Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

3 września 2018

NR 2 (Sierpień 2018)

VB-MAPP
Od oceny funkcjonalnej do efektywnego wspierania komunikacji dziecka

Brak możliwości skutecznego komunikowania się jest kluczowym problemem osób z całościowymi zaburzeniami rozwoju. W wielu przypadkach to właśnie brak mowy skłania rodziców dziecka do przeprowadzenia diagnozy w kierunku zaburzeń autystycznych. Jednak efektywne rozwijanie komunikacji powinno być zawsze uzależnione od dokonania precyzyjnej oceny umiejętności wyjściowych.

Bardzo dobrym narzędziem, umożliwiającym dokładną ocenę umiejętności językowych dzieci z autyzmem oraz innymi zaburzeniami rozwoju, a tym samym narzędziem, które pozwala nadać odpowiedni kierunek terapii (Suchowierska i in. 2012: 227–228) jest VB-MAPP, Ocena osiągania kamieni milowych rozwoju i planowanie terapii. Autorem narzędzia jest dr Mark L. Sundberg (Ph.D., BCBA-D), współautor innego narzędzia do oceny umiejętności językowych ABLLS oraz współautor książki Teaching language to children with autism or other developmental disabilities. 

Dr Sundberg jest licencjonowanym psychologiem z ponadczterdziestoletnim doświadczeniem w pracy klinicznej (//www.marksundberg.com/bio.htm). 

Skinner – nowe spojrzenie na „mowę”

Program VB-MAPP powstał na podstawie analizy języka B.F. Skinnera, który uznawał wszystkie formy komunikacji (słowa mówione, gesty, obrazki oraz pismo) za „zachowania werbalne” (Sundberg 2015: 3). Według Skinnera (1957) język, jako zachowanie wyuczone, może być nabywany tak samo, jak wszystkie inne zachowania, a mianowicie, na bazie modelu czteroelementowej zależności, który składa się z: operacji motywacyjnych, bodźców różnicujących, reakcji i konsekwencji (Sierocka-Rogala 2009: 58, Suchowierska i in. 2012: 211, Barbera 2015: 59). 

Skinner zwrócił ponadto uwagę na to, że pełna analiza języka powinna obejmować również funkcję, czyli wyjaśnienie przyczyny, dla której dane słowo się pojawia (Skinner 2013: 119, Suchowierska i in. 2012: 213, Sundberg 2015: 
4). Przykładowo, słowo „ciastko” może zostać użyte jako: prośba o ciastko (mand), nazwanie ciastka (rzeczywistego lub na obrazku), które jest w danym momencie widoczne dla mówiącego (takt), odpowiedź na pytanie „Co można zjeść?”, bez wizualnej podpowiedzi (reakcja intrawerbalna – mówienie o rzeczach, które danym momencie nie są obecne). Dziecko może także, w reakcji na usłyszane słowo „ciastko”, wskazać ciastko lub obrazek, który je przedstawia (reakcja słuchacza). W związku z tym, że jedno słowo występuje w różnych funkcjach, program VB-MAPP ocenia oddzielnie poszczególne operanty werbalne. Dodatkowo, ze względu na brak naturalnej zdolności generalizacji u dzieci o zaburzonym rozwoju, nie można zakładać automatycznej umiejętności używania jednego słowa w tych wszystkich funkcjach (Sierocka-Rogala 2009: 65). Posiadanie tej wiedzy powinno prowadzić terapeutów do konstruowania takich programów wspomagania rozwoju komunikacji, które będą uwzględniały uczenie wszystkich operantów werbalnych (mandów, taktów, reakcji słuchacza i reakcji intrawerbalnych), a nie tylko ogólnie mowy czynnej i biernej.

Opis narzędzia

Program VB-MAPP składa się z pięciu części: ocena kamieni milowych, ocena barier, ocena gotowości do zmiany, analiza i śledzenie umiejętności oraz część poświęcona tworzeniu programów. Ocena kamieni milowych obejmuje 170 kamieni, czyli umiejętności kluczowych dla rozwoju, podzielonych na trzy poziomy (0–18 miesięcy, 18–30 miesięcy, 30–48 miesięcy). Mimo że ocena kończy się na 48. miesiącu życia, VB-MAPP jest narzędziem odpowiednim do badania również starszych dzieci o opóźnionym lub nieharmonijnym rozwoju. Istotną częścią narzędzia jest podtest Badanie wczesnych umiejętności echowych (BWUE), stworzony
przez dr Barbarę E. Esch, którego adaptacji na język polski dokonała dr hab. Marzena Stępień z Uniwersytetu Warszawskiego.

W zakresie oceny kamieni milowych dokonuje się oceny następujących operantów werbalnych: mand, takt, umiejętności intrawerbalne, umiejętności echowe, reakcje słuchacza oraz reakcje słuchacza na podstawie funkcji, cechy i klasy (RSFCK), a także oceny w zakresie: analizy wzrokowej i dopasowywania, naśladowania, samodzielnej zabawy, zachowań społecznych i zabawy społecznej, spontanicznych wokalizacji, reguł szkolnych i umiejętności grupowych, czytania, pisania, struktur językowych oraz matematyki.

Ocena poszczególnych umiejętności językowych dziecka

Jako pierwsze w rozwoju komunikacji pojawiają się mandy, rozumiane jako prośby. Wynikają one zawsze z wewnętrznej motywacji dziecka (operacje motywacyjne) (Suchowierska i in. 2012: 214, Sundberg 2015: 6–7). W przypadku dzieci o zaburzonym rozwoju mandy (prośby) nie ograniczają się do słów, ale mogą być wyrażane również przez patrzenie na obiekt lub naprzemiennie na obiekt i na dorosłego, wyciągnięcie ręki, wskazanie palcem, wykonanie gestu czy podanie obrazka przedstawiającego pożądany przedmiot. W wielu przypadkach, gdy dziecko nie potrafi się skutecznie komunikować, również zachowania niepożądane (np. krzyk, płacz, ucieczka, agresja) mogą pełnić funkcję próśb. Mandy przynoszą bezpośrednią korzyść osobie proszącej przez zaspokajanie jej potrzeb (Sundberg 2015: 7), w związku z czym to właśnie od nauki mand należy rozpoczynać naukę komunikacji. Poza tym mand jako pierwszy pojawia się w repertuarze dzieci zdrowo rozwijających się (Suchowierska i in. 2012: 214). 

Dzięki ocenie repertuaru mandów terapeuta może dowiedzieć się, w jaki sposób dziecko komunikuje swoje potrzeby, jakiego rodzaju podpowiedzi do tego potrzebuje (wizualnych, wskazujących, echowych, fizycznych), czy generalizuje umiejętność proszenia na różne osoby, przedmioty i aktywności oraz czy pojawiają się zachowania niepożądane pełniące funkcję mandu (Sundberg 2015: 8). Na tej podstawie możliwe jest opracowanie skutecznego programu rozwijania komunikacji.

Drugim ważnym operantem werbalnym jest takt, czyli umiejętność nazywania czynności, obiektów lub cech obiektów, z którymi w danym momencie osoba ma bezpośredni kontakt (Suchowierska i in. 2012: 215). Jest to umiejętność nazywania tego, co widzimy, słyszymy, czujemy bądź dotykamy. Często repertuar pierwszych taktów stanowią obiekty lub aktywności, o które dziecko nauczyło się wcześniej prosić (transfer mandu na takt). Niezwykle istotne jest, aby dziecko było uczone nazywania po kilka przykładów obiektów, nazywania w naturalnym otoczeniu oraz by kształtowana była umiejętność nazywania w tempie (płynność).

Uczenie do płynności jest ważne z kilku względów. Po pierwsze, w codziennym funkcjonowaniu, szczególnie wśród rówieśników, wymagane jest od dziecka szybkie reagowanie. Po drugie, umiejętności prezentowane w tempie są lepiej utrwalone, a tym samym mniej podatne na wytracanie.

Ocena reakcji echowych jako sposób na diagnozę potrzebnych metod komunikacji wspierającej

Inną kluczową sferą języka są reakcje echowe, które polegają na powtarzaniu (z odpowiedniością jeden do jednego) tego, co powiedziała druga osoba. Do ich badania w kwestionariuszu VB-MAPP służy również podtest Badanie wczesnych umiejętności echowych (BWUE). Umiejętności echowe odgrywają kluczową rolę w uczeniu komunikacji dzieci z opóźnieniami w rozwoju języka, dlatego ich ocena jest tak bardzo istotna (Sundberg 2015: 11, Suchowierska i in. 2012: 216). Na podstawie tej oceny terapeuta dobiera dziecku odpowiednie zadania językowe oraz dowiaduje się, w jakim zakresie uczeń jest w stanie korzystać z podpowiedzi wokalnych w procesie rozwijania komunikacji. 

Brak dostatecznie rozwiniętych umiejętności echowych jest wskazaniem do wprowadzenia odpowiedniego dla dziecka systemu komunikacji wspomagającej. Dzięki ocenie umiejętności echowych, umiejętności naśladowania oraz dopasowywania, terapeuta będzie w stanie określić, czy i jakiego rodzaju komunikacji wspierającej potrzebuje dziecko, aby skutecznie komunikować się z otoczeniem (Sundberg 2015: 12). Przy dobrze rozwiniętej umiejętności naśladowania motorycznego dziecko może być uczone gestów, którymi będzie mogło komunikować się z otoczeniem. Natomiast w przypadku dzieci, u których umiejętności w zakresie taktów, reakcji echowych oraz naśladowania motoryki są niedostatecznie rozwinięte, ale dziecko posiada umiejętności z zakresu analizy wzrokowej i dopasowywania, można rozważać wprowadzenie komunikacji wspomagającej opartej na systemie obrazkowym, np. PECS (Picture Exchange Communication System).

Diagnoza reakcji niewerbalnych i stopnia rozumienia mowy

Kolejną ważną sferą komunikacji są reakcje słuchacza – umiejętność niewerbalnego reagowania na to, co mówi druga osoba. Rozwinięcie tej umiejętności jest nieodłącznie związane ze skupianiem uwagi na osobie, która mówi oraz rozumieniem komunikatów werbalnych (Sundberg 2015: 13). Diagnoza w tym obszarze komunikacji pozwala ustalić, na jakiego rodzaju komunikaty innych osób potrafi reagować dziecko (np. wypowiedzi proste, złożone, zawierające w instrukcji różne części mowy). Dodatkowo VB-MAPP dokonuje oceny rozumienia jeszcze trudniejszych komunikatów, w których mówca opisuje obiekty na podstawie ich funkcji (np. Czym się czeszesz?), cechy (np. Co jest okrągłe?) i klasy (np. Znajdź zwierzę). Są to reakcje słuchacza na podstawie funkcji, cechy, klasy – RSFCK. W trakcie oceny tych umiejętności uczeń, słysząc pytania, wybiera ze zbioru odpowiednie przedmioty lub obrazki. Uczenie rozumienia mowy powinno być nieodłącznym elementem każdego programu terapeutycznego. Program...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Terapia Specjalna"
  • Dostęp do wszystkich artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy