrobinie zachęty ze strony dorosłego mogą pięknie rozwinąć swój potencjał w wielu różnych dziedzinach. W przypadku dziecka z całościowymi zaburzeniami rozwoju możemy mieć trudności z utrzymaniem jego motywacji do nauki na poziomie, który jest konieczny, aby odkryć jego prawdziwy potencjał (Schramm 2019). W niniejszym artykule będziemy szukać możliwości rozwijania potencjału dzieci o zaburzonym rozwoju w sprawdzonych technikach motywowania i wzmacniania.

Ocena potencjału małego dziecka z całościowymi zaburzeniami rozwoju


Ocena umiejętności dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu bywa często utrudniona ze względu na brak współpracy ze strony dziecka. Niemniej jednak istnieją na rynku narzędzia, którymi doświadczony specjalista z powodzeniem może ocenić rozwój małego dziecka o zaburzonym rozwoju. Opiszę poniżej jedno z nich.

W przypadku oceny funkcjonalnej małych dzieci bardzo dobrym narzędziem jest dostępny w języku polskim kwestionariusz VB-MAPP, Ocena osiągania kamieni milowych rozwoju i planowanie terapii. Autorem narzędzia jest dr Mark L. Sundberg (Ph.D., BCBA-D), licencjonowany psycholog z ponadczterdziestoletnim doświadczeniem w pracy klinicznej (http://www.marksundberg.com/bio.htm).

Program VB-MAPP składa się z kilku części. Pierwszą z nich jest ocena kamieni milowych, która obejmuje umiejętności kluczowe dla rozwoju. Oceniane są: szeroko pojęta komunikacja, analiza wzrokowa i dopasowywanie, naśladowanie, samodzielna zabawa, zachowania społeczne i zabawa społeczna, reguły szkolne i umiejętności grupowe, czytanie, pisanie, struktury językowe oraz matematyka. 

Drugą ważną częścią programu VB-MAPP jest ocena barier – czynników, które mogą zakłócić proces uczenia, a tym samym proces rozwijania potencjału dziecka. Przeszkody te obejmują m.in. zaburzenia komunikacji i występowanie zachowań trudnych. Jeśli rodzic lub specjalista chce efektywnie rozwijać potencjał dziecka, powinien dokonać oceny barier, a następnie zadbać o ich eliminowanie. Dr Sundberg (2015) podkreśla również, że identyfikowanie barier powinno skłonić dorosłego do przeanalizowania własnego warsztatu pracy z dzieckiem, ponieważ duża liczba trudności ucznia może wynikać z nieodpowiednio zaplanowanego i prowadzonego procesu nauczania (np. uzależnienie od podpowiedzi). 

VB-MAPP zawiera także ocenę gotowości do zmiany. Dzięki niej możemy wybrać środowisko edukacyjno-terapeutyczne, w którym potencjał dziecka będzie mógł rozwijać się najbardziej efektywnie. Środowisko, w którym uczymy, jest tak samo istotne, jak to, czego uczymy (Barbera 2017). Część dzieci bardziej skorzysta z ustrukturalizowanej nauki 1:1 z dużą ilością wzmocnień zewnętrznych. Z kolei inni mali uczniowie, pomimo trudności rozwojowych, mogą rozwijać swój potencjał przez włączanie w grupę zdrowych rówieśników.

Po dokonaniu całej oceny z wykorzystaniem VB-MAPP ważne jest zwrócenie uwagi zarówno na mocne, jak i słabe strony dziecka oraz przeanalizowanie, czy program wspierania rozwoju oferowany dziecku zawiera wszystkie niezbędne elementy, które wykorzystując cały potencjał dziecka, pomogą mu pokonywać jego trudności (Sundberg 2015).


Możliwe przeszkody w rozwijaniu potencjału dziecka z całościowymi zaburzeniami rozwoju


Symptomy świadczące o występowaniu całościowych zaburzeń rozwoju zawierają się w trzech kryteriach: nieprawidłowości w rozwoju społecznym, zaburzenia w komunikowaniu się (werbalnym i niewerbalnym), zaburzenia zabawy oraz występowanie sztywnych wzorców zachowania (Pisula 2010). Trudności te w różnym stopniu mogą hamować rozwój możliwości dziecka, podobnie jak występowanie zachowań niepożądanych, których prawdopodobieństwo u dzieci o zaburzonym rozwoju jest wysokie.

  • Uporczywe zainteresowania i autostymulacje – małe dzieci z autyzmem często podczas swobodnej zabawy wielokrotnie powtarzają te same czynności lub układają i porządkują przedmioty w określony sposób. Występowanie sztywnych wzorców zachowania może się objawiać w powtarzaniu określonych schematów, przywiązaniu do rytuałów, określonych ubrań, przedmiotów, w wybiórczości pokarmowej czy powtarzaniu pewnych schematów ruchowych. W zachowaniach tych widoczny jest brak elastyczności (Pisula 2016). Autostymulacje mają na celu dostarczanie dziecku gratyfikacji sensorycznej. Istnieją trzy główne powody, dla których nie należy bagatelizować tego problemu. Po pierwsze znacząco zaburzają uwagę dziecka. Po drugie są tak samowzmacniające, że trudno zainteresować dziecko czymś innym bardziej adekwatnym. Po trzecie ze względu na formę mogą stygmatyzować dziecko (Leaf i in. 2017). Dziecko, które stale realizuje rutynowe zabawy, skupia swoje zainteresowania na ograniczonej liczbie preferowanych przedmiotów, czy też poświęca czas na stymulacje sensoryczne, ma ograniczone możliwości rozwoju umiejętności w różnych obszarach funkcjonowania, a tym samym wykorzystania pełni swojego potencjału.
  • Nieprawidłowości w rozwoju społeczno-emocjonalnym i komunikowaniu się – ujawniają się one w: ograniczonych zdolnościach nawiązywania i podtrzymywania interakcji społecznych, problemach związanych z poświęcaniem uwagi innym osobom, obserwacją osób, tworzeniem wspólnego pola uwagi czy nawiązywaniem kontaktu wzrokowego. Wtórnie wpływa to na umiejętność współdziałania, naukę komunikowania się, zdolność naśladowania, czy zdolność rozumienia emocji innych osób. Problemy w zakresie komunikacji u osób z autyzmem mają bardzo szeroki charakter. Dotyczą zarówno komunikacji werbalnej, jak i niewerbalnej. Dodatkowo pojawiają się stereotypie językowe, echolalie (powtarzanie zasłyszanych wypowiedzi), a także problemy z interpretowaniem wypowiedzi innych osób i nierozumienie żartów (Pisula 2015). Ponieważ człowiek nie żyje w próżni, zarówno brak funkcjonalnej komunikacji, jak i trudności w zakresie relacji społecznych będą w znaczący sposób hamowały rozwój potencjału dziecka. Większość umiejętności, których się uczymy, nabywamy przecież przez interakcje z innymi ludźmi. Słuchamy instrukcji, obserwujemy, naśladujemy, prosimy o pomoc – to wszystko dla dziecka z autyzmem stanowi duży problem. Dodatkowo przez trudności w interakcjach z ludźmi często potencjał dziecka może zostać niezauważony, a tym samym nie będzie rozwijany. 
  • Problemy z zachowaniem – istnieją różne definicje tego, czym są zachowania trudne. Można określić, że jest to wszystko, co przeszkadza w funkcjonowaniu dziecku oraz osobom w jego otoczeniu. Zachowaniem niepożądanym nazwiemy to, co ogranicza dziecku możliwości bycia wśród ludzi i korzystanie w pełni ze wszystkich korzyści, jakie niesie ze sobą funkcjonowanie społeczne (Zielińska 2012). Zachowania, takie jak agresja, autoagresja, niestosowanie się do wymagań, nadruchliwość czy wybuchy złości, bez wątpienia będą wpływały na ograniczenie możliwości korzystania z edukacji, a tym samym będą dodatkowo zakłócały jego i tak już zaburzony rozwój.
     

 

Motywacja u dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju


Jak pisze Schramm (2011), powszechnie uważa się, że dzieciom z całościowymi zaburzeniami rozwoju brakuje wewnętrznej motywacji. Jednak osoby w spektrum przejawiają silną wewnętrzną motywację, ale zwykle odnosi się ona do innych działań niż te, którymi nauczyciel chciałby zainteresować dziecko. Przykładowo, może to być motywacja związana ze wspomnianymi już wąskimi zainteresowaniami lub stereotypowymi zachowaniami.


Efektywne wykorzystywanie wzmocnień w rozwijaniu potencjału dziecka


Czym są wzmocnienia?
Wzmocnienia to przedmioty lub aktywności, które, gdy są dostarczane po zachowaniu, zwiększają częstość wykonywania danego zachowania w przyszłości (Bąbel i in. 2016). W przypadku, gdy dziecku brakuje wewnętrznej motywacji do rozwijania konkretnych umiejętności lub do zaprezentowania tych już posiadanych, niezbędne okazuje się wykorzystanie wzmocnień zewnętrznych.

Przeciwnicy stosowania wzmocnień twierdzą, że ich wykorzystywanie jest przekupywaniem dziecka. Wyjaśnijmy zatem, jaka jest różnica między „łapówką” a wzmacnianiem. Przekupstwem będziemy nazywać sytuację, gdy proponuje się dziecku atrakcyjne aktywności i/lub przedmioty w zamian za wykonanie polecenia, gdy dziecko już odmówiło współpracy. Nie ma jednak nic niewłaściwego w oferowaniu wzmocnienia w momencie, gdy dziecko współpracuje chętnie, ponieważ tak naprawdę wszyscy ludzie motywują się przez wzmocnienia (Leaf i in. 2017). 


Poszukiwanie wzmocnień 


Aby skutecznie rozwijać nowe umiejętności u dziecka, należy określić potencjalne wzmocnienia przed przystąpieniem do nauki. Dorosły przygląda się, co jest dla dziecka ważne, czym lubi się ono bawić, jak spędza wolny czas, w jakie aktywności chętnie się angażuje. Obserwujemy również trudne zachowania i autostymulacje dziecka, ponieważ to, o co dziecko „walczy”, prawdopodobnie jest dla niego silnym wzmocnieniem. Dodatkowo staramy się, aby znaleźć dla dziecka wzmocnienia z różnych kategorii: małe porcje jedzenia, zabawki, aktywności ruchowe, bajki/filmy (Barbera 2017).


Czy nauczyciel lub rodzic może sam być wzmocnieniem dla dziecka?


Jeśli dorosły chce, aby dziecko jak najpełniej rozwijało przy nim swój potencjał, sam powinien stać się zgeneralizowanym warunkowym wzmocnieniem dla ucznia. Umożliwia to proces „parowania”. Parowanie to behawioralne prawo, które mówi, że jeśli bodźce w sposób systematyczny pojawiają się razem, wówczas wartość jednego bodźca będzie wpływała na wartość drugiego. Bodziec neutralny, który będzie występował razem z bodźcem wzmacniającym, nabierze właściwości wzmacniającej. Dzieci rozwijające się typowo postrzegają swoich najbliższych jako zgeneralizowane wzmocnienia. Niestety, w przypadku dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju nie dzieje się to spontanicznie. Kiedy nauczyciel lub rodzic w sposób ciągły paruje się z ulubionymi przedmiotami i aktywnościami dziecka, wymyśla ciekawsze sposoby zabawy wzmocnieniami, ustanawia siebie jako zgeneralizowane wzmocnienie. Dziecko preferuje wówczas aktywności podejmowane z dorosłym bardziej niż te podejmowane samemu. Podejście VB zakłada przeznaczanie 75% czasu na parowanie. Oznacza to, że jeśli wykonanie zadania zajęło dziecku 15 sekund, następne 45 sekund dorosły poświęca na parowanie się ze wzmocnieniami. Ważne jest, aby pamiętać, że w procesie parowania podążamy za motywacją dziecka oraz unikamy wydawania mu poleceń, proszenia czy narzucania pomocy (Schramm 2014).


Jak w praktyce używamy wzmocnień?


Aby wzmacnianie było skuteczne, przede wszystkim należy pamiętać, że wzmocnienia powinny naprawdę wzmacniać. Jeśli dziecku nie przybywa umiejętności, oznacza to, że dostarczane przedmioty czy aktywności nie są wzmocnieniami i należy poszukać innych. Inną kluczową zasadą jest kontrola nad wzmocnieniami. Wzmocnienie powinno być bezpośrednio związane z zachowaniem (Leaf i in. 2017). Jeśli dziecko ma stały dostęp do wzmocnień, może się nimi znudzić lub też uciec do nich, kiedy straci motywację do nauki. Kiedy kontrolujemy wzmocnienia, wykorzystując je tylko do rozwijania nowych umiejętności, zarówno wzmocnienia, jak i czas z dorosłym nabierają wartości (Schramm 2019). Wzmocnienia powinny być dostarczane jedynie po zaprezentowaniu przez dziecko pożądanego zachowania (Leaf i in. 2017). Kolejna ważna zasada mówi o zapewnieniu dziecku różnorodnych wzmocnień. Zapobiega to znudzeniu się nimi przez dziecko, a z drugiej strony nauczyciel ma możliwość dostarczania zróżnicowanych wzmocnień w zależności od tego, na ile samodzielnie dziecko wykonało zadanie. Najlepsze z nich są przeznaczone dla najlepszych reakcji. Zapewnienie dziecku różnorodności wzmocnień wymaga jednak ciągłego poszukiwania nowych. Przy rozwijaniu kolejnych umiejętności należy pamiętać, że początkowo wzmocnienia powinny pojawiać się zaraz po każdej prawidłowej reakcji. Z czasem, gdy umiejętność jest opanowywana, przechodzimy do sporadycznego rozkładu wzmocnień, w którym dorosły wzmacnia średnio co k...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy